İlya Priqojin

Vikipediya, azad ensiklopediya
Naviqasiyaya keçin Axtarışa keçin
İlya Priqojin
rus. Илья́ Рома́нович Приго́жин
fr. Ilya Romanovich Prigogine
Doğum tarixi 12 (25) yanvar 1917[1] və ya 25 yanvar 1917(1917-01-25)[2]
Doğum yeri
Vəfat tarixi 28 may 2003(2003-05-28)[1][3][…] (86 yaşında)
Vəfat yeri
Elm sahələri kimya, fizika
İş yerləri
Üzvlüyü
Mükafatları "Dostluq" ordeni "Fəxri Legion" ordeni komandoru
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

İlya Priqojin (12 (25) yanvar 1917[1] və ya 25 yanvar 1917[2], Moskva[4]28 may 2003[1][3][…], Brüssel[d]) — rus əsilli Belçikalı fizik və fiziki kimyaçı[5]. 1977-ci ildə qeyri-taraz termodinamika sahəsində "Dönməz proseslərin termodinamikasına verdiyi töhfələrə, xüsusən də dissipativ strukturlar nəzəriyyəsinə görə" kimya üzrə Nobel mükafatı laureatı, Belçikalı Vikont. Onun şərəfinə bir asteroid (11964) Prigogine adlandırılıb.

Bioqrafiyası[redaktə | mənbəni redaktə et]

1917-ci ildə (12)25 yanvar tarixində Moskvada varlı yəhudi ailəsinin ikinci oğlu kimi anadan olub[6]. Atası saatsazzərgərlik ustası olan Abram Vulfoviç Priqojinin (1859–1911) oğlu istehsalçı Ruvim Abramoviç Priqojin İmperator Moskva Texniki Məktəbinin [7] kimya fakültəsinin məzunudur. Reuben Abramoviç Priqojin Moskvaya köçməzdən əvvəl Mogilev [8]real məktəbini bitirib. 1913-cü ildə Krestovskaya Zastava [9][10]yaxınlığında boya və lak istehsalı təşkil etdi. Anası Yuliya Leyvikovna Vixman – pianoçu, Moskva Konservatoriyasının tələbəsi olub [11].[12][13]Onun qardaşı Alexander Priqojin (Fransız Alexandre Prigogine, 1913–1991), Belçika Konqosu quşları üzərində uzun illər aparılan tədqiqatların nəticələri ilə tanınan bir ornitoloqdur.[14][15] 1921-ci ildə ailə Sovet Rusiyasından əvvəlcə Litvaya (Kaunas) mühacirət etdi və bir il sonra atalarının qardaşının ailəsinin yaşadığı Berlində məskunlaşdı.[16][17] Lakin 1929-cu ildə Almaniyada antisemit əhval-ruhiyyənin artması ilə Priqojinlər Belçikada məskunlaşmağa qərar verdilər və burada İlya Priqojin 1941-ci ildə Brüssel Azad Universitetini fiziki kimya ixtisası üzrə bitirdi.[18][19] 1939-cu ildə Brüssel Azad Universitetini bitirdikdən və orada doktorluq dissertasiyasını 1941-ci ildə bitirdikdən sonra[20] elmi-tədqiqat işi üçün universitetdə qaldı[21]və 1947-ci ildə fiziki kimya professoru oldu. 1949-cu ildə isə Belçika vətəndaşlığını aldı.[22] 1961–1966-cı illərdə Priqojin Çikaqodakı Fermi İnstitutu ilə əməkdaşlıq etdi. 1967-ci ildə Priqojin Ostində Mürəkkəb Kvant Sistemlərinin Tədqiqi Mərkəzini qurdu. Onun işinin əsas hissəsi qeyri-tarazlıq termodinamikasına və dönməz proseslərin statistik mexanikasına həsr edilmişdir. Əsas nailiyyətlərdən biri o idi ki, müəyyən şəraitdə ətrafdakı kosmosdan maddə və enerji udaraq mürəkkəbliyə (dissipativ strukturlar) doğru keyfiyyətcə sıçrayış edə bilən tarazlıqsız termodinamik sistemlərin mövcudluğu göstərilmişdir. Üstəlik, statistikanın klassik qanunlarına əsaslanaraq belə bir sıçrayışı proqnozlaşdırmaq mümkün deyil. Belə sistemlər sonralar onun adını daşıdı. Onun 1947-ci ildə gördüyü işlər sayəsində belə sistemlərin hesablanması mümkün olmuşdur. Statistik mexanika sahəsində o, həll yollarının Şredinger tənliyinin həlləri ilə formal analogiyasına əsaslanan ansambl üçün Liuville tənliyinin dərin tədqiqatlarını aparmışdır. O, qeyri-taraz proseslərin xətti termodinamikasının əsas teoremlərindən birini — açıq sistemdə entropiyanın minimum istehsalı haqqında sübut edib. Qeyri-xətti bölgə üçün, Glensdorf ilə əməkdaşlıq edərək, ümumi Glensdorf-Priqojine təkamül meyarını tərtib etdi. O, ("Zamanın yenidən kəşfi" əsərində) zaman fenomeninin mövcudluğunu izah etmək problemini müəyyən edən "zamanın yenidən kəşfi" terminini təqdim etdi. Onun əsərləri dəfələrlə rus dilinə tərcümə olunub. Onun əsərlərinə təkcə fiziklərkimyaçılar deyil, həm də bioloqlar, paleontoloqlarriyaziyyatçılar, tarixçilərfiloloqlar müraciət edir.

1955-ci ildə Franki mükafatına layiq görüldü. 1982-ci ildə Priqojin SSRİ Elmlər Akademiyasının xarici üzvü oldu[23]. 1989-cu ildə Belçika kralı Boduin Priqojinə vikont və irsi zadəganlıq şəxsi titulu verdi. Belarus Milli Elmlər Akademiyasının xarici üzvü (1995il). 1992-ci ildə Priqojin "İnsanlığa Xəbərdarlıq"ı imzaladı.[24]

Ailəsi[redaktə | mənbəni redaktə et]

  • İlk həyat yoldaşı — şairə Helen Jofé (Fransız Hélène Jofé, 1921–1988 il)[25]
  • oğlu -İv Priqojin, 1945-ci il təvəllüdlü, antropoloq.
  • İkinci həyat yoldaşı (1961-ci ildən) — Marina Prokopoviç (ing. Marina Prokopowicz)
  • oğlu- Paskal (Paskal Priqojin, 1970-ci il təvəllüdlü), hüquqşünas

Mükafatları[redaktə | mənbəni redaktə et]

  • Dostluq ordeni — Rusiya ilə Belçikaarasında elmi əlaqələrin möhkəmləndirilməsində böyük xidmətlərinə görə (12 mart 1997, Rusiya)[26].
  • Kimya üzrə Nobel mükafatı "Dönməz proseslərin termodinamikasına verdiyi töhfələrə, xüsusən də dissipativ strukturlar nəzəriyyəsinə görə" (1977 il)
  • N. N. Boqolyubov adına mükafat (JINR) (1999 il)
  • Frankie mükafatı (1955 il)
  • Honda Mükafatı (1983 il)
  • Campe de Feryer mükafatı (1994 il)
  • Kotenius medalı (1975 il)
  • Rumford medalı (1976 il)

Prosesləri[redaktə | mənbəni redaktə et]

  • İ. Priqojin Geri dönməz proseslərin termodinamikasına giriş. — M.: Xarici ədəbiyyat nəşriyyatı, 1960 il. — 150 s.
  • İ. Priqojin Qeyri-tarazlıq statistik mexanikası. — M.: Mir, 1964. — 314 s.
  • Priqojin İ., Defay R. Kimyəvi termodinamika. — Novosibirsk: Nauka, 1966. — 510 s.
  • Glensdorf P., Prigozhin İ. Quruluşun, sabitliyin və dalğalanmaların termodinamik nəzəriyyəsi. — M.: Mir, 1973il. — 280 s.
  • İ. Priqojin Mövcuddan yaranmağa: Fizika elmlərində zaman və mürəkkəblik. — M.: Nauka, 1985 il. — 328 s
  • Prigogine I., Stengers I. Xaosdan nizam. İnsan və təbiət arasında yeni dialoq. — M.: Tərəqqi, 1986 il. — 432 s.
  • Nikolis G., Priqojin İ. Qeyri-tarazlıq sistemlərində özünütəşkilat: Dağıdıcı strukturlardan dalğalanmalar vasitəsilə nizama. — M.: Mir, 1979 il. — 512 s.
  • Nikolis G., Prigozhin I. Kompleksin idrakı. — M.: Mir, 1990. — 358 s.
  • İ. Priqojin Məhlulların molekulyar nəzəriyyəsi. — M.: Metallurgiya, 1990 il. — 344 s.
  • Prigozhin I., Stengers I. Time. Xaos. Kvant -M.: Tərəqqi, 1994.- 266 s.
  • İ. Priqojin Təyin oblastının sonu. — İjevsk: RHD, 2001 il. — 216 s.
  • Priqojin İ., Kondepudi D. Müasir termodinamika. İstilik mühərriklərindən tutmuş dissipativ strukturlara qədər. — M.: Mir, 2002. — 464 s.
  • İ. Priqojin Gələcək müəyyəndirmi? — İjevsk: IKI, 2005. — 240 s.
  • İ. Priqojin Qeyri-sabitlik fəlsəfəsi. 14 sentyabr 2007-ci il tarixində orijinaldan arxivləşdirilib. // Fəlsəfənin sualları. — 1991. — No 6.- S. 46–52.

