Aşina

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

AşinaGöytürklərin ali hakimiyyətinin soyu. Əfsanəyə görə Aşina soyu bir dişi qurddan törəmişdir.

Soyun tarixi[redaktə]

Hunlar çinlilərə məğlub olduqdan sonra xan Aşina 500 ailə ilə jujanların (avarların) yanına gəlib Altayın cənubunda məskən saldı, onların vassalı oldu. Bu türklər Mərkəzi Asiya, Altay, Böyük Çöl ərazisində yaşayır, dəmirçiliklə məşğul olur, filiz əridirdilər.

Aşina soyu Dulu və Nuşibi qollarına ayrılırdı.

Tibetdə, Çində, Altaylarda və böyük Sibir çöllərində yaşayan türklər haqqında kitab yazan rus türkoloqu Lev Qumilyovun "Qədim türklər" kitabında yazılır: "635-ci ildə Dulu və Nuşibi tayfaları özünüidarə hüququ qazandılar. 5 Dulu və 5 Nuşibi tayfa rəisləri yerli zadəganlardan təyin olundu. Bunlar şada, yəni xana qan qohumu olan adamlara bərabər tutulurdu. Onların hər birinə hakimiyyət rəmzi kimi ox təqdim olundu. "On ox" türkləri adı belə yarandı (bunlan Çulo xanın oğlu igid və nəcib Aşina şeni etdi). İki müttəfiq – Dulu və Nuşibi tayfa ittifaqları arasındakı sərhəd Çu çayı oldu.

V əsrdən başlayaraq Jujan dövləti zəifləməyə başladı. Türk qəbilələrinin başçısı Bumin xaqan idi. 546-cı ildə teles tayfaları jujanlara qarşı üsyan qaldırdı. Bumin xaqan bu üsyandan istifadə etmək istədi. Jujan xanı Anaxuanın qızına elçi göndərdi. O isə "sən mənim filiz əridənimsən" deyib qızını Bumın xaqana vermədi. Bumin xaqan 552-ci ildə jujan xanının üzərinəhücum edib onu məğlub etdi və Birinci Göytürk xaqanlığıni yaratdı. Bumin xaqan özünü dövlətin hökmdarı (il xaqan) elan etdi. Dövlətin paytaxtı Onon çayı sahilində Ötüken idi. Bundan sonra hunlar türk adlandırıldı. "Göytürk" mürəkkəb sözündəki "göy" sözü həm səma, Tanrı, həm də rəng mənasında işlənir.

Soyun yaranma əfsanəsi[redaktə]

Aşina soyunun bir dişi qurddan törədiyinə dair o dövrdə çox məşhur olduğu aydın olan rəvayətlər, Göytürklərin erkən tarixini əfsanələrlə qarışdırır. Ancaq qurddan-törəmə ənənəsinin, Asiya Hunları arasında da mövcud olması və qurd atanın Türkləri dar, keçilməz yollardan salamatlığa çatdırdığı (Bozqurd Dastanının əsli) rəvayətinin Hunlarda görülməsi, Göytürklərin Hunlara nisbətini ortaya qoyur. Aşina ailəsinin, tək bir oğlan həyatda qalmaqla, qırğına uğramış olduğu rəvayətini, Tsü-kü (əslində Asiya Hun dövlətində bir ünvan) adlı Hun ailəsinə mənsub Meng-sun tərəfindən qurulan Şimali Liang Hun dövlətinin, 439-da Tabğaclar tərəfindən yıxılması hadisəsinə bağlamaq mümkündür. Sui-shuya (Çin təqvimi, 581-618) görə, bu Hun dövlətində idarəni əlində tutan Tsü-kü (Chü-ch'ü)'ler məhv edildiyi zaman, A-shih-na (Aşına) qolu, 500 ailəlik bir kütlə halında, Kan-su bölgəsindən köçərək, Juan-juanlara sığındılar. Göytürklərin özəyini təşkil etdiyi ifadə edilən və Meng-sunun oğulu An-çu və sonra nəvəsi Şunun öldürülməsi üzərinə əvvəl Hsi-haidə ikən sonra Altaylara nüfuz edən bu kütlə, Chü-chülar (Tsü-kü) yolu ilə də Asiya Hunlarına bağlandı və hətta, bu qısa köç hərəkətini idarə edən Aşına soyunun, Cənub Hun tanhuları yolu ilə Mo-tunun mənsub olduğu məşhur Ti-ko (Tu-ku) ailəsindən gəlməsi güclü təxmindir. Qurd ata inancı səbəbindən Göytürk xaqanlıq sənədi, altından qurd başlı bayraq (tuğ) olmuşdur.

Soyun hökmdarları[redaktə]

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Aşina Tuvu
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Bumın xaqan
(551-552)
 
 
 
 
 
 
 
 
İstəmi xaqan[Qeyd 1]
(551-576)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Qara İssıq xaqan
(552-554)
 
 
 
Muğan xaqan
(554-572)
 
Taspar xaqan
(572-581)
 
 
Tardu xaqan[Qeyd 2]
(576-603)
 
 
Tamqan şad
(Turxan)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
İşbara xaqan
(581-587)
 
Bağa xaqan
(587-589)
 
Apa xaqan
 
Amrak xaqan
(581-581)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Tulan xaqan
(589-599)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 


Şərqi Göytürk[redaktə]

 
 
 
 
 
 
Bağa xaqan
(587-589)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Yami xaqan
(603-609)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şibi xaqan
(611-619)
 
 
Çula xaqan
(619-621)
 
 
İllig xaqan
(621-630)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Kürşad
 
 
 
 
 
 
 
Yükük şad
(638-642)
 


Qərbi Göytürk[redaktə]

 
 
 
 
