Türkiyədə dövlət çevrilişi (1960)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Türkiyədə dövlət çevrilişi(1960) səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar

"27 May çevrilişi", "27 May hərbi müdaxiləsi" — 27 may 1960-cı ildə Türkiyədə baş verən və ölkənin tarixinə ilk dövlət çevrilişi kimi keçən hərbi müdaxilə.Çevriliş Türkiyə Silahlı Qüvvələri daxilində 37 aşağı rütbəli hərbiçi tərəfindən planlaşdırılmış və həyata keçirilmişdir.27 maydan etibarən iqtidarda olan Demokrat Partiya bağlanmış,prezident və baş nazir başda olmaqla hökümət üzvlərinə qarşı məhkəmə işləri qaldırılmış,235 general və təxminən 3500-ə yaxın aşağı rütbəli hərbiçi təqaüdə göndərilmişdir,147 universitet müəllimi və 520 hakim və vəkil işindən azad edilmişdir 37 hərbiçi və rəhbər olaraq başlarına gətirdikləri təqaüddə olan general Camal Gürsəlin yaratdığı Milli Birlik Komitəsi(MBK) çevrilişdən sonrakı Türkiyənin idarəsini öz üzərinə götürmüşdür.

Çevrilişdən əvvəl Türkiyədə vəziyyət[redaktə | əsas redaktə]

Çevrilişə səbəb ola biləcək daxili problemlər və hadisələr[redaktə | əsas redaktə]

DP-Xalq-CHP qarşılıqlı münasibətləri[redaktə | əsas redaktə]

Adnan Menderes-Türkiyə Cümhuriyətinin 9-cu baş naziri(1950-1960),DP qurucularından biri
Cəlal Bayar-Türkiyə Cümhuriyətinin 3-cü və ilk hərbiçi kökənli olmayan prezidenti(1950-1960),DP qurucularından biri
Fuad Köprülü-Türkiyə Xarixi Işlər Naziri(1950-1955),Baş Nazir müavini(1950-1955),DP qurucularından biri
Refik Koraltan-TBMM başqanı(1950-1960),DP qurucularından biri

