Ammian Marsellin

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Ammian Marsellin
Ammianus Marcellinus
Ammianus Marcellinus 1533.jpg
Ammianın kitabının başlığı (Auqsburq,1533-cü il)
Doğum tarixi 330[1][2][3]
Doğum yeri
Vəfat tarixi 395[4]
Vəfat yeri
Vətəndaşlığı Roma İmperiyası
Fəaliyyəti Yazıçı
tarixçi
Fəaliyyət illəri 330-390-cı illər
Əsərlərinin dili latınca[4][2], qədim yunanca
İstiqamət Qədim Roma bütpərəst tarixşünaslığı
Janr tarixi
İlk əsəri "Əməllər" (Res gestae)
Marsellinə həsr olunmuş sayt
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Avreli Viktor (330[1][2][3], Antioxiya[d], Roma İmperiyası[1][4][2]395[4], Roma[1][2]) — Roma tarixçisi. IV əsrin ortalarında Roma-Əhəməni müharibələrində iştirak etdi, eyni zamanda imperiyanın qərb hissəsində xidmət etdi. Suriya əsilli yunan, yeganə əsəri olan "Əməllər"i (lat. Res gestae),latın dilində yazmışdır. Bu əsər "Tarix" və ya "Roma tarixi" olaraq da bilinir.

Tarixi əsərin qalan hissəsi (kitablar XIV-XXXI) 353-378-ci illəri əhatə edir, lakin ümumilikdə povest imperator Nervanın hakimiyyəti ilə başlamışdır (e.ə. 96.). Ammian Marcellin bəzən son böyük Roma[5] və ya hətta qədim Yunan tarixçisi kimi də xarakterizə olunur[6].

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Qədim dövrün bir çox müəllifləri kimi, Ammian Marsellin özü haqqında bugünümüzə gəlib çatan yeganə əsərində, olduqca az məlumat verib. Ammianın həyatı və yaradıcılığı haqqında məlumat əldə edə biləcəyimiz digər mənbələr onun iki müasirinin - məşhur Yunan ritoriki Libaniyanın və Roma ictimai xadimi və natiqi Quint Avreli Simmaxın məktublarıdır.

Mənşəyi[redaktə | əsas redaktə]

Ammian Marsellin doğum tarixi dəqiq müəyyən edilməyib. Tədqiqatçılar bunu dolayı və təbii olaraq çox təqribən əldə edirlər. Ədəbiyyatda tapılan Ammianın ən erkən doğum tarixi 325-ci ildir[7]. Ammian Marsellinin doğum tarixinin ehtimal olunduğu ən son tarix 335-ci il hesab olunur[8][9][10]. Bəzi müəlliflər tarixi 332[11] və ya 333-cü illərədə aid edirlər[12]. Bəzən, müəyyən bir tarix əvəzinə bir müddət göstərilir: məsələn, 325-ci ildən 330-a və ya 327-ci ildən 334-cü ilə qədər. Əksər əsərlərdə, bu problemi təsvir edərkən ortalama tarix - 330-cu il istifadə olunur[13] və ya 327-ci ildən 334-cü ilə qədər olan müddət istifadə olunur[14]. В большинстве же работ, затрагивающих данную проблему, используется средняя дата — 330 год[15][16][17][18][19][20][21][22][23][24][25][26].

