Mona Liza

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Cokonda səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
Mona Liza
Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg
Orijinal adı it. Monna Lisa
Rəssam Leonardo da Vinçi
Tarixi 1503-1506, ehtimal ki, 1517-ci ilə kimi əsər üzərində iş davam etdirilmişdir.
Texnikası yağlı boya
Ölçüləri 77 × 53 sm
Saxlanıldığı yer Luvr muzeyi, Paris, Flag of France.svg Fransa
Sifarişçi Liza Gerardini

Mona Liza (it. Monna Lisa və ya La Gioconda, fr. La Joconde) — İtaliya intibahı rəssamı Leonardo da Vinçi tərəfindən çəkilmiş Liza Gerardininin yarım boy ölçülü portretidir. Mona Liza, "dünyanın ən məşhur, ən çox ziyarət edilən, ən çox haqqında yazılan, ən çox musiqi həsr edilən və ən çox parodiya edilən sənət əsəridir."[1] Mona Liza həm də dünyada ən bahalı rəsm əsərlərindən biridir. 1962-ci ildə $100 milyon dəyərində sığorta edilən əsər, o zaman kimi məlum olan ən böyük sığorta dəyəri kimi Ginnesin Rekordlar Kitabına düşmüş[2], 2017-ci ildə isə onun sığorta dəyəri $800 milyona çatmışdır.[3]

Rəsm əsəri, Françesko del Cakondonun həyat yoldaşı Liza Gerardininin qaraqovaq paneli üzərində yağlı boya ilə çəkilmiş portretidir. Əsərin 1503-1506-cı illərdə çəkildiyinə inanılır; lakin, ehtimal ki, Da Vinçi 1517-ci ilə kimi portret üzərində işləməyə davam etmişdir. Son elmi tədqiqatlar rəssamın əsər üzərində işə 1513-cü ildən əvvəl başlamadığını göstərir.[4][5][6][7] Fransa kralı I Fransisk tərəfindən alınmış əsər hazırda Fransa Respublikasının mülkiyyətindədir və 1797-ci ildən Parisdəki Luvr muzeyinin daimi ekspozisiyasına daxildir.[8]

Subyektin çox vaxt sirrli adlandırılan mimikası[9], kompozisiyanın monumentallığı, formaların incə modelləndirilməsi və atmosferik illüzionizm əsərin geniş tədqiqinə və məşhurlaşmasına səbəb olan əsas xüsusiyyətləridir.[10]

Adı və subyekti[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Liza del Cakondo

Əsərin Azərbaycan dilində “Mona Liza” kimi tanınan adı İntibah dövrü sənət tarixçisi və rəssam Corco Vazarinin “Leonardo, Françesko del Cakondonun sifarişi ilə onun həyat yoldaşı Mona Lizanın portretini çəkməyi öhdəsinə götürdü”[11][12] məlumatına əsasən yaranmışdır. “Mona” italyanca nəcib müraciət forması olan “ma donna” ifadəsinin qısa forması olmaqla “Ma’am”, “Madam” və ya ingiliscə “My lady” ifadələri ilə yaxındır. Əsərin adında adətən “Mona” ifadəsi işlədilsə də (Vazarinin istifadə etdiyi kimi[11]), müasir italyancada əsasən “Monna Lisa” kimi (mona bəzi italyan ləhcələrində vulqar səslənir) qeyd edilir.

Vazarinin Mona Liza haqqında məlumatı onun Leonardonun ölümündən 31 il sonra, 1550-ci ildə nəşr etdiyi rəssamın bioqrafiyasında verilmişdir. Həmin əsər rəssamın həyatı və əsərlərinin mənşəyi haqqında ən mühüm və etibarlı mənbə hesab edilir. Leonardonun tələbəsi Salainin şəxsi qeydlərinə əsasən, o, 1524-cü ildə vəfat edərkən, ona Leonardo tərəfindən vəsiyyət edilmiş və “la Gioconda” adlandırılan portretə malik olmuşdur.

