Puşkinin ölümünə Şərq poeması

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Disambig.svg Bu məqalə "Şərq poeması" baleti haqqındadır. Digər mənalar üçün Şərq poeması (dəqiqləşdirmə) səhifəsinə baxın.
Picto infobox book.png
Puşkinin ölümünə Şərq poeması
fars. مرثیهٔ شرق در وفات پوشکین
Şəkil
Poemanın avtoqrafı[1]
Janr Ağı, qəsidə
Müəllif Mirzə Fətəli Axundov
Orijinal dili fars dili
Yazılma ili 1837
Nəşr ili 1837
Nəşriyyat Yazıçı
Wikisource-logo.svg Əsərin mətni Vikikitabda

"Puşkinin ölümünə Şərq poeması"[2] (fars. مرثیهٔ شرق در وفات پوشکین, translit. Mərziyə-yə şərq dar vəfat-e Puşkin) — Mirzə Fətəli Axundov tərəfindən 1837-ci ildə yazılmış poema[3], qəsidə[4]. Poema rus şairi Aleksandr Puşkinin vəfatı ilində yazılmışdır.və onun ölümünə həsr olunmuşdur. Əsər fars dilində klassik şərq poeziyası üslubunda yazılıb[5][6].

Bu Axundovun orijinalda qalmış ikinci bədii əsəridir[7][6]. Poema müəllifin dərc edilmiş ilk işi idi[8] və onun ilk mühüm əsəri sayılır[3].

Poemanı Azərbaycan dilinə Böyükağa Qasımzadə, Mikayıl MüşfiqMaarif Soltan tərcümə etmişdilər. Rus dilinə sətri tərcüməni ilk dəfə 1837-ci ildə müəllifin özü etmişdir, sonradan Aleksandr Bestujev-Marlinski də rus dilinə yeni sətri tərcüməni təqdim etmişdir. Həmçinin, İosif Qrişaşvili, Aşot Qraşi, Zəki Nuri, Qədir Mirzəliyev və s. tərcümə işlərini görmüşdülər.

1937-ci il fevralın 8-də qəsidə İranƏfqanıstan üçün Moskvadan Puşkinə həsr olunmuş yubiley radiokonsert tədbirində oxunmuşdur[4]. Cəfər Xəndanın tərtib etdiyi poemanın sözləri əsasında Süleyman Ələsgərov ballada-romans bəstələmişdir.

Yazılması[redaktə | əsas redaktə]

8 fevral [Y.T. 27 yanvar] 1837-ci ildə rus şairi Aleksandr PuşkinJorj Dantes arasında dueli keçirildi, nəticədə Puşkin qarnından yaralanaraq, 10 fevral [Y.T. 29 yanvar] 1837-ci ildə vəfat elədi.

O vaxtlar Rusiya İmperiyasında qanlı şərəf döyüşləri qanunla qadağan edilmişdir, buna görə də mətbuatda Puşkinin ölüm səbəbi qeyd olunmurdu. Duel barədə məlumat, xüsusən də cəmiyyətin baş verənlər barədə fikri mətbuatda əks olunmurdu, mətbuatda daha çox hökumətin rəsmi versiyası hökm sürürdü. Bu məlumatlar əsasən söhbətlərdə, şəxsi yazışmalarda, poetik rəylərdə ifadə olunurdu[9].

Əsərin müəllifi Mirzə Fətəli Axundov

Puşkinin vəfatı o vaxtı Tiflisdə Qafqaz canişininin dəftərxanasında tərcüməçi işləyən Axundovu dərindən sarsıdaraq, ona böyük poemanın yazılmasında ilham verdi[10]. Ədəbiyyatşünas Mikayıl Rəfili iddia edir ki, Mixail Lermontovun[qeyd 1] Puşkinin ölümünə həsr etdiyi "Şairin ölümü" adlı şeirləri həmin vaxt Tiflisdə tanınırdı. Hesab edilirdi ki, şairin ölümünün xəbəri yalnız fevral ayının sonunda Qafqaza qədər çata bilərdi. Rəfili həmçinin fərz edir ki, Axundov poemasını təxminən martın əvvəllərində yazmışdır. O, bu fikri müəllifin əsərdə bahar mənzərəsini təsvir etməyi ilə izah edir[11]. Poemanın martda yazıldığına aid versiya axundovşunas Nadir Məmmədov tərəfindən də dəstəklənir[6]. Axundovun poeması müəllifin özü tərəfindən tərcümə edildi və 1831—1837-ci illərdə Qafqazda mülki hissənin müdiri olmuş Qriqori Rozenə təqdim olundu[11].

Tərcüməsi və nəşri[redaktə | əsas redaktə]

1837-ci ildə poema "Moskva teleqrafı" jurnalında ilk dəfə rus dilində dərc olundu, hərfi tərcüməni müəllifin özü eləmişdir[4] (Axundov poemanın rus dilinə nəsr tərcüməsini hazırlamışdır)[8]. Poemanın rus dilinə tərcüməsi Axundovun bu sahədə ilk cəhd idi[12]. Ədəbiyyatşünas Andrey Popovun qeyd etdiyi kimi, bu tərcümə bəlkə də M. F. Axundovunun Gürcüstan dəftərxanasından olan dostu və yoldaşı İvan Klementyev tərəfindən müəllifin xəbəri olmadan Moskvaya, "Moskva müşahidəçisi" jurnalının redaksiyasına göndərilib[13]. Belə ki, poemanın sətri tərcüməsi hazırlayan Axundov onu Klementyevə göstərir. Tərcüməni oxuyan Klementyev heyrətə gəlir və əsərin yazılış üslubuna müəyyən düzəlişlər edərək və qısa məktubla birlikdə "Moskva müşahidəçisi" jurnalının redaksiyasına göndərir[6].