7 yanvar 1946-cı ildə 4 köhnə CHP-li Cəlal Bayar,Adnan Menderes,Fuad Köprülü,Refik Koraltan tərəfindən qurulan Demokrat Partiya 1950-ci ildə böyük üstünlüklə tək başına iqtidara gəldi.Bu seçkilər yaxın on ildə ölkə tarixində böyük rol oynayacaq Adnan Menderesin baş nazir,Atatürkün dövründə hökəmət başçısı olmuş Cəlal Bayarın isə prezident postuna Ismət Inönünün əvəzinə seçilməsi ilə əlamətdar olmuşdu.Xalq ilk vaxtlarda yeni höküməti rəğbətlə qarşılayırdı.CHP-nin uzunmüddətli təkpartiyalı hakimiyyətindən narazı olan sadə əhali DP-çilərə bir yenilikçi kimi baxır onların millətə rifah gətirəcəyinə inanırdı.DP-nin verdiyi vədlər xalqın onlara olan sevgisini daha da artırırdı.Bu etibar və sevgi tezliklə öz bəhrəsini verməyə başlayır.Hökümət tərəfindən sosial,iqtisadi və s. digər sahələrdə aparılan islahatlar ölkədə müəyyən canlanmaya səbəb olur və xalqın vəziyyətini azda olsa yaxşılaşdırır.Lakin 54-cü il seçkilərindən sonra hökümət və xalq arasında münasibət kəskin şəkildə pisləşməyə başlayır.Ölkədə iqtisadi böhran xalqın müxtəlif təbəqələrində etirazların səbəb olurdu.Hökümət barədə mənfi düşüncələri artıran digər faktor mətbuatın mövcud hakimiyyət əleyhinə hər hansı məlumat yaymasının qarşısı alınması,əleyhidarların sıxışdırılmalara məruz qalması idi.1957-ci il seçkilərində müxalifət qüvvələrin birləşməsinə qanunlarda dəyişikliklər etməklə mane olan DP höküməti CHP-nin iddiasına əsasən səslərin dəyişdirilməsi kimi saxtakarlığa yol vermişdir.Bu hadisələr Kayseri,Çanaqqala,Samsun,Girəsun kimi şəhərlərdə baş verən mitinqlərdə özünü biruzə verdi.Bundan başqa Qaziantep(o dövrdə Antep) şəhəri mətbuat orqanları və radiosu ilk olaraq CHP-nin qələbəsini yayımlasada,sonradan Demokrat Partiyanın qələbə qazandığını bildirmişdir.Hökümətin təzyiqi ilə Antepdə olan bu hadisələr mətbuat vasitəsi ilə xalqa çatdırılmadı. Bu haldan narazı olan CHP-nin istəyi ilə seçki qutuları şəhərin ədliyə binasına gətirilsədə bu binada baş verən qəfil yanğın nəticəsində məhv olmuşdur. 17 fevral 1959-cu ildə Londondan Kiprlə bağlı danışıqlardan gələn və Menderesində olduğu təyyarə qəzaya uğrayır.Baş nazirin qəzadan sağ-salamat çıxması müxalifətlə əsasəndə Inönü ilə münasibətləri bir anlıq yumşaltsada bu ara dövr uzun çəkmir və yerini qarşılıqlı tənqidlərə və çəkişmələrə buraxır.Iqtidar və müxalif qüvvələr arasında olan bu uçurum xalqdanda yan ötüşmür.Bir çox şəhərlərin küçələri siyasi idealogiyaların qarşıdurma meydanına çevrilmiş,toqquşmalar baş vermişdi. 1959-un aprelindən Inönü Şərqi Anadolu şəhərlərini əhatə edin gəzintiyə çıxır.Bu gəzintilərdə CHP lideri güclü təzyiqə məruz qalırdı.Inönü aprelin 29-u Uşak şəhərində daşlı hücum nəticəsində xəsarət alır.Hadisənin şahidlərə daşla hücum edənlər arasında çadra geyinmiş kişilərin olduğunu bildirmişlər.Bundan başqa Uşak valisi Ilhan Engin müxalifət qüvvələrinin mitinq keçirmələrinə mane olurdu.4 mayda Istanbula qayıdan Inönü Topqapıya doğru irəliləyərkən ondan narazı əhalinin mühasirəsi ilə üzləşir.Yalnız minbaşı Kənan Bayraktarın köməyi ilə Inönünün ordan uzaqlaşdırılmas mümkün oldu. 1960-cı il aprelində "dövlət və qanunlara" qarşı çıxan mətbuat orqanlarının işini yoxlamaq üçün yaradılan Tədqiqat Komitəsi ölkənin demokratik bünövrəsinə vurulan ağır zərbə kimi qiymətləndirilirdi. 1960-cı ilin 28-29 aprelində Istanbulda tələbə mitinqlərinin polis qüvvələri tərəfindən yatırılması zamanı baş verən toqquşmalarda 40 tələbə yaralanmış,Istanbul Universitetində təhsil alan Turan Əməksiz ölmüşdür.Gencin ölümü xalqda Menderes hökümətinə olan inamı dahada azaldır. 1960-cı il 5 mayda Ankara Qızılay meydanında DP əleyhdarlarının 555K(555Q) kimi adlandırılan(5-ci ayın 5-ci günü saat 5-də Kızılayda(Qızılayda)) mitinq baş verir.Bu mitinq Türkiyə tarixində "ilk itaətsizlik mitinqi" kimi adlandırılır. Elə həmin günlərdə DP mitinqi üçün Qızılaya gələn Mendres burda narazı əhali ilə əhatələnir. Menderesin "Ne istəyirsiniz?" sualına gənclərdən biri baş nazirin yaxasından yapışaraq "Hürriyət istəyirik" deyir.Cavab olaraq Mendres "Baş nazirin yaxasından yapışırsan.Bundan böyük hürriyət olar!?" söyləyir. Hökümətin universitet və tələbələrlə yaranan bu münaqişələrdən sonra Mendres universitet müəllimlərini gəncləri dövlətə qarşı yönəltməkdə günahlandıraraq onları "qara cübbəlilər" adlandırmışdır.