Ammianın doğum tarixini təyin etmək üçün ən vacib olan ifadəsi,özündən və yoldaşlarından bəhs edən hərbi magistr,Roma generalı Ursitsin ilə Şərqə göndərilən ifadəsidir: “Qrupumuzun ağsaqqalları yüksəliş aldılar və orduda komandanlıq vəzifələrinə təyin edildilər; bizə, gənclərə, bizə əmanət edəcəyi müxtəlif tapşırıqları yerinə yetirmək üçün Ursitsinlə birlikdə getməyimizi əmr etdilər." (provectis e consortio nostro ad regendos milites natu maioribus, adulescentes eum sequi iubemur, quicquid pro re publica mandaverit impleturi)[27] Müasir mənbələrdən Ammian Marsellin, eramızdan əvvəl IV əsrdə Romalılara təxminən 20 yaşında gənclərə aid edilən "adulescens" sözünün gəldiyini göstərir. Beləliklə, Flaviy Evtropiy 21 yaşında olan gənc Qney Pompey (adrescentem Sulla atque annos unum et viginti natum cognita eius industria exerciseitibus praefecerat) və "18 yaşındakı bir gənc" (adulescens annos X et VIII natus) olan Oktavian Avqust haqqında yazır. Beləliklə, Ammian, 357-ci ildə yetkin yaşda olduğunu ifadə edərək, onun doğum tarixinin ortalama - 330-cu illərin ikinci yarısına aid etməyə əsas verir.

Ammian Marsellinin mənşəyi ilə əlaqədar daha bir detalı qeyd etmək lazımdır. Əsəri latın dilində yazılsa da, yenə də yunan idi,özü də "Əməllərin"səhifələrində dəfələrlə qeyd etmişdir[28]. Ammian, doğuşdan bir yunan olmasına baxmayaraq əsl Roma vətənpərvəri,nəyin bahasına olursa-olsun (hətta düşmən xalqların ümumbəşəri və amansızcasına məhv edilməsi hesabına) imperiyanın bütün təzahür və formalarda güclənməsinin tərəfdarı idi[29].

Göründüyü kimi, Ammian Marsellinin əcdadları Kiçik Asiya etnik mühitindən gəlmişlər, çünki Ammian antroponimi teomorfikdir, Anadoluda (xüsusən Frigiyada[30]) ortaq olan Ana tanrıça ana Amma adından yaranmışdır;latın şəkilçisi -an- isə əlavə olunmaqla, Latın antroponimiyasında adlar yaratmaq üçün tez-tez istifadə olunur.

Suriyadakı Antioxiyanı Xalkida ilə birləşdirən qədim Roma yolu

Ammian Marsellinin doğulduğu yer, yuxarıda qeyd olunan Libaniyanın məktubundan göründüyü kimi, Suriya Antioxiyası[31] - Roma Şərqinin ən böyük şəhərlərindən biri və mühüm ticarət və sənətkarlıq mərkəzi idi. Ammianın uşaqlığı və gəncliyi haqqında əlavə məlumatımız yoxdur. Yalnız özünü "insuetus ingenuus" adlandırdığı üçün əyalət aristokratiyasının nümayəndəsi olduğu aydındır[32]. Ammianın aristokratik mənşəli olması,Romadakı "zadəgan və naməlum dələduzlara” (subditicios ignobiles et obscuros) [33]olan hörmətsizliyi ilə, habelə Romada "zadəgan mülkünün yeni adamı"na (halis advena) layiqli hörmətinin olmaması barədə açıq-aşkar avtobioqrafiyasında şikayətləri ilə təsdiqlənir[34]. Nəcib bir ailədə dünyaya gelməsi Ammian Marsellinə yaxşı bir təhsil ala bilməsi, gələcəkdə görkəmli bir tarixçi yazıçı olmağına imkan verdi.

Orduda xidməti[redaktə | əsas redaktə]

354-cü ildə Ammian artıq protektoratlarından biri idi (lat. protector domesticus). Protektoratlar qədim Roma ordusunun elitasını təşkil edir və imperatora yaxın idilər. Bu,birincisi, Ammiana bütün ən vacib dövlət işlərindən xəbərdar olmağa və ikincisi, mükəmməl hərbi hazırlıq keçməyə və hərbi işlərdən yaxşı bilik verməyə imkan verdi. Bir il əvvəl, 353-cü ildə, İmperator II Konstantinin əmri ilə hərbi magistr Ursitsin yanına göndərildi, Nusaybindən çağrıldı və vəziyyəti araşdırmaq üçün, dövlətə xəyanət hadisəsi ilə əlaqəli Antakyaya göndərildi[35]. Bu andan etibarən Ammianın taleyi bir neçə il Ursitsin ilə, ikincisi isə, Roma İmperiyası tarixindəki mühüm hadisələrlə bağlandı.