Leonardonun bu əsərin müəllifi olması və əsərin tarixi haqqında məlumat 2005-ci ildə Heydelberq Universitetinin Kitabxanasında aşkarlanmış Qədim Roma filosofu Siseronun əsərinin 1477-ci ildə nəşr nüsxəsinə yazılmış qeydlə dəqiqləşdirilmişdir. Qeyd, 1503-cü ilin oktyabrında Leonardonun müasiri Aqostino Vespuççi tərəfindən yazılmışdır. Qeyddə Leonardo, əsərdə adı çəkilən Qədim Yunanıstan rəssamı Apelleslə müqayisə edilir və onun həmin dövrdə Liza del Cakondonun portreti üzərində işləməsi bildirilir.[13]

Bu sənədin kəşf olunmasına cavab olaraq Luvr muzeyinin sözçüsü Vinsent Deliuvin deyir ki, 1503-cü ildə Leonardo da Vinçi florensiyalı xanım Liza del Cakondonun rəsmini çəkməyə başlamışdır. Biz indi buna tam əminik. Təəssüf ki, biz Liza del Cakondonun haqqında bəhs edilən portretinin Luvrdakı əsər olmasına tam əmin deyilik.” [14]

Əsərin modeli olan Liza del Cakondo[15][16] FlorensiyaToskanada məskunlaşmış Gerardini ailəsinin üzvü, florensiyalı ipək taciri Françesko del Cakondonun həyat yoldaşı olmuşdur.[17] Əsər ailənin yeni evə köçməsi və Andrea adlı övladlarının doğulmasını qeyd etmək məqsədi ilə sifariş edilmişdir.[18] Əsərin italyanca adı olan “La Gioconda” həm də “xoşbəxt”, “şən” (ingiliscə “jocund”, “jovial”) anlamını ifadə edir.[17][19] Əsərin fransızca adı olan “La Joconde” də eyni anlamı daşıyır.

Bu kəşfdən qabaq alimlər portretin subyekti ilə bağlı müxtəlif fikirlər səsləndirmişdilər. Bəzi tədqiqatçılar Liza del Cakondonun başqa portretdə təsvir olunduğunu qeyd edərək, Vazarinin qeyd etdiyi Mona Liza portretini başqa əsərlərlə identikləşdirmişdilər.[20][21]

Portretdə digər məşhur orta əsr İtaliya qadınlarının təsvir edilməsini qeyd edənlər də olmuşdur.[22] Araqonlu İzabella (Milan hersoqinyası)[23], Sesiliya Qallerani[24], Konstanza d'Avalos[22], İzabella d'Este, Pasifika Brandano və ya Brandino, İzabella Qualanda, Katerina Sfroza, həmçinin Salai və Leonardonun özü də portretin ehtimal edilən subyektləri arasında olmuşlar.[25][26] XXI əsr sənət tarixçilərinin ortaq rəyinə əsasən əsərdə ənənəvi olaraq hesab edildiyi kimi Liza del Cakondonun təsvir edilməsi dəqiqləşdirilmişdir.[13]