DP və ordu arasında münasibətlər[redaktə | əsas redaktə]

50ci illərin ikinci yarısndan etibarən ordu tərkibində hökümətə qarşı olan müxtəlif xuntalar formalaşmağa başlayır.Onilliyin sonuna doğru bu narazı ordu üzvlərinin sayı artaraq kifayət qədər böyük problemə çevrilir.Artıq Menderes ölkənin dayaqlarını da bir-bir itirməkdə idi.Lakin Ordunun başında duran generalların iqtidar meyilli olması onu rahatladırdı.Çünki o aşağı rütbəlilərin üsyan edəcəyinə inanmırdı. Çevrilişdən sonra hərbəçilər Adnan Menderese qarşı onun ordu ilə bağlı dediyi iddia olunan "mən bu ordunu ehtiyat zabitlərlə idarə edərəm" ifadəsini propaqanda kimi istifadə etmişlər. Öz növbəsində Menderes isə məhkəmədə “əfəndim mən dövləti idarə etdim,ehtiyat zabit oldum,öz gücümü bilirəm.Bu ordu ehtiyat zabitlərlə necə idarə edilə bilər?” deyə bildirdi. Çevrilişə haqq qazandırmaq istəyən hərbiçilər Menderesi ölkəni avtoritar rejimə və vətəndaş müharibəsinə sürükləməkdə, dünyəviləyə,Atatürkçülüyə qarşı çıxmaqda günahlandırmışdır.Beləki hələ Mustafa Kamal Atatürkün prezidentliyi dövründə onun idealoji fikirlərinə görə qəbul edilmiş azanın türkçə oxunması qaydasının Menderes höküməti tərəfindən ləğvi və yenidən ərəbcə oxunuşa keçilməsi həm Atatürkün ideyalarına qarşı çıxmaq,həm də laisizmə qarşı edilən bir əməl kimi qiymətləndirilirdi. Xunta höküməti(MBK) həmdə xalqı bu çətin iqtisadi vəziyyətdən qurtarmaq və hakimiyyəti daha demokratik bir qrupa vermək istəyi ilə çevriliş etdiyini ifadə etmişdir.

Xuntalar və Doqquz Subay hadisəsi[redaktə | əsas redaktə]

1954-cü ildə Istanbulda Dündar Seyhan,Orhan Kabibay,Faruk Güventürk,Əhməd Yıldız,Sübhi Gürsoytrak,Orxan Erkanlı və Necati Ünsalan kimi gənc hərbiçilər iqtidar əleyhinə komitə qurmuşlar.Eyni ideyaya malik təşkilat Ankarada Tələt Aydəmir,Adnan Çelikoğul,Sezai Okan,Osman Köksalın yaratdıqları komitə idi.1957-ci ildə bu komitələr vahid təşkilatda birləşdilər.Komitə həmin il keçirilən 27 oktyabr seçkilərində DP-nin məğlub olacağını güman edir və bundan istifadə esib ayın 29 Müstəqillik günü ilə bağlı keçirilən tədbirdə DP-liləri həbs etməyi düşünürdü.Lakin DP seçkilərdə qələbə qazandığından çevriliş tarixi 1958-ci il fevral ayına keçirildi. 1958-ci il 16 yanvarda komitə üzvlərindən Səməd Quşçu təşkilatın bütün planlarını ifşa etdi.Nəticədə hərbiçilər Camal Yıldırım,Naci Aşkun,İlhami Barut,Faruk Güventürk,Ata Tan,Əhməd Dalkılıç, Kazım Özfırat,Həsən Sabuncu ve Quşçunun özü həbs edildi.Məhkəmə 8 hərbiçiyə bəraət vermiş,Quşçu isə "böhtan" atdığı iddiası ilə həbs cəzasına məhkum edilmişdir.

Çevrilişə səbəb ola biləcək xarici amillər[redaktə | əsas redaktə]

Hakimiyyətinin son illərində Menderes müxtəlif sənayə lahiyələrinin həyata keçirilməsi üçün ABŞdan Marşal Planı əsasında lazımı qədər kredit almadığına görə SSRI ilə yaxınlaşmaya başlamışdır.Hökümət bu yaxınlaşma ilə ittifaqdan yeni kreditlərin alınmasını planlaşdırırdı.Lakin məlum hadisələrlə bağlı bu planlar baş tutmadı. Bir çox mənbələr məhz Türkiyənin SSRI ilə geniş əlaqələr saxlamaq istəyinin hərbi müdaxiləyə səbəb olduğu və çevrilişin ABŞ tərəfindən planlaşdırıldığını iddia edir.