353-359- cu illər arasında Ammian Marsellin Ursitsinin dəstlərinin tərkibində ilk olaraq Antioxiyada,sonra imperiyanın qərb hissəsində - İtaliya[36]Qalliyada[37] iştirak etdi. 357-ci ildə Ammian Ursitsin ilə Şərqə qayıtdı[38]. Burada II Şapurun Romaya qarşı yürüşünün başlaması xəbəri onlara çatdı. Ammiana vacib və olduqca təhlükəli bir kəşfiyyat tapşırığı verildi: Korduyena satraplığında, Iovinian ilə tanışlığından istifadə edərək ("O gizli olaraq bizim tərəfdə idi; Ammian onun haqqında yazır[39]), Ammian fars ordusu tərəfindən görülən işlər haqqında dəqiq məlumat almalı idi[40]. Ammian Marsellinin 359-cu il səfərində fars qoşunları tərəfindən mühasirəyə alınmış Amida yaxınlığındakı Roma qalasının azad olunmasında iştirak etdi. Ammianın özünün dediyi kimi, müdafiənin təşkilatçılarından biri idi[41].

359-cu ildə Amida mühasirəsindən bir müddət əvvəl II Konstantin tərəfindən qurulmuş Amidanın qalaları

Qala divarlarından dəfələrlə şəhər istehkamlarında bəzi düşmən ordusu komandirlərinin, o cümlədən Xionitlər padşahının, oğlunun və II Şapurun[42] da görünməsini müşahidə etdi, bu onların görünüşlərini kifayət qədər ətraflı təsvir etməyə imkan verdi.

Amidanın farslar tərəfindən ələ keçirilməsi zamanı Ammian möcüzəvi şəkildə qaçmağı bacardı və bir sıra çətinlik və təhlükələri dəf edərək Ursitsinin olduğu Malatyaya qədər çata bildi. Beləliklə, Ammian komandirinin müşaviri ilə görüşdü və artıq onunla birlikdə doğma Antioxiyaya gəldi[43].

Ammianın harada yaşadığı və 359-cu il səfərinin bitməsindən sonra nə etdiyi bilinmir və özü də bu barədə məlumat vermir. Ammian Marsellini tədqiq edən məşhur tədqiqatçı E.Tompsonun dediyinə görə, bütün bu illər ərzində gələcək tarixçi döyüşlərin davam etdiyi ərazidə Şimali Mesopotamiyanın Roma sərhəd qarnizonlarından birində idi[44].

İmperator Yulianın gümüş qəoik üzərində təsviri

363-cü ildə İmperator Yulian yeni bir hərbi hərəkat - Fərat hərəkatında Ammian Marsellin da iştirak etdi. Tarixçinin özü, 359-cu il hərəkatından fərqli olaraq, təsvir olunan hadisələrdəki rolu haqqında demək olar ki, heç nə demir, müvafiq olaraq, 363-cü il zamanı birbaşa Ammianla bağlı baş verənlərlə bağlı konkret bir şey söyləmək mümkün deyil. Yalnız Roma ordusunun döyüş birləşmələrinin bir hissəsi olduğu və danışdığı hadisələrdə bilavasitə iştirak etdiyi aydındır. Belə nəticəyə gəlmək olar ki, Roma ordusunun tərkib hissəsi olaraq Ammian, İranın qərb (imperiya ilə sərhəd) bölgələrini Fərat çayı boyunca bir yolu keçərək, (Habura çayının Ktesifon bölgəsindəki DəcləFərat çaylarını birləşdirən kanala axmasından) və Dəclənin sol sahili boyunca kifayət qədər uzun bir yolu (Ktesifondan şimal istiqamətdə) ziyarət etdi. Bəlkə Ammian, imperatorun həyatının son saatlarında Yulianın çadırında şəxsən iştirak etmişdi[45].

