Qaraxitaylar dövləti

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Qaraxitaylar dövləti
西遼 / Xī Liáo
قرا ختاى / Qarā Khitā'ī

1125 — 1218



KaraKhitaiAD1200.png
Təxminən 1200-cü ildə Qaraxitay dövlətinin sərhədləri
Paytaxt Balasaqun
Dil(lər) Kidan dili
Çin dili
Din Bütpərəstlik
Xristianlıq
Sahəsi 1210-cu ildə 2.500.000 km²
İdarəetmə forması Monarxiya
Xan
 - 1124-1144 Yelü Dashi
Xan
 - 1211-1218 Küçlüğ
Monqol istilası öncəsi Avrasiya

Qaraxitaylar (Çincə: 西遼 pinyin: xī liáo; anlamı: Batı Liao, 黑契丹 hēi qìdān; anlamı Kara Kitan, Monqolca: Хар Хятад; Kara Kitad, Farsca: قرا ختاى Qarā Khitā'ī; 1125 - 1211), Orta Asiyada Xıtaylar(Kidanlar) tərəfindən qurulan Monqol dövləti.

Paytaxtı Balasagun (Çincə: 八剌沙衮 Farsca: بلاساغون Balāsāghūn, غزباليغ Ghuzz-Balïğ, başqa adları; Karabalsagun, Koz Ordu, Koz Uluş) idi.

Tarixi[redaktə]

1125-ci ildə Curçenlərin qurduğu Cin sülaləsi tarafından yıkılan Liao sülaləsinin imparator ailesi mensuplarından Yelü Dashi (Çince: 耶律大石 yélǜ dàshí) batıya kayarak 1132-ci ildə Qaoçan Uyğur idikutluğunu ilhaq edin Şərqi Qaraxanlını idarəsi altına alaraq Qara xıtay xanlığını qurmuşdur.Qara Xıtay xanları Qur Han (كور خان Kūr khān, anlamı: Bütün dünya'nın xanı) ləqəbini işlədirdilər.

Qara xitaylar İpək yollarından həm "Tanrı dağ şimal yolu"nu həm də "Tanrı Dağ güney yolu"nu nəzarəti atlına alaraq Orta Asiya da ticari hakimiyətini qorumuşdur.1337-ci ildə Qərbi Qaraxanlılar dövlətinin hökmdarı II Mahmudu yenərək oranı da ilhaq etmiş ve Xarəzmşahlarının Atsızı yenərək 30.000 dinarlık altını ödetmişdir.

Qaraxitaylar 1141-də Səlcuqlular sultanı Sultan Səncər ilə apardıqları Katvan döyüşünü qazandılar.Beləliklə bütün Mavəraünnəhri ele keçirdilər.1143-cü ildə Cin sülaləsinə qarşı intiqam səferini düzenlediyse də, yol ortasında Yelu Dashi ölmüşdür.

1208-ci ildə Çingiz xan tərəfindən yenilerek Qaraxıtaya sığınan Naimanın Küçülüğ (Çincə: 屈出律, Farsca: كوچلك خان Kūchuluk xān)ı şahzadəsi ilə evlendirmişdir. Fəqət 1211-ci ildə Küçülüğ Qaraxıtay ölkesini benimseyerek yıxmışdır.

Qara Xıtayın hökmdarları[redaktə]

Türbə adı Sonradan
verilen ad
Çincə soyadı və adı idarə illəri Dönəmin adı və süresi
Qara Xıtay 1125 - 1211
Dezong (德宗 Dézōng) Tianyouwuliedi (天祐武烈帝 Tiānyòuwǔlièdì) Yelü Dashi (耶律大石 Yēlǜ Dàshí ya da 耶律達實 Yēlǜ Dáshí) 1124-1144 Yanqing (延慶 Yánqìng) 1124 ve 1125-1134
Kangguo (康國 Kāngguó) 1134-1144
Yoxdur İmparatoriçe Gantianhou (感天后 Gǎntiānhòu) Tabuyan (塔不煙 Tǎbùyān) 1144-1150 Xianqing (咸清 Xiánqīng) 1144-1150
Renzong (仁宗 Rénzōng) Kullanılmamıştır Yelü Yilie (耶律夷列 Yēlǜ Yíliè) 1150-1164 Shaoxing (紹興 Shàoxīng) 1150-1164
Yoxdur İmparatoriçe Chengtianhou (承天后 Chéngtiānhòu) Yelü Pusuwan (耶律普速完 Yēlǜ Pǔsùwán) 1164-1178 Chongfu (崇福 Chóngfú) 1164-1178
Yoxdur Mozhu (末主 Mòzhǔ) ya da Modi (末帝 Mòdì) Yelü Zhilugu (耶律直魯古 Yēlǜ Zhílǔgǔ) 1178-1211 Tianxi (天禧 Tiānxī) 1178-1211
Yoxdur Yoxdur Küçlüğ (屈出律 Qūchūlǜ) 1211-1218 Yoxdur

Həmçinin bax[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]

Monqolustan tarixi
Monqolustanın gerbi
Bu məqalələr ölkə seriyasındandır
Qədim tarix
Böyük Hun İmperiyası
Xianbei dövləti
Jujan xaqanlığı
Göytürk xaqanlığı
Uyğur xaqanlığı
Orta əsrlər
Yenisey qırğızları
Kidan
Xamaq Monqol
Böyük Monqol imperiyası
Yuan
Şimali Yuan
Monqolustan Tzin sülaləsinin tərkibində
Müasir tarix
Monqolustan Xalq Respublikası
Monqolustan

Monqolustan portalı
b·m·r