Moskva uğrunda döyüş

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Moskva döyüşü səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
Moskva uğrunda döyüş
RIAN archive 887721 Defense of Moscow.jpg
Sovet qoşunlarının zenitlə Moskva səmasını müdafiə etmələri
Tarix 2 oktyabr 1941 - 7 yanvar 1942
Yeri Moskva vilayəti
Nəticəsi SSRİ birliklərinin qalib gəlməsi
  • Sovet qoşunlarının taktiki qələbəsi
  • Alman birliklərinin taktiki məğbuliyyəti
  • Barbarossa əməliyyatının iflası
Münaqişə tərəfləri
Flag of the German Reich (1935–1945).svg Üçüncü Reyx Flag of the Soviet Union.svg SSRİ
Komandanları
Flag of the German Reich (1935–1945).svg Adolf Hitler
Flag of the German Reich (1935–1945).svg Fedor von Bok
Flag of the German Reich (1935–1945).svg Haynts Quderian
Flag of the Soviet Union.svg İosif Stalin
Flag of the Soviet Union.svg Georgi Jukov
Flag of the Soviet Union.svg Aleksandr Vasilevski
Tərəflərin qüvvəsi
1 oktyabr 1941:
1.929.406 əsgər,
[1][2][3] 1.000 tank,[4]
14,000 silahlı,
549 təyyarə[5][6][7]
599 əks hücum[8]
1 oktyabr 1941:
1.400.000 əsgər,
3.232 tank,
7.600 silahlı,
936 təyyarə [5]
1.376 əks hücum[8]
İtkilər
174.000–400.000 650.000–1.280.000

Moskva uğrunda döyüş (rus. Битва за Москву;alm. Schlacht um Moskau) - 30 sentyabr 1941 - 20 aprel 1942 — İkinci dünya müharibəsi zamanı Şərq cəbhəsində sovet və alman qoşunları arasında baş vermiş hərbi əməliyyatlar. Moskva uğrunda döyüş iki dövrə bölünür: müdafiə döyüşləri: (30 sentyabr - 4 dekabr 1941) və iki mərhələdən ibarət hücum dövrü: əks-hücum (5 dekabr 1941 - 7 yanvar 1042) və sovet qoşunlarının ümumi hücumu (7-10 yanvar - 20 aprel 1942-ci il).

Adolf Hitler "Barbarossa" planında SSRİ-nin əsas şəhəri olan Moskvanın ələ keçirilməsini mühüm hərbi və siyasi məqsədlərindən biri kimi qiymətləndirirdi. Alman və qərb hərb tarixində bu döyüş "Tayfun" əməliyyatı kimi qeyd olunmuşdur.

Döyüş ərəfəsində baş vermiş hadisələr[redaktə | əsas redaktə]

İldırımsürətli müharibə planına ("Barbarossa" əməliyyatı) əsasən müharibənin ilk üç və ya dörd ayı ərzində Moskvanın ələ keçirilməsi nəzərdə tutulurdu. Lakin müharibənin ilk aylarında alman komandanlığının hərbi uğurlarına baxmayaraq sovet qoşunlarının güclü müqaviməti bu planın yerinə yetirilməsinə mane oldu. Xüsusilə, Smolensk uğrunda döyüşlər (10 iyul - 10 sentyabr) almanların Moskva üzərinə hücumunun iki ay ləngiməsinə səbəb oldu.

Leninqrad və Kiyev uğrunda döyüşlərdə sovet qoşunlarının güclü müqaviməti ilə qarşılaşan almanlar Moskvaya hücum üçün nəzərdə tutduqları qüvvələrin bir hissəsini də həmin cəbhələrə yönəltməli oldular. Beləliklə, yalnız sentyabrın 30-da almanlar Moskva istiqamətində hücuma keçdilər. Hücumun əsas məqsədi soyuqlar düşənə qədər Moskvanı işğal etmək idi.

Hərbi əməliyyatların müqyası[redaktə | əsas redaktə]

Moskva əməliyyatı geniş ərazini əhatə edirdi. Əməliyyatın hüdudları şimalda Volqa çayını keçərək Kalyazindən Rjevə qədər, qərbdə cəbhədə hərbi əməliyyatların gedişində mühüm əhəmiyyət kəsb edən Rjev-Vyazma-Bryansk dəmiryol xəttinədək (Dyatkovadək), cənubda şərti qəbul edilən Pyajsk-Qorbaçyevo-Dyatkovo xəttinədək[9]. davam edirdi.