Şəxsi həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Yukianın fars səfərindən sonra Ammian çox güman ki, hərbi xidmətdən ayrıldı və şəxsi həyatını qurdu[46][47][48][49]. Misirə[50] etdiyi səyahət haqqında bilinən, dağıdıcı zəlzələnin təsirini müşahidə edə bildiyi Peloponnes, İsgəndəriyyə[51]Teben[52] ziyarət etdiyi müddətdə tarixçinin sözlərinə görə, Avqust təqvimindən on iki gün əvvəl, yəni 21 iyul 364-cü il[53] I Valentin və II Valentinin konsulluqlarının ilk illərində Ammian Marsellin romalılarla vestqotlar arasında olan Adrianopol döyüşünün baş verdiyi Frakiyada da olmuşdu[54]. Qəti şəkildə söyləmək olar ki, 371-ci ildə Ammian Marsellin imperator Valentinin Roma Şərqini terror dalğasına bürüdyü Antioxiyada idi[55].

Ammianın həyatının növbəti və son dövrü Roma şəhəri ilə bağlıdır. Tarixçinin Antioxiyadan Romaya köçdüyü tarix də dəqiq məlum deyil.Hər halda, 383-cü ildə o, artıq Romadaydı və həmin il baş verən qıtlıq zamanı əcnəbilərə[56] qarşı yönəlmiş təqiblərə məruz qaldı[57][58]. Romada yaşamağının ilkin dövründə Ammianın çətin taleyi onun Roma aristokratiyasına qarşı kəskin hücumları ilə vuğulanır,çox təhsilli olmasına baxmayaraq, yenə də - əcnəbi idi və Ammian Marsellin hörmətsizliklə və həddindən artıq təkəbbürlə qarşılanırdı[59].

Yəqin ki, 390-ci illərin əvvəllərində Romada yaşayan Ammian Marsellin artıq əsərinin əhəmiyyətli hissəsini yazmışdı[25][60][61].Əsərin üzərində işlərin tamamlandığı tarix, habelə tarixçinin ölüm ili dəqiq təyin edilməyib. Bunlardan birincisi, bəzi hadisələrə dair müəllifin bir sıra göstərişlərinə əsaslanaraq çıxarmaq üçün cəhd edilə bilərsə, yalnız ikincisi haqqında təxmin edə bilərsiniz. Beləliklə,"Əməllər" sənədlərindəki bəzi məlumatlara görə, XXIX kitab 394-395[57][60][62]397-ci illərdən gec olmayaraq yazılmışdır[57][60][63][64]. Nəticə etibarilə, XXX və XXXI kitablar 397-ci ildən qısa bir müddət sonra, yəni IV əsrin sonunda və ya V əsrin əvvəllərində yazılmışdır. IV əsrin sonu- V əsrin I rübünü Ammianın ölüm tarixi zamanı kimidə vermək olar.

Ammian Marsellinin məqalələri[redaktə | əsas redaktə]

Adları[redaktə | əsas redaktə]

Tarix elmində heç vaxt ümumi dünya tərəfindən tanınan bir ad tapmadı.Daha doğrusu görünür ki, Ammianın ən doğru işi "Aktlar"(lat. Res gestae,bəzən "Tarix" kimi də tərcümə olunur) adlanır. Daha tam və dəqiq bir başlıq var - "Otuz bir kitabda aktlar" (Rerum gestarum libri XXXI). Bu ad (Rerum gestarum libri) Ammian Marsellinin işi ilə əlaqədar erkən orta əsr Roma ritoriki, VI əsrin əvvəllərində Sezar Mavritaniyasından olan Priskianın "Qrammatika təlimatlar"ında istifadə edildi və dominant oldu. Eyni zamanda, Ammianın əsəri Avropa dillərinə tərcümə edərkən adı, bir qayda olaraq, dəyişdi. Beləliklə alman dilinə tərcümədə "Aktlar" "Roma tarixi" (Römische Geschichte) adlanırdı; Ammianın əsəri fransız və italyan dilinə tərcümə edilərkən "Histoire""Storia" kimi tanındı.

Strukturu[redaktə | əsas redaktə]

"Aktlar" əsəri otuz bir kitabdan ibarət idi və 96-cı il ilə 378-ci illər arasında olan dövrü: imperator Nerva (96-98-ci illər) hakimiyyətinə gəlməsindən 378-ci ildə II Valentinin ölümünə qədər olan dövrü əhatə edirdi. Bununla birlikdə, "Aktlar"ın son 18 kitabı (XIV - XXXI), Maqnesiya döyüşünün yatırılmasından tutmuş Adrianopol döyüşünə qədər olan 353-378-ci illərin hadisələrini təsvir etmişdir.

Ümumiyyətlə,qorunub,saxlanılmış kitabların xronoloji çərçivəsi və məzmunu aşağıdakı kimidir[65]:

Ekskursiyalar[redaktə | əsas redaktə]

Nitq və məktubları[redaktə | əsas redaktə]

Ənənəyə uyğun olaraq Ammian personajların nitqləri və məktubları, mətninə daxil etmişdi,lakin onların sayı azdır(günümüzə çatan hissədə 3 hərf və 12 nitq).Bu,Sasani şahənşahı II Şapur ilə İmperator II Konstantin arasındakı yazışma[66], habelə Yulianın II Konstantinə yazdığı bir məktubdur[67].Əsərin xilas olmuş hissəsində dörd çıxış II Konstantinə[68], altısı Yuliana[69], ikisi Valentinə aiddir[70].

Ammian Marsellinin ədəbi üslubu[redaktə | əsas redaktə]

Ammian Marsellinin istifadə etdiyi mənbələr[redaktə | əsas redaktə]

"Aktlar" və elmi nəşrlərin əlyazmaları[redaktə | əsas redaktə]

Əlyazmaların və "Aktlar"ın erkən nəşrləri arasındakı əlaqənin təsviri(V. Gardthausen)[71]
Əlyazmaların və aktların ilk nəşrləri arasındakı əlaqəsi sxemi(C.Klark tərəfindən)[72]

A.P. Kajdan və M. von Albrextin qeyd etdiyi kimi,Ammian Marsellinin əlyazma ənənəsi zəngin deyil. Aktların mətnini qoruyub saxlayan yalnız iki müstəqil əlyazma məlumdur (ilk XIII kitablar itirilib) — XV əsrin əvvəllərində Almaniyadakı Fulda monastırında Podco Bracciolini tərəfindən tapılmış Vatikan kodu 1873 (Fulda adlandırılan əlyazma)əlyazması[73] və Hersfeld əlyazması(XXX kitabın 9-cu fəsli ilə başa çatdı),hansı ki,onun varlığı haqqında yalnız Braccolini bilirdi,lakin əldə edə bilmədi[74]. Sonda 1875-ci ildə Hersfeld əlyazmasının ("Marburq fraqmentləri") altı vərəqi aşkar edildi,hansıki, X əsrdə yenidən yazıldığı ortaya çıxır[75].

Vatikan Kodu 1873 "Aktlar" mətninin bugünə qədər qorunan bütün əlyazmaların altındadır[76].  

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1 2 3 4 5 6 Almaniya Milli Kitabxanası, Berlin Dövlət Kitabxanası, Bavariya Dövlət Kitabxanası və s. Record #118502581 // Ümumi tənzimləmə nəzarəti (GND) — 2012—2016.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 Roux P. d. Nouveau Dictionnaire des œuvres de tous les temps et tous les pays — 2 — Éditions Robert Laffont, 1994. — Vol. 1. — P. 81. — ISBN 978-2-221-06888-5
  3. 1 2 LIBRIS
  4. 1 2 3 4 5 Record #118886885 // general catalog of BnF
  5. Тронский И. М.  (1957). История античной литературы. М. 478–479.
  6. Соколов В. С. (1959). "Аммиан Марцеллин как последний представитель античной историографии" (4). Вестник древней истории: 43 — 62.
  7. The Encyclopedia Americana. Vol. 1. N.-Y., 1946. P. 578.
  8. Gitti A. Ammiano Marcellino // Enciclopedia Italiana. Vol. 2. Roma, 1921. P. 988.
  9. Dautremer L. Ammien Marcellin, etude d’histoire litterataire. Lille, 1899. P. 7.
  10. Gimazane J. Ammien Marcellin: sa vie et son oevre. Toulouse,1889. P. 23.
  11. Schanz M. Römische Literaturgeschichte. Bd. 4. Monaco, 1914. S. 94.
  12. Вебер Г. Всеобщая история. Т. 4. История Римской империи, переселение народов и возникновение новых государств. М., 1892. С. 363.
  13. The Cambridge history of classical literature. Vol. 2. Cambridge, 1982. P. 743.
  14. Ибатуллин Р. У. Аммиан Марцеллин: проблемы биографии в контексте эпохи. Автореф. дисс. … канд. ист. наук. Казань, 2000. С. 7.
  15. Бокщанин А. Г. Источниковедение Древнего Рима. М., 1981. С. 111.
  16. Аммиан Марцеллин // Энциклопедический словарь Брокгауза и Эфрона. Т. 1А. С. 656.
  17. Дуров В. С. Художественная историография Древнего Рима. СПб., 1993. С. 121.
  18. Любкер Ф. Аммиан Марцеллин // Реальный словарь классических древностей. Вып. 1. СПб., 1884. С. 66.
  19. Неронова В. Д. Аммиан Марцеллин о варварах // Ученые записки Пермского государственного университета. 1966. Вып. 143. С. 71.
  20. Удальцова З. В. Мировоззрение Аммиана Марцеллина // Византийский Временник. 1968. Вып. 28. С. 39.
  21. Shotwell J. T. History of history. N.-Y., 1939. P. 320.
  22. André J.-M., Hus A. L’histoire a Rome. P., 1974. P. 157.
  23. McDonald A.H. Ammianus Marcellinus // Encyclopedia Britannica. Vol. 1. L., 1964. P. 794.
  24. Fuhrmann M. Ammianus Marcellinus // Der Kleine Pauly. Lexicon der Antike. Bd. 1. 1964. S. 392.
  25. 1 2 Who was who in the Roman world 753 B.C. — A.D. 476. Oxford, 1980. P. 20.
  26. Boldwin B. Ammianus Marcellinus // Oxford Dictionary of Byzantium. Vol. 1. 1991. P. 78.
  27. Аммиан Марцеллин. Деяния . XVI. 10. 21 (далее — без указания автора и названия; указываются только номера книги, главы, параграфа).
  28. XXII. 8. 33; XXIII. 4. 10 и др.; особенно чётко это звучит в одной из последних фраз «Деяний», где Аммиан Марцеллин прямо называет себя «бывшим солдатом и греком» (miles quondam et Graecus) (XXXI. 16. 9).
  29. XVI. 12. 52 — 57; XVII. 6. 2; 10. 6; 13. 10 — 16, и др.
  30. Бротей // Энциклопедия мифологии.
  31. Ч. Форнара, однако, считает, что данное письмо Либания было адресовано не автору «Деяний», а другому Аммиану, в связи с чем отрицает антиохийское происхождение Аммиана Марцеллина (см.: Fornara Ch.W. Studies in Ammianus Marcellinus. I. The letter of Libanius and Ammianus' connection with Antioch // Historia. 1992. Vol. 41. P. 328—344.
  32. XIX. 8. 6.
  33. XIV. 6. 15.
  34. XIV. 6. 12.
  35. XIV. 9. 1.
  36. XV. 2; 3. 9-11; 5. 17-23.
  37. XV. 5. 22.
  38. XVI. 10. 21.
  39. XVIII. 6. 20.
  40. XVIII. 6. 21.
  41. XIX. 7. 6.
  42. XIX. 1. 3-7.
  43. XIX. 8. 12.
  44. Thompson E.A. The historical work of Ammianus Marcellinus. Cambridge, 1947. P. 6.
  45. Гиббон Э. История упадка и разрушения Римской империи. Т. 3. СПб., 1998. С. 34. Прим. 102.
  46. Fuhrmann M. Ammianus Marcellinus // Der Kleine Pauly. Lexicon der Antike. Bd. 1. 1964. S. 302.
  47. Seeck O. Ammianus Marcellinus (4) // Pauly’s Real-Encyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. Hbd 2. 1894. S. 1846.
  48. Thompson E.A. The historical work of Ammianus Marcellinus. Cambridge, 1947. P. 12.
  49. Crump G.A. Ammianus Marcellinus as a military historian. Wiesbaden, 1975. S. 11.
  50. XVII. 4. 6; XXII. 15. 1, 24.
  51. XXII. 16. 12.
  52. XVII. 4. 6.
  53. XXVI. 10. 15 — 19.
  54. XXII. 8. 1; XXVII. 4. 2.
  55. XXIX. 1. 24; 2. 4.
  56. XIV. 6. 19; XXVIII. 4. 32.
  57. 1 2 3 Соболевский С. И. Историческая литература III—V вв. // История римской литературы. Т. 2. 1962. С. 432.
  58. Seeck O. Geschichte des Unterpaganes der antiken Welt. Bd. 5. Stuttgart, 1922. S. 496.
  59. XIV. 6. 12 — 15, 21 — 22; XXVIII. 4. 10, 17.
  60. 1 2 3 Thompson E.A. The historical work of Ammianus Marcellinus. P. 18.
  61. Matthews J.F. The origin of Ammianus // Classical Quarterly. 1994. Vol. 44. № 1. P. 252.
  62. Seeck O. Ammianus Marcellinus (4). S. 1847—1848.
  63. Seeck O. Ammianus Marcellinus (4). S. 1848.
  64. Gitti A. Ammiano Marcellino // Enciclopedia Italiana. Roma, 1922. P. 988—989.
  65. В соответствии с изданием «Деяний» на русском языке в переводе Ю. А. Кулаковского и А. И. Сонни (Киев, 1906—1908); сохранены стиль, орфография и пунктуация перевода.
  66. XVII, гл.5
  67. XX. 8. 5-17.
  68. XIV. 10. 11-15; XV. 8. 5-14; XVII. 13. 26-33; XXI. 13. 10-15.
  69. XVI. 12. 9-12; XX. 5. 3-7; XXI. 5. 2-8; XXIII. 5. 16-23; XXIV. 3. 4-7; XXV. 3. 15-20
  70. XXVI. 2. 6-10; XXVII. 6. 6-9.
  71. Gardthausen V. Praefatio // Ammiani Marcellini Rerum gestarum libri qui supersunt / Recensuit notisque selectis instruxit V. Gardthausen. Vol. 1. Lipsiae, 1874. P. XXII.
  72. Дмитриев В. А. «Персидский» экскурс Аммиана Марцеллина. Опыт источниковедческого анализа. Псков, ПГПУ, 2010. С. 93.
  73. Альбрехт М., фон. История римской литературы. Т. 3. С. 1561
  74. Каждан А. П. Аммиан Марцеллин в современной зарубежной литературе // Вестник древней истории. 1972. № 1. С. 224.
  75. Nissen H. Ammiani Marcellini fragmenta Marburgensia. B., 1876.
  76. Clark C.U. The text tradition of Ammianus Marcellinus. New Haven (Conn.), 1904. P. 8, 62.

Nəşriyyat[redaktə | əsas redaktə]

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Rus dilində
Fransız dilində
İngilis dilində
Alman dilində

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Vikimənbədə Ammian Marsellin ilə əlaqəli məlumatlar var.

Vikianbarda Ammian Marsellin ilə əlaqəli mediafayllar var.

Vikisitatda Ammian Marsellin ilə əlaqəli məlumatlar var.