Çevriliş[redaktə | əsas redaktə]

Alparslan Türkeş-MBK üzvü
Camal Gürsəl-Türkiyənin 10-cu prezidenti,MBK sədri,təqaüddə olan general

Artıq 1960-cı il 23 mayda müdaxilənin 25 may keçiriləcəyi planlaşdırılmış və parollar müəyyənləşdirilmişdi.Əgər çevriliş zamanında başlayarsa "Dündar Seyhanın oğlu sinfi keçdi" parolu xuntalara çatmalıydı. 27 May 1960 sabah saat 3:15-də piyada birlikləri və süvari alayı, 3:30-da tanklar hərəkət edir.Saat 4:36-da Palkovnik Alparslan Türkeş radioya daxil olaraq Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin hakimiyətə əl qoyduğunu xalqa bəyan edir:

"Sevgili vətəndaşlar! Dünən gecə yarısından etibarən, bütün Türkiyədə, dəniz-hava-quru Türk Silahlı Qüvvələri, əl-ələ verərək, məmləkətin idarəsini ələ almışdır. Bu hərəkət, Silahlı Qüvvələrimizin müştərək iş birliyi sayəsində, qansız həyata keçirilmişdir! Sevgili vətəndaşlarımızın sükut içində qalmalarını və kimliyindən aslı olmayaraq heç kimin küçəyə çıxmamalarını xahiş edirik."

Bundan sonra çevriliş qüvvələri bir-bir hökümət üzvləri və iqtidar meyilli hərbiçiləri Ankara Hərbi Məktəbinə gətirildilər.General Yusif Dəmirdağ,2-ci Ordu komandiri Suat Koyaş və siyasətçi Refik Koraltan həbsə alındı.Hərbiçilər Bürhanəddin Uluç,Abdullah Tardu və Sami Küçük Çankaya Köşkündə prezident Cəlal Bayarı nəzarətə götürdülər. Ölkə daxili səfərdə olan Adnan Menderes isə Kütahyada Aqasi Şən və Muhsin Batur tərəfindən saxlanılmış və təyyarə ilə paytaxta gətirilmişdir. Ümumilikdə bir çox hökümət üzvü çevrilişin ilk günündə Hərbi Məktəbdə həbs edilmişdir.Şahidlərin dediyinə görə məktəbdə bir çox siyasətçi təhqirlərə və fiziki zorakılığa məruz qalmışdır.Bu açaldıcı hərəkətlərə dözə bilməyən Namiq Gədik məktəbin pəncərəsindən özün2 ataraq intihar etmişdir.Bəzi iddialara görə o əsgərlər tərəfindən atılaraq öldürülmüşdür.

3-cü ordu komandiri general Raqıp Gümüşpala bildirmişdir ki, əgər çevrilişçilərin rəhbəri ondan aşağı rütbəli olarsa Ankaraya hücum edib hərəkatı yatıracaq.Belə olan halda müdaxilənin rəhbərlərindən ən rütbəlisi Camal Madanoğlu Gümüşpalaya zəng edərək rəhbərlərinin keçmiş Baş Qərargah rəisi Camal Gürsəl olduğunu bildirmiş və onu razı salmışdır.Beləliklə Izmirdəki evində qalan Camal Gürsəl Ankaraya gətirilmiş və radio vasitəsi ilə xalqa müraciət etmişdir.

27 Mayda yaradılan Milli Birlik Komitəsi ölkə idarəsini demokratik hakimiyyətə qayıdışa qədər öz üzərinə götürmüşdü. MBK-nin verdiyi qərarlarla ölkədə siyasi partiyaların və onların mətbuat orqanlarının fəaliyyəti,istənilən mitinq və görüşlərin keçirilməsi qadağan olunurdu.MBK ordunun funksiyasının ölkəni böhrandan və xalqı fəlakətə sürükləyən siyasətçilərdən qurtarmaqdan ibarət olduğunu və demokratik seçkilərdən sonra silahlı qüvvələrin yenidən ûstünə düşən əsas vəzifəni yerinə yetirəcəyini bildirdi. MBK DP-lilər haqqında sonradan doğru olmadığı ortaya çıxan propaqanda xarakterli məlumatlar yaymağa başladı.Belə məlumatlara DP üzvlərinin bir hissəsinin pul və qızılla dolu təyyarə ilə xaricə qaçması,hökümətin əmri ilə aprel-may aylarında onlarla gəncin öldürülməsi,cəsədlərinin gizli şəkildə dəfn edilməsi,yem maşınlarında toz halına çevrilməsi kimi dezinformasiyalar daxil idi.

Çevrilişdən sonra Türkiyə[redaktə | əsas redaktə]