Jurnalın redaksiyası əsərə rəğbətlə yanaşdı və poema dərhal jurnalının XI mart kitabında[qeyd 2] kiçik qeydlə (14 mart 1837-ci il tarixli senzura icazəsi) çap olundu[6]. Bundan başqa redaksiya bir qeyd əlavə etmişdir ki, əsər təkçə Puşkinə yox, həm də ümumilikdə rus mədəniyyətinə ehtiram göstərir[8]. Qeyd etmək lazımdır ki, redaksiya "Moskva müşahidəçisi"ndə dərc olunan mətndə xırda düzəliş etmişdir[12]. Redaksiya əsəri "Puşkinin məzarına atılmış lətif bir çiçək" adlandırmışdır və poemanın mətninə kiçik bir qeyd əlavə etdi[10]. Belə ki, qeyddə deyilirdi:

« Cənab Klementyevin hisslərinə tam şərik olaraq və ona fars şairi əli ilə Puşkinin məzarına atılmış lətif bir çiçəyi bizə göndərdiyi üçün səmimiyyətlə təşəkkür edərək, biz ürəkdən belə gözəl istedada uğurlar arzulayırıq, üstəlik biz onda rus mədəniliyinə belə rəğbəti görürük[14][qeyd 3] »
1837-ci ildə əsərin rus dilinə tərcüməsini tərtib etmiş Aleksandr Bestujev-Marlinski

Bir qədər sonra, 1837-ci ilin mayında baron Rozenin təklifi ilə Axundovun dostu[8], dekabrist Aleksandr Bestujev-Marlinski[qeyd 4] tərəfindən poemanın rus dilinə poetik[8] (digər ehtimala görə sətri[14]) tərcüməsi tərtib edildi. Sətri tərcümənin bu yeni variantı uzun illər Axundovun arxivində qalmışdı[14] və yalnız 1874-cü ildə onun yaxın dostu, məşhur rus şərqşünası Adolf Berjenin təşəbbüsü ilə Russkaya Starina[4][qeyd 5] jurnalında çap olunmuşdur. Beləcə, 1874-cü ildə Axundov Tiflisdən köçməyə hazırlaşan Adolf Berjeyə poemasının Bestujev tərəfindən hazırlanan tərcüməsini verdi. Elə həmin ildə tərcümə Berjenin yazdığı kiçik önsözü[10] ilə Russkaya Starina jurnalında dərc olundu. hansındaki xüsusilə qeyd olunmuşdur ki:

« ...unudulmaz Puşkinin ölümü öz gözlənilməzliyi ilə təkçə daxili Rusiyanı deyil, həmdə bizim geniş vətənin ucqar rayonlarının birində yaşayan müsəlman əhalisi arasında hətta dərin təsir bağışladı[15][qeyd 6] »

Russkaya Starina jurnalında Berje poemanın sətri tərcüməsinin yeni variantının yazılma hekayəsi barəsində yazmışdır. Bu 1837-ci ilin aprelində baş vermişdir ki, Bestujevın Mirzə Fetəlinin şeirləri ilə tanış olmadığı aşkar olunanda, o, Qafqaz canişi baron Rozenin xahişi ilə razılaşdı ki, müəllifin iştirakı ilə poemanı rus dilinə çevirsin[14]. Əlyazma şəklində əldən ələ gəzən bu tərcümə Cənubi Qafqazda məşhurlaşdı. Mikayıl Rəfili Bestujev tərəfindən orijinal mətnə əlavə edilən üslub düzəlişlərini aşkar etmişdir, lakin onlar əsərin məzmunu, obraz və mənasını dəyişməmişdilər. Bu tərcümə Bestujevin sonuncu işi olmuşdur, üç gündən sonra o, Adler rayonunda qətlə yetirildi[10]. Sonralar yeni tərcüməsi "Kafkaz" (1874, 22 noyabr 1874, № 137) qəzetində dərc olunmuşdur[14] və inqilabdan əvvəlki rus dövri mətbuatında dəfələrlə dərc olunmuşdur. Sovet hakimiyyəti illərində xüsusilə populyarlıq almışdır[14][qeyd 7].

Sonralar Axundovun poeması dəfələrlə nəşr olunmuşdur. 1871-ci ildə "Kafkaz" qəzetində. Moskvada Puşkinin abidəsinin açılması ilə əlaqədar 1880-ci ildə Peterburqskiy listok adlı qəzet poemanın Aleksandr Sokolovun tərcümə etdiyi versiyasını dərc etmişdir (bu tərcümə poemanın rus dilinə olan ilk mənzum tərcüməsi idi)[14]. Puşkinin anadan olmasının yüz illiyi ilə əlaqədar "Kafkaz" qəzeti poemanı Bestujevin yeni tərcümə olunmuş variantda təkrarən çap etmişdir və Bestujev oxuyucularına bildirmişdi ki, "dahi rus şairinin faciəli vəfatı barədə nəhs xəbər yurdumuza çatanda, Fət-əli ahəngdar şeiri ilə öz kədərini ifadə etdi"[16].

Sovet dövründə "Şərq poeması" rus, ukrayna, gürcü, