Leonard Eyler

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Leonard Eyler
Leonhard Euler
Leonhard Euler 2.jpg
Doğum tarixi: 15 aprel 1707
Doğum yeri: Bazel, İsveçrə
Vəfatı: 18 sentyabr 1783
Vəfat yeri: Sankt-Peterburq, Rusiya İmperiyası

Leonard Eyler (alm. Leonhard Euler; 15 aprel, 1707, Bazel, İsveçrə - 18 sentyabr, 1783, Sankt-Peterburq, Rusiya) — isveçrəli riyaziyyatçı və fizik[1], XVIII əsrin ən əhəmiyyətli riyaziyyatçısı.

Həyatı[redaktə]

Eyler 15 Aprel 1707-ci ildə İsveçrənin Bazel şəhərində Paul Eyler və Marqaret Brukerin ailəsində dünyaya gəlib. Az sonra Eylerlər Rien şəhərinə köçürlər.

Müəllimi dövrün qabaqcıl avropalı riyaziyyatçılardan İohann Bernulli olub. Eyni zamanda Euler ailəsinin yaxın dostu olan Bernoulli, oğlunun keşiş olmasını istəyən atanı razı edərək, L.Eulerin mükəmməl bir riyaziyyatçı olmasına imkan yaradıb.

13 yaşında olarkən Eyler Bazel Universitetinə daxil olur və 1723-cü ildə 16 yaşında NyutonDekartın fəlsəfəsini müqayisə edən dissertasiyası ilə elmi dərəcəyə sahib olur.

17 may 1727-ci ildə Eyler Rusiya İmperiyasının paytaxtı Sankt-Peterburq şəhərinə gəlir.Onun yaradıcılığı Peterburq EA ilə sıx bağlıdır.L.Eyler Akademiyanın bir çox sahələrinin fəaliyyətində yaxından iştirak etmiş, 1738-1740-cı illərdə “Hesaba rəhbərlik” dərsliyini yazmış, texniki ekspert işlərində, Rusiyanın xəritələrinin tərtibində iştirak etmişdir.

Leonard 1741-ci ildə Prusya Kralı Böyük Frederikin təklifini qəbul edərək Berlin Akademiyasına gəlib. Berlində 25 il yaşayan Euler bu müddətdə 380-dən çox məqalə yazıb. Böyük Katerinanın taxta keçməsindən sonra, 1766-ci ildə Rusiyaya gedən Euler burada bir çox faciə ilə qarşılaşıb. 1771-ci ildə meydana gələn yanğın hadisəsi bütün əmlakının məhv olmasına səbəb olub. Üç il sonra 40 illik həyat yoldaşı Katharinayı itirib.

L.Euler 17 sentyabr 1783-cü il tarixində alim Anders Johan Lexell ilə yeni kəşf edilən Uran planeti haqqında söhbət edərkən beyin qanaması keçirib və bir neçə saat sonra ölüb.

Fəaliyyəti[redaktə]

XVIII əsrin ən əhəmiyyətli və bütün dövrlərin aparıcı riyaziyyatçılarından biri hesab edilir. Ən məhsuldar riyaziyyatçılardan biri olaraq işlərinin ümumi həcmi 72 kitabdan ibatərtdir. O riyazi analiz, differensial coğrafiya, ədədlər nəzəriyyəsi, səma mexanikası, riyazi fizika, optika, ballistika, gəmiqayırma, musiqi nəzəriyyəsi və s. üzrə 865 orijinal əsərin müəllifidir.

Bu işləri sayəsində indi istifadə edilən müasir riyaziyyat terminologiyasının əsasını qoymuş, funksiya anlayışı və onun yazılışını təyin etmişdir. Misal olaraq, triqonometrik funksiyalar üçün sin (sinus) və cos (kosinus) təyin etmişdir.

Eyler fövqəladə işgüzarlığa malik olan adam idi. Onun tədqiqatları riyaziyyat, mexanika, elastiklik nəzəriyyəsi, riyazi fizika, optika, musiqi nəzəriyyəsi, Ayın hərəkəti, maşın nəzəriyyəsi, ballistika, dənizçilik elmi və s. sahələri əhatə edirdi. Məhz bu işgüzarlığın nəticəsində o artıq 19 yaşında gəmi təchizatına dair dissertasiya yazmış, 20 yaşında Peterburq EA-nın adyunku-kiçik elmi işçisi, 23 yaşında fizika kafedrasının professoru, 26 yaşında isə Peterburq EA-nın üzvü olmuşdur. L.Eyler 865 orijinal əsərin müəllifi olmuşdur ki, bunlar da 72 cild təşkil edir. Onun adı ilə bağlı bir çox riyazi termin və düsturlar vardır. Bunlara misal olaraq “Eyler bucaqları”nı, “Eyler düsturları”nı, “Eyler tənlikləri”ni, “Eyler funksiyası”nı və s. göstərmək olar. “Mexanika və ya analitik ifadə olunan hərəkət haqqında elm”, “Analizə giriş”, “Diferensial hesabı”, “İnteqral hesabı”, “Bərk cismin hərəkət nəzəriyyəsi” və s. əsərləri Eylerin gərgin əməyinin məhsuludur. Eylerin mexanika üzrə əsərləri ona dünya şöhrəti bəxş etdi,1736-cı ildə Paris EA Eylerə Daniil Bernulli və Maklorenlə birlikdə yazdığı əsərə görə yeni bir mükafat təqdim etdi. 1738-ci ildə isə Lozanna şəhərində Eylerin şah əsəri -3 cilddən ibarət “Sonsuz kiçilənlərin təhlilinə giriş” nəşr olundu. Demək olar ki, indiki ali texniki məktəblərdə ali cəbr və riyazi təhlil üzrə nə keçilirsə, bunlar hamısı bu əsərin həcmindədir. Köniqsberq şəhərində yaşayarkən Eylerin həll etdiyi 7 körpü haqqında məsələ riyaziyyatın tam yeni bir sahəsinin-topologiyanın bünövrəsini qoydu. Eylerin əsərlərinin 60 %-i riyaziyyat üzrə yazılmışdır.

İstinadlar[redaktə]

  1. İlknur Salamova, "Google"nin məşhur riyaziyyatçı – "Doodle"sisimsar.az saytı