Alkan

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Ən sadə alkan olan metan

Alkanlar ( Doymuş karbohidrogenlər və ya Parafinlər) elementləri ancaq karbon (C) və Hidrogen (H) olan və CnH2n+2 formuluna cavab verən doymuş karbohidrogenlərdir. Məsələn bir karbonu olan metanın formulu CH4, iki karbonu olan etanın formulu C2H6 kimi yazılır.

Alkanlardan bir hidrogen çıxarılması ilə əldə edilən grupa alkil grupu (radikal grup) deyilir ve 'R' ilə göstərilir. Məsələn metandan bir hidrogen çıxarılırsa metil (CH3), etandan bir hidrogen çıxarılırsa etil (C2H5) əldə edilir. Bu moleykullar daha bir rabitə daha yaradaraq karbohidrogen zəncirine bağlanır.

Yuxarıda qeyd olunduğu kimi alkanların ümumi formulu CnH2n+2 kimi yazılir. Alkanların şaxələnməsi üçün, formuldakı n sayısının 3-dən böyük (n>3), halqalı (tsiklo) halında ola bilməsi üçünsə 2-dən böyük olmalıdır (n>2).

Alkanlarda izomerlik[redaktə]

Üç karbondan arıq karbonu olan alkanlarda izomerilik xüsusiyyəti vardır. Ən sadə izomer, şaxələnməmiş olan normal (n-) izomerdir. Bu izomer şaxələnərək çox saylı izomerlər yarada bilər. Karbonun sayı artdıqca şaxələnmə növü və sayı artdığından izomer sayı da artar.

Butan (C4H10) moleykulunun izomerləri
n-butan izobutan
Butane simple.svg I-Butane-2D-Skeletal.svg

Adlandırma[redaktə]

Alkanların sistemli olaraq adlandırılmaları IUPAC adlandırma sistemi ilə, yəni, beynəlxalq nomenklaturadan istifadə olunur:

  1. Moleykulda ən uzun karbon zənciri seçilir və şaxələnmə yaxın olan tərəfdən başlayaraq karbon atomları mömrələnir;
  2. Kiçik radikallarda (CH3- və s.)birləşmiş karbon atomlarından başlayaraq onların nömrəsi və müvafiq əvəzedici qrupun adı göstərilir;
  3. Karbohidrogen zəncirindəki karbon atomlarının sayına uyğun gələn alkanın adı deyilir. Eyni radikallar yunan sayları di-, tri-, tetra-, penta-, və s. ilə göstərilir


Aşağıda alkanların homoloji artımı verilmışdir:

  • CH4: metan
  • C2H6: etan
  • C3H8: propan
  • C4H10: butan
  • C5H12: pentan
  • C6H14: heksan
  • C7H16: heptan
  • C8H18: oktan
  • C9H20: nonan
  • C10H22: dekan

Bu alkanlar əğər düz bir zəncir halındadırsa ve şaxələnməmişdirsə önündə n- yazılır:

n-propan n-butan n-pentan n-heksan
Propane-2D-Skeletal.svg Butane simple.svg Pentane-2D-Skeletal.svg Hexane-2D-Skeletal.svg