Xədim Əli Paşa

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Xədim Əli Paşa
bayraqOsmanlı imperiyasının Sədrəzəmibayraq
1501/1503 — 1506/1511
Sələfi Məsih Paşa
Xələfi Herseqli Əhməd Paşa
Şəxsi məlumatlar
Doğum tarixi XV əsr
Doğum yeri Sarayevo
Vəfat tarixi 1511(1511-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Vəfat yeri Amasya

Xədim Əli Paşa — və ya Çevik Əli Paşa (d, Sarayevo - ö. 1511, Amasya) Sultan II Bəyazid zamanında 1501-1503 və 1506-1511-ci illərdə iki dəfə sədrəzəmlik etmiş Osmanlı dövlət xadimi.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Sarayevo yaxınlığında Drozgometva adlı bir kənddə Bosniya əsilli bir ailədə doğulmuşdu[1].Ax hadımlardan olub, yığım olaraq təhsili Enderunda almışdır. Babüssaadə ağalığı və bəzi bəylərbəyli vəzifələrində olub.

Sultan II Bəyazid taxta çıxdığı zaman Cem Sultanın məğlub olmasından sonra II Bəyazidin xas adamı kimi 1482-ci ildə Qaraman bəylərbəyi təyin edilmişdi. Bu vəzifədə ikən Cem Sultan və Karamanoğlu Qasım Bəyin Konyanı mühasirə etməsində şəhəri uğurla müdafiə etdi. Sonra Semendirə valisi və Rumeli bəylərbəyi oldu. Bu vəzifədə ikən Boğdan prensi Ştefan Çel Mare (III Ştefan) üsyan etmiş və Akkerman qalasını mühasirə edib almağa cəhd etdi. Xədim Əli Paşa onun üzərinə yeriyib qala mühasirədən xilas etdi və prensin Polşaya qaçmasına səbəb oldu. Bu yürüşündən qalibiyyətlə qayıdanda sonra 1486-cı ildə vəzir oldu[2].

Bundan sonra Xədim Əli Paşa, 1485-1491-ci illərdə aparılan Osmanlı-Məmlük müharibəsinə qoşuldu və bu müharibənin son mərhələsində Osmanlı ordusu komandanı oldu. Bu müharibə ərzində iştirak etdiyi ilk səfər sərdar sədrəzəm Davud Paşanın komandanlığında olaraq 1487-ci ildə olmuşdu. 1488-ci ildə davam edən müharibədə Osmanlı ordusu vəzir Xədim Əli Paşa komandanlığı altında Çukurova hücuma keçib buranı, xüsusilə Adana, Tarsus, Anazarva, Sis qalalarını ələ keçirdi. Məmlüklülər Sultanı Kayıtbay əmir Özbək Bəy komandanlığı altında bir yürüş ordusunu Çukurovaya göndərdi. Bu ordu ilə Osmanlı ordusu 16 avqust 1488-ci il tarixində Ağaçayırı müharibəsinə başladılar[3]. Xədim Əli Paşanın rəhbərliyi altında olan Osmanlı ordusu bu müharibədə uduzdu. Məmlüklü ordu komandiri Əmir Özbək Bəy Çukurovanı Osmanlılardan təmizləməyə başladı. Bu arada Osmanlıların əlində olan Adana qalası 3 aylıq bir mühasirə nəticəsində itirildi. Bu savaşa qatılan paşalar vəzirlikdən azad edildilər.

Sonra Venesiyalılarla aparılan müharibələrə iştirak edib. 1500-cü ildə Mora yarımadası ilə Navarin, Zantio, Modon və Xorun qalaları ilə Kefalonya və Ayamavri adalarını aldı. Bu müvəffəqiyyətinə görə ikinci vəzir təyin olundu. 1501-ci ildə Venesiyalılar bir basqınla Navarını təkrar ələ keçirdikləri üçün bu qala üzərinə təkrar gedib Kamal Rəisin dənizdən dəstəyi ilə geri aldı. Mora valiliyinə təyin edildi.

1501-ci ildə Məsih Paşanın ölümü ilə ilk dəfə sədrəzəm təyin edildi. İki il sonra vəzifəsindən azad edilərək yerinə Herseqli Əhməd Paşa gətirildi.

1506-cı ildə ikinci dəfə sədrəzəm təyin edildivə ölənə qədər bu vəzifədə qaldı.

Aprel 1511-ci ildə üsyana başlayan Şahkulu üsyanını yatırtmağı tapşırıldı[4]. Sivas yaxınlığında Çubukovaya Göyçay ərazisində başlanan Göyçay müharibəsində sədrəzəm Xədim Əli Paşa komandanlığı altındakı Osmanlı ordusu Şahqulu qüvvələrini məğlub edib, üsyanın yatırılmasını təmin etdi.

Amma Xədim Əli Paşa bu müharibədə ağır yara almışdı. Müalicə üçün Amasyaya gətirilib lakin müalicəsi faydalı olmadı. Qısa bir zaman sonra vəfat etdi. Nəşi Amasyada yerləşən Qurdboğan türbəsi yanındakı sədrəzəm Çevik Əli Paşa Türbəsinə dəfn edilib.

Xədim Əli Paşa ölmədən əvvəl II Bəyazidin şahzadələrinin sultan olmaq üçün aralarıdakı mübarizədə Şahzadə Əhmədin taxta keçməsini dəstəkləyirdi. Ölümü ilə Şahzadə Əhməd taxt davasında böyük güc itirdi. 1512-ci ildə Yavuz Sultan Səlim atasını taxtdan salıb Osmanlı İmperiyasının sultanı oldu[5].

Dəyərləndirmə[redaktə | əsas redaktə]

Sicilli Osmani onu belə dəyərləndirmişdir:

Düşüncəsi və tədbirləri qəbul olunur, cəsur və səxavətliydi. Üləma və fəzilətli insanları sevirdi. Yazısı gözəl idi. Xeyir işlərinə düşgün idi.

Xədim olmaqla bərabər cəsarətli, bilikli bir dövlət adamı idi.

Əsərləri[redaktə | əsas redaktə]

İstanbulda Divan yolunda, Çevik Əli Paşa Məscidi ilə yanındakı mədrəsə, məktəb, və imarəti o tikdirmişdir. Bundan başqa, Fatehdəki Vasat Çevik Əli Paşa Məscidi ilə Ədirnədə adına olan məscidi inşa etdirmişdir.

  1. Saraybosna kazasına bağlı Drozgometva köyünden olup, babasının adı Radoşin'dir.
  2. Hadım Ali paşa
  3. Ağaçayırı Meydan Savaşı
  4. Şahkulu İsyanı
  5. Osmanlı Devleti Sadrazamları