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. 1 2 3 4 Bibliothèque nationale de France BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
  2. 1 2 The Fine Art Archive. 2003.
  3. 1 2 Ilya Prigogine // Encyclopædia Britannica (ing.).
  4. 1 2 Пригожин Илья Романович // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. / под ред. А. М. Прохоров 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.
  5. БСЭ, 1975.
  6. БСЭ, 1975. Запись о рождении в Книге для записи родившихся евреев по городу Москве. Архивировано 29 ноября 2021 года. (Главархив Москвы. Фонд № 2372, Московская синагога ведомства министерства исповеданий. Единица хранения № 44, 1916–1918, в поисковике стр. 150, в книге стр. 149). Запись: Родился января 12 (Шват 2), обрезан по болезни февраля 11 (Адара 2) сын, имя дано ему Илья. Отец — инженер-технолог Рувим Абрамович Пригожин, мать — Юлия Лейвиковна, урождённая Вихман.
  7. Выпускники МГТУ. Дата обращения: 19 июля 2018. Архивировано 2 августа 2018 года.
  8. Рувим Абрамович Пригожин в справочной книге «Вся Москва» (1916). Дата обращения: 20 сентября 2020. Архивировано 7 августа 2020 года.
  9. А. М. Блох «Встречи с И. Р. Пригожиным». Дата обращения: 14 августа 2014. Архивировано из оригинала 2 июля 2014 года.
  10. Абрам Блох. Советский Союз в интерьере нобелевских премий. Факты. Документы. Размышления. Комментарии. — Физматлит, 2005. — С. 839. — 880 с. — ISBN 5-9221-0527-2.
  11. Данилов, 2003, с. 3.
  12. Пригожин (некролог). Дата обращения: 13 апреля 2022. Архивировано 7 апреля 2022 года.
  13. В метрических записях на сайте еврейской генеалогии JewishGen.org родителями Юлии Вихман указаны купец Лейвик Леокумович Вихман и Малка Гиршевна Вихман.
  14. Пригожин (некролог). Дата обращения: 13 апреля 2022. Архивировано 7 апреля 2022 года.
  15. Alexandre Prigogine. Дата обращения: 15 апреля 2011. Архивировано 10 августа 2016 года.
  16. Выпускник медицинского факультета Московского университета Борис Абрамович Пригожин (1881 — после 1942) и его жена Мария Юделевна (Адольфовна) Аронзон (1886 — после 1942). Согласно эвакуационным спискам 1942 года. Архивировано 25 августа 2023 года. Борис и Мария Пригожины с дочерью в начале войны были эвакуированы в Бугульму.
  17. Абрам Блох "Советский Союз в интерьере нобелевских премий". Архивировано 25 июня 2020 года.: Переписка отца физика — Р. А. Пригожина — с проживающей в Москве сестрой Л. А. Островской (из архива её дочери Анны Александровны Камионской)
  18. Данилов, 2003, с. 3.
  19. А. М. Блох "Встречи с И. Р. Пригожиным". Архивировано 21 февраля 2018 года.: Журнал "Природа", № 2/2004.
  20. Magnus Ramage, Karen Shipp. Systems Thinkers. Дата обращения: 8 октября 2021. Архивировано 8 октября 2021 года.
  21. Jean Maruani. Obituary: Ilya Prigogine (1917–2003). Quantum Chemistry. Volume 99, Issue 4. Дата обращения: 8 октября 2021. Архивировано 8 октября 2021 года.
  22. Obituary in The New York Times. Дата обращения: 8 октября 2021. Архивировано 8 октября 2021 года.
  23. Профиль Ильи Романовича Пригожина на официальном сайте РАН
  24. World Scientists' Warning To Humanity (англ.). Дата обращения: 22 мая 2019. Архивировано из оригинала 30 апреля 2019 года.
  25. Helene Prigogine. Дата обращения: 26 октября 2011. Архивировано 28 сентября 2011 года.
  26. Указ Президента Российской Федерации от 12 марта 1997 года № 217 "О награждении орденом Дружбы Пригожина И.Р." Дата обращения: 20 сентября 2018. Архивировано 20 сентября 2018 года.

Xarici keçidlər[redaktə | mənbəni redaktə et]