Tardu xaqan
(576-603)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Yanq Soux Tegin
 
 
 
Bağatur xaqan
(630-631)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Nili xaqan
(Ni-ri)
 
Şekuy xaqan
(611-618)
 
Bağa Şad
 
 
 
 
 
 
Tonq Yabqu xaqan
(618-630)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Taman xaqan
(603-611)
 
Böri Şad
 
Nişa Tulu xaqan
(633-634)
 
İşbara Teriş xaqan
(634-638)
 
 
Si Yabqu xaqan
(631-633)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
(Xəzərlər)
 
 
 
Xallıq İşbara Yabqu xaqan
(651-658)
 
 
İl Küllük xan
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
İrbis Şekuy xaqan
(642-651)


İkinci xaqanlıq[redaktə]

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
İtmiş bəy
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Qapağan xaqan
(694-716)
 
 
 
 
 
 
İlteriş xaqan
(681-694)
 
 
 
 
 
 
Tuzəl bəy
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
İnel xaqan
(716-717)
 
 
Bilgə xaqan
(717-734)
 
 
 
 
 
Kül Tegin
 
 
Pan Kül Tegin
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Yollıq xaqan
(734-739)
 
 
 
Bilgə Qutluq xan
(739-742)
 
 
 
 
Ozmış Teqin xan
(742-734)
 
 
 
Kulun bəy[Qeyd 3]


Birinci xaqanlıq[redaktə]

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Aşina Tuvu
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Bumın xaqan
(551-552)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
İstəmi xaqan
(551-576)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Qara İssıq xaqan
(552-554)
 
 
 
Muğan xaqan
(554-572)
 
Taspar xaqan
(572-581)
 
 
 
Tardu xaqan
(599-603)
 
 
 
Tamqan şad
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
İşbara xaqan
(581-587)
 
Bağa xaqan
(587-589)
 
Apa xaqan
 
Amrak xaqan
(581-581)
 
 
Yanq Soux Tegin
 
 
 
Bağatur xaqan
(630-631)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Tulan xaqan
(589-599)
 
Yami xaqan
(603-609)
 
 
 
 
 
 
Nili xaqan
(Ni-li)
 
Şekuy xaqan
(611-618)
 
Bağa Şad
 
 
 
 
 
Tonq Yabqu xaqan
(618-630)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şibi xaqan
(611-619)
 
 
Çula xaqan
(618-621)
 
 
İllig xaqan
(621-630)
 
Taman xaqan
(603-611)
 
Böri Şad
 
Nişa Tulu xaqan
(633-634)
 
İşbara Teriş xaqan
(634-638)
 
Xallıq İşbara Yabqu xaqan
(631-633)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Kürşad
 
 
 
 
 
 
 
Yükük şad
(638-642)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
İl Küllüg xan
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
İrbis Şekuy xaqan
(642-651)


İstinadlar[redaktə]

  1. Təkcə yabqu.
  2. 576-599-ci illərdə yabqu və 599-603-ci illərdə xaqan.
  3. Taşağıla görə Özmışın oğlu.

Ədəbiyyat[redaktə]

  1. Lev Qumilyov. Qədim türklər. Bakı, "Gənclik",1993.
  2. Q.Ş.Kazımov. Azərbaycan dilinin tarixi (ən qədim dövrlərdən XIII əsrə qədər). Bakı, "Təhsil", 2003.
  3. N.Ə.Biçurin.Sobranie svedeniy o narodax, obitavşix v Sredney Azii v drevnie vremena, t.I, M.-L., 1950.
  4. Azərbaycan tarixi. I c., Bakı, "Elm", 1998.
  5. İ.M.Dəkonov. İstoriə drevney peredney Azii. M., 1967
  6. Oljas Süleymenov. Az-Ya. Bakı, 1993.
  7. Kitabi-Dədə Qorqud. Bakı, "Yazıçı", 1988.
  8. Azərbaycan tarixi üzrə qaynaqlar. Bakı, Azərbaycan Universiteti Nəş­riyyatı, 1989.
  9. S.N.Kramer. Dve şumerskie gleqii. İzd.-vo Vostoçnoy lite­ra­tu­rı, Mos­­­­kva, 1960.
  10. Xrestomatiə po istorii Drevneqo Vostoka. M.,1963.
  11. L.Budaqov. Sravnitelğnıy slovarğ tureüko-tatar­skix nare­çiy. t.I, SPb., 1869.
  12. V.V.Radlov.Opıt slovarə törkskix nareçiy. t.I, 1, SPb., 1898.
  13. G.V.Sevortən.Gtimoloqiçeskiy slovarğ törkskix əzıkov. Mos­kva, Na­uka, 1974.
  14. Azərbaycan tarixi. Ali məktəblər üçün dərslik, Bakı, Azər­baycan Döv­lət Nəşriyyatı, 1994.
  15. Y.B.Yusifov. Qədim Şərq tarixi. Bakı Universiteti Nəşriy­yatı, 1993.
  16. Əbülfəz Rəcəbli. Qədim türkcə-azərbaycanca lüğət. Bakı, Azər­baycan Milli Ensiklopediyası Nəşriyyatı, 2001.
  17. Tariyel Vəli Nüvədili. Əcdad. Sietl, BA, ABŞ, 1997.

Mənbə[redaktə]

  1. Ю.А.Зуев Ранние тюрки: очерки истории и идеологии, Алматы, 2002, 25, 86-87 бетте.;
  2. С.Каржаубай Обьединенный каганат тюрков (по материалам рунических надписей) Астана, 2002, С.97-99, 178 . (ашина (дневное небо, кек тюрк) каганский, ашитак / кит. Ашидэ; др. тюрк. аждаха- дракон /катунский линии "iki jyltyz").

Xarici keçidlər[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]