Hücum planı[redaktə | əsas redaktə]

6 sentyabr 1941-ci ildə alman vermaxtının baş komandanı Adolf Hitler özünün 35 nömrəli direktivi ilə sovet qoşunlarını darmadağın etməyi əmr etdi.

Kiyev uğrunda döyüşlərin sona çatdığı bir dövrdə, 16 sentyabr 1941-ci ildə "Mərkəz" ordu qruplaşmasının komandanlığına Moskvanı ələ keçirmək üçün kod adı "Tayfun" adlandırılan hücum əməliyyatına hazırlaşmaq barədə direktiv göndərildi.

Əməliyyatın gedişində başlıca məqsəd Duxovşina (3-cu tank qruplaşması), Roslavl (4-cü tank qruplaşması) və Şostka (2-ci tank qruplaşdırılması) rayonlarında cəmlənmiş iri hərbi birləşmələrin güclü zərbələri ilə paytaxtı müdafiə edən Qızıl Ordunun əsas quvvələrini mühasirəyə alaraq Bryansk və Vyazma yaxınlığında məhv etmək, şimalcənub istiqamətlərdən sürətlə Moskva yaxınlığından ötərək şəhəri mühasirəyə almaq və ələ keçirmək idi.

Almanlar Moskvaya hücum əməliyyatlarını "Rovel qruplaşması" adlandırılan xüsusi aviasiya qruplaşması tərəfindən həyata keçirilən kəşfiyyat uçuşları vasitəsilə əlaqələndirirdilər.[10].

Tərəflərin qüvvələri[redaktə | əsas redaktə]

Almaniya[redaktə | əsas redaktə]

"Mərkəz" ordu qrupu (general-feldmarşal F. fon Bok)

  • 9-cu ordu (general-polkovnik A. Ştraus)
    • 23-cü ordu korpusu (piyada generalı A.Şubert; sol cinahda 3-cü tank qruplaşması): 251-ci, 102-ci, 256-cı və 206-cı piyada diviziyaları
  • 3-cü tank qruplaşması (9-cu ordunun tərkibində; general-polkovnik Q. Qot, 5 oktyabr 1941-ci il tarixdən tank qoşunları generalı Q. Reynqard)
    • 6-cı ordu korpusu (mühəndis qoşunları generalı O.V.Forster); 110-cu və 26-cı piyada diviziyaları
    • 41-ci motorlaşdırılmış korpus (Tank qoşunları generalı Q. Reynqard); 36-cı motorlaşdırılmış, 1-ci tank və 6-cı piyada diviziyaları.
    • 56-cı motorlaşdırılmış korpus (tank qoşunları generalı F. Şaal): 6-cı, 7-ci tank və 129-cu piyada diviziyaları
    • 5-ci ordu korpusu (piyada generalı R.Ruoff): 5-ci, 35-ci və 106-cı piyada diviziyaları
  • 9-cu ordu, sağ cinahda (cənub istiqamətində) davamı olaraq 3-cü tank qruplaşması
    • 8-ci ordu korpusu (artilleriya generalı V. Qeyts); 8-ci, 28-ci və 87-ci piyada diviziyaları
    • 27-ci ordu korpusu (piyada generalı A, Vaqer): 86-cı, 162-ci və 255-ci piyada diviziyaları
    • 9-cu ordunun ehtiyat qüvvələri: 161-ci piyada və 14-cü motorlaşdırılmış diviziyalar
  • 4-cü ordu (general-feldmarşal Q. fon Klyuge)
    • 9-cu ordu korpusu (piyada generalı Q. Qeyer): 137-ci, 263-cü, 183-cü və 292-ci piyada diviziyaları
    • 28-ci ordu korpusu (piyada generalı F.Materna): 268-ci, 15-ci və 78-ci piyada diviziyaları
    • 7-ci ordu korpusu (artilleriya generalı V.Farmbaxer): 7-ci, 23-cü, 197-ci və 267-ci piyada diviziyaları
  • 4-cü tank qruplaşması (4-cü ordunun tabeliyində; general-polkovnik E.Qyöpner)
    • 57-ci motorlaşdırılmış korpus (tank qoşunları generalı A.Kuntsen): 20-ci tank, 3-cü motorlaşdırılmış diviziyalar və "Rayx" SS diviziyası
    • 46-ci motorlaşdırılmış korpus (tank qoşunları generalı Q. fon Fittenqof-Şeel)): 5-ci və 11-ci tank, 252-ci piyada diviziyaları
    • 40-cı motorlaşdırılmış korpus (tank qoşunları generalı Q.Ştumme): 2-ci və 10-cu tank, 258-ci piyada diviziyaları
    • 12-ci ordu korpusu (piyada generalı V.Şrot): 98-ci və 34-cü piyada diviziyaları
  • 2-ci ordu (general-polkovnik M. fon Veyxs)
    • 13-cü ordu korpusu (piyada generalı Q.Felber): 17-ci və 260-cı piyada diviziyaları
    • 43-cü ordu korpusu (piyada generalı Q.Xeynritsi): 52-ci və 131-ci piyada diviziyaları
    • 53-cü ordu korpusu (piyada generalı V.Vayzenberqer): 56-cı, 31-ci və 167-ci piyada diviziyaları
    • 2-ci ordunun ehtiyat qüvvəsi: 112-ci piyada diviziya
  • 2-ci tank qruplaşması, 5 oktyabr 1941-ci ildən 2-ci tank ordusu (general-polkovnik Q.Quderian)
    • 47-ci motorlaşdırılmış korpus (tank qoşunları generalı Y.Lemelzen): 17-ci və 18-ci tank və 29-cü motorlaşdırılmış diviziyalar.
    • 24-cü motorlaşdırılmış korpus (tank qoşunları generalı L. Qeyr fon Şveppenburq): 3-cü və 4-cü tank, 10-cu motorlaşdırılmış diviziyalar.
    • 48-ci motorlaşdırılmış korpus (tank qoşunları generalı V.Kempf): 9-cu tank, 16-cı və 25-ci motorlaşdırılmış diviziyalar.
    • 35-ci komandanlıq (artilleriya generalı R.Kempfe): 95-ci, 296-cı, 262-ci, 293-cü piyada və 1-ci süvari diviziyaları
    • 34-cü komandanlıq (piyada generalı Q.Mets): 45-ci və 134-cü piyada diviziyaları
  • Ehtiyat ordu qruplaşması: 19-cu tank diviziyası, 900-cü motorlaşdırılmış briqada, "Böyük Almaniya" motorlaşdırılmış polku
  • Arxa cəbhənin müdafiəsi: 339-cü və 707-ci piyada diviziyaları, 221-ci, 286-cı, 403-cü və 454-cü mühafizə diviziyaları, SS süvari briqadası

Aviasiya dəstəyi - general-feldmarşal A.Kesselrinqin 2-ci hava donanması (1320 təyyarə). 1941-ci il noyabrın ortalarında 2-ci hava donanmasının ştabı 2-ci aviakorpusla birlikdə İtaliyada yerləşdirildi, A.Kesselrinqin özü isə Cənub-Qərb (Aralıq dənizi-İtaliya) alman qoşunlarının baş komandanı təyin edildi. "Mərkəz* ordu qruplaşmasının aviasiya dəstəyi 8-ci aviakorpusa (aviasiya generalı V. fon Rixtqofen) həvalə edildi.

SSRİ[redaktə | əsas redaktə]

Moskva istiqamətində Qərb, Bryansk, Ehtiyat cəbhələr boyu 1 250 000 nəfərə, 10,5 min topa və minomyota ( onlardan 1200-ə yaxını tank əleyhinə), 1044 tanka malik sovet qoşunları paytaxtı müdafiə edirdi.[11]. Bundan başqa, Moskvanın müdafiəsində 200 000 nəfərdən ibarət xalq könüllülərindən ibarət 21 diviziya, 120 000 nəfərdən ibarət 14 ehtiyat diviziya, 6 qvardiya diviziyası, Sibirdən gətirilmiş 9 diviziya iştirak edirdi. Bu siyahıya tam tərkibdə olmayan 2 tank diviziyası, həmçinin tam tərkibdə olmayan 14 tank batalyonu, 3 aviadiviziyadan ibarət Moskva Hava Hücumlarından Müdafiə aviasiyası da bu qüvvələrin tərkibinə daxil idi.

  • Qərb cəbhəsi (general -polkovnik İ.S.Konev)
    • 22-ci ordu (general-mayor V.A.Yuşkeviç)
    • 29-cu ordu (general-leytenant İ.İ.Maslennikov)
    • 30-cu ordu (general-mayor V.A.Xomenko)
    • 19-cu ordu (general-leytenant M.F.Lukin)
    • 16-cı ordu (general-leytenant K.K.Pokossovski)
    • 20-ci ordu (general-leytenant F.A.Yerşakov)
  • Ehtiyat cəbhə (Sovet İttifaqı Marşalı S.M.Budyonnı)
  • (Qərb cəbhəsinin ikinci eşelonunun tərkibində):
    • 31-ci ordu (general-mayor V.N.Dalmatov)
    • 49-cu ordu (general-leytenant İ.Q.Zaxarkin)
    • 32-ci ordu (general-mayor S.V.Vişnevski)
    • 33-cü ordu (biqada komandiri D.N.Onuprienko)
  • (Birinci eşelonun tərkibində):
    • 24-cü ordu (general-mayor K.İ.Rakutin)
    • 43-cü ordu (general-mayor P.P.Sobennikov)
  • Bryansk cəbhəsi (general-polkovnik A.İ.Yeryomenko)
    • 50-ci ordu (general-mayor M.P.Petrov)
    • 3-cü ordu (general-mayor Y. Q.Kreyzer)
    • 13-cü ordu (general-mayor A.M.Qorodnyanski
    • Operativ qruplaşma (general-mayor A.N.Yermakov)

Üç Sovet cəbhəsində Hərbi Hava Qüvvələrində 568 təyyarə (210 bombardmançı, 265 qırıcı, 36-cı hücum, 37 kəşfiyyat)[12].var idi.

Vuruşmanın elə ilk günlərində Moskva Hava hücumundan müdafiə qüvvələrinə daxil olan 368 bombardmançı, 423 qırıcı və 9 kəşfiyyat təyyarəsi döyüşlərdə iştirak edirdi. Beləliklə, Qızl Ordunun Moskva istiqamətində Hərbi Hava Qüvvələərinin sayı 1368-ə çatırdı və düşmən qüvvələrindən heç də geridə qalmırdı.

Moskvanın müdafiəsi ("Tayfun" əməliyyatı)[redaktə | əsas redaktə]

30 sentyabr 1941-ci ildə 2-ci tank qruplaşmasının hücuma kecməsi ilə alman komandanlığı "Tayfun" əməliyyatını həyata keçirməyə başladı. 2 oktyabr 1941-ci ildə "Mərkəz" ordu qruplaşmasının əsas qüvvələri moskva istiqamətində hücuma keçdilər.

Moskvanı müdafiə əməliyyatlarının güdişində Orlov-Bryansk, Vyazma, Mojaysk-Maloyaroslavl, Kalinin, Tula, Klin-Solneçnoqorsk və Naro-Fominski cəbhələrində müdafiə əməliyyatları həyata keçirilmişdir.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

Video[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçid[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Why Germany Nearly Won: A New History of the Second World War in Europe, by Steven D. Mercatante
  2. Operation Typhoon: Hitler's March on Moscow, October 1941, by David Stahel
  3. Kiev 1941, by David Stahel
  4. Glantz (1995), p. 78.
  5. 5,0 5,1 Bergström 2007 p.90.
  6. Williamson 1983, p.132.
  7. Both Sources use Luftwaffe records. The often quoted figures of 900–1,300 do not correspond with recorded Luftwaffe strength returns. Sources: Prien, J./Stremmer, G./Rodeike, P./ Bock, W. Die Jagdfliegerverbande der Deutschen Luftwaffe 1934 bis 1945, Teil 6/I and II; U.S National Archives, German Orders of Battle, Statistics of Quarter Years.
  8. 8,0 8,1 Bergström 2007, p. 111.
  9. Шапошников Б. Битва за Москву. Московская операция Западного фронта 16 ноября 1941 г. — 31 января 1942 г.. — Воениздат, 1943.
  10. Всевидящее око фюрера, Глава 2. Дальняя разведка в операции "Барбаросса".
  11. Лопуховский Л. Н. 1941. Вяземская катастрофа. — 2-е изд., перераб. и испр. — М.: Яуза, Эксмо, 2008.
  12. А. В. Исаев. Котлы 41-го: История ВОВ, которую мы не знали. — М.: Эксмо, 2005. ISBN 5-699-12899-9. Лев Лопуховский пишет о 545 самолётах