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Lichfield, John (1 April 2005). "The Moving of the Mona Lisa". The Independent. Arxivləşdirilib: [1] saytından 9 November 2016 tarixində. https://web.archive.org/web/20161109110245/http://www.independent.co.uk/news/world/europe/the-moving-of-the-mona-lisa-530771.html.
  2. "Highest insurance valuation for a painting" (en-GB). Guinness World Records. http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/highest-insurance-valuation-for-a-painting. İstifadə tarixi: 19 yanvar 2018.
  3. "Inflation Calculator" (en). www.dollartimes.com. https://www.dollartimes.com/calculators/inflation.htm. İstifadə tarixi: 19 yanvar 2018.
  4. Pedretti, Carlo (1982). Leonardo, a study in chronology and style. Johnson Reprint Corporation. ISBN 0384452809.
  5. Vezzosi, Alessandro (2007). "The Gioconda mystery – Leonardo and the “common vice of painters”", Mona Lisa: Leonardo’s hidden face. Polistampa. ISBN 9788859602583.
  6. (2015) "Mona Lisa: A comparative evaluation of the different versions and copies". Conservation Science 15: 57–84. İstifadə tarixi: 19 yanvar 2018.
  7. (28 November 2016) "Seeing double: Leonardo's Mona Lisa twin". Optical and Quantum Electronics 48: 555. İstifadə tarixi: 19 yanvar 2018.
  8. Carrier, David (2006). Museum Skepticism: A History of the Display of Art in Public Galleries. Duke University Press, 35. ISBN 0822387573.
  9. Cohen, Philip (23 June 2004). "Noisy secret of Mona Lisa's". New Scientist. Arxivləşdirilib: 23 April 2008 tarixində. https://www.newscientist.com/article.ns?id=dn6056. İstifadə tarixi: 27 April 2008.
  10. Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; Louvre adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  11. 11,0 11,1 it. Prese Lionardo a fare per Francesco del Giocondo il ritratto di mona Lisa sua moglieVasari 1879, s. 39
  12. Clark, Kenneth (March 1973). "Mona Lisa". The Burlington Magazine 115 (840): 144–151. ISSN 0007-6287.
  13. 13,0 13,1 "Mona Lisa – Heidelberg discovery confirms identity". Heydelberq Universiteti. Arxivləşdirilib: [2] saytından 5 November 2013 tarixində. https://web.archive.org/web/20131105050239/http://www.ub.uni-heidelberg.de/Englisch/news/monalisa.html. İstifadə tarixi: 23 yanvar 2018.
  14. «Télématin». Journal Télévisé. France 2 Télévision.
  15. "German experts crack the ID of 'Mona Lisa'". MSN. 14 January 2008. Arxivləşdirilib: [3] saytından 16 January 2008 tarixində. https://web.archive.org/web/20080116210319/http://www.msnbc.msn.com/id/22652514/?GT1=10755. İstifadə tarixi: 23 yanvar 2018.
  16. "Researchers Identify Model for Mona Lisa". The New York Times. https://www.nytimes.com/aponline/arts/AP-Art-Mona-Who.html. İstifadə tarixi: 23 yanvar 2018.
  17. 17,0 17,1 Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; Kemp adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  18. Farago 1999, s. 123
  19. Bartz 2001, s. 626
  20. Stites, Raymond S. (January 1936). "Mona Lisa—Monna Bella" Nəşr edən: College Art Association. Parnassus 8 (1): 7–10, 22–23. DOI:10.2307/771197.
  21. Littlefield 1914, s. 525
  22. 22,0 22,1 Wilson 2000, ss. 364–366
  23. Debelle, Penelope (25 June 2004). "Behind that secret smile". The Age (Melbourne). Arxivləşdirilib: [4] saytından 25 November 2013 tarixində. https://web.archive.org/web/20131125184249/http://www.theage.com.au/articles/2004/06/24/1088046208817.html. İstifadə tarixi: 23 yanvar 2018.
  24. Johnston, Bruce (8 January 2004). "Riddle of Mona Lisa is finally solved: she was the mother of five". The Daily Telegraph (UK). Arxivləşdirilib: [5] saytından 11 October 2007 tarixində. https://web.archive.org/web/20071011082755/http://telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2004%2F08%2F01%2Fwmona01.xml&sSheet=%2Fnews%2F2004%2F08%2F01%2Fixworld.html. İstifadə tarixi: 23 yanvar 2018.
  25. Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; BBC-Faces adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  26. Nicholl, Charles (28 March 2002). "The myth of the Mona Lisa". The Guardian (UK). Arxivləşdirilib: [6] saytından 5 September 2008 tarixində. https://web.archive.org/web/20080905005401/http://books.guardian.co.uk/lrb/articles/0%2C6109%2C675653%2C00.html. İstifadə tarixi: 23 yanvar 2018.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]