Tahir Məmmədli

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Tahir Məmmədli
Tahir Yadigar oğlu Məmmədli
Doğum tarixi 2 yanvar 1957 (1957-01-02) (63 yaş)
Doğum yeri Azərbaycan Respublikası, Şamaxı şəhəri
Vətəndaşlığı azərbaycanlı
Milliyyəti Azərbaycan Azərbaycan
Elm sahəsi Seysmologiya
Elmi dərəcəsi Geologiya-mineralogiya elmləri doktoru
İş yeri AMEA nəzdində Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzi
Alma-mater Azərbaycan Dövlət Universiteti
Təhsili Ali


Tahir Yadigar oğlu Məmmədli

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Əsas elmi nailiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

T.Y. Məmmədli Azərbaycanda ilk dəfə olaraq zəif zəlzələlərin tədqiqi ilə məşğul olmuş mütəxəssisdir. O, zəif zəlzələlərin Yer qabığındakı dərinlik qırılmaların izlənməsində, güclü zəlzələlərin məkan vəziyyətinin müyyənləşdirilməsində rolunu göstərmiş, bu nəticələrin respublika ərazisinin seysmotektonik rayonlaşdırılmasında istifadəsini təklif etmişdir.

T.Y. Məmmədli öz tədqiqatları əsasında Azərbaycanda güclü zəlzələ ocaqlarının yerinivə onlarda ehtimal olunan zəlzələlərin maksimum maqnitudlarını müəyyən etmişdir. Bir kitabın (Geofizika cildinin) və ali məktəblər üçün bir dərs vəsaitinin (Seysmologiyanın əsas elementləri) həmmüəllifi, bir kitabın (Azərbaycan ərazisinin zəif seysmikliyi və onun müasir geodinamika ilə əlaqəsi) müəllifidir. T.Y. Məmmədli seysmiklik, seusmotektonika, seysmik rayonlaşdırma və seysmik risk sahəsində 80-dən artıq elmi məqalələrin müəllifidir. T.Y. Məmmədli seysmiklik, seysmotektonika, seysmik rayonlaşdırma və seysmik risk sahəsində 71 elmi əsərin müəllifidir. O, Azərbaycan Seysmoloqlar Assosiasiyasının katibi, AMEA RSXM-nin Elmi-Texniki Şurasının və “Azərbaycanda seysmoproqnostik müşahidələr kataloqu” elmi jurnalının redaksiya heyətinin üzvüdür. T.Y. Məmmədli tədqiqat işləri zamanı bir sıra, o cümlədən aşağıdakı mühüm nəticələri əldə etmişdir:

● Azərbaycan ərazisində zəif seysmikliyin zaman-məkan üzrə təzahürü xüsusiyyətləri araşdırılmış və seysmik təkanların sahə və dərinlik üzrə qeyri-bərabər paylandığı müəyyənləşdirilmişdir. Dağlıq və dağətəyi bölgələrdə daha çox saylı və nisbətən az dərinlikli (H≤30-35 km), depressiya bölgələrində nisbətən az saylı və bir qədər çox dərinlikli (H≤45-50 km), Xəzər dənizində kifayət qədər çox saylı və daha böyük dərinlikli (H≤60-70 km) zəif zəlzələlər yayılmışdır.

● Zəif seysmik təkanlar seysmik aktiv bölgələrin daxilində də qeyri-bərabər yayılmışdır və onların daha çox sıxlaşması güclü zəlzələ ocaqları zonalarında müşahidə edilir.

● Zəif seysmikliyin təzahürü qanunauyğunluqları əsasında potensial ocaq zonalarının müəyyənləşdirilməsi metodu işlənib-hazırlanmışdır. Bu metod əsasında Azərbaycan ərazisinin potensial güclü ocaq zonaları modeli hazırlanmışdır.

● Azərbaycan ərazisindəki zəif zəlzələlərin yüksək konsentrasiyası müşahidə edilən potensial ocaq zonalarının dərinlik qırılmalarının təzadlı tektonik hərəkətlərlə səciyyələnən aktiv hissələrinə uyğun olduğu müəyyən edilmişdir.

● Azərbaycanın potensial ocaq zonalarının uzunluqları (L) ilə zəlzələlərin maqnitudları (M) arasında asılılıq müəyyən edilmişdir. Bu asılılıq respublika ərazisində mövcud olan ocaq zonalarında baş verə biləcək güclü zəlzələlərin ən yüksək maqnitudunu və onların yaradacağı maksimum seysmik effekti hesablamağa imkan verir.

● Zəif seysmiklik əsasında güclü zəlzələ ocaqlarının yerinin və seysmik potensialının müəyyənləşdirilməsi metodu indiyə qədər mövcud olan genetik, formal və s. metodlara məxsus çatışmazlıqlardan azaddır və seysmik təhlükənin daha düzgün qiymətləndirilməsi üçün istifadə oluna bilər.

● Güclü ocaq zonalarının yerinin müəyyənləşdirilməsi metodu və ocaq zonasının ölçülərilə zəlzələ maqnitudu arasındakı asılılıq əsasında Azərbaycan ərazisində mümkün ola bilən zəlzələlərin maksimum maqnitudu Mmax=6,9÷ 7,3, yer səthində maksimum seysmik effekt MSK-64 cədvəli üzrə 10 bal təyin edilmişdir.

● Bu metoddan istifadə etməklə Azərbaycanın seysmik təhlükəlilik xəritə-sxemi tərtib edilmişdir. Xəritə-sxemdə seysmik titrəyişlər məkan və intensivlik səviyyəsi üzrə yüksək differensiasiyaya malikdir.

● Seysmotektonik, mühəndisi-geoloji və digər amilləri analiz edərək Bakı şəhərinin seysmik risk xəritə-sxemini tərtib edilmişdir. Müəyyən olunmuşdur ki, Bakı şəhərinin ayrı-ayrı hissələrinin seysmik riskinin yüksək səviyyəsi əsasən sahələrin əlverişsiz qrunt və hidrogeoloji şəraitləri, bir cox binaların dayanıqlıq səviyyəsinin yüksək olmaması və sürüşmə proseslərinin geniş yayılması ilə şərtlənir.

O, Moskva (Rusiya Federasiyası), Tbilisi (Gürcüstan), İstanbul (Türkiyə), Tehran (İran), Podstam (Almaniya), Amman (İordaniya), Strasburq (Fransa) və dünyanın başqa şəhərlərində keçirilən çoxsaylı konfrans və simpoziumlarda iştirak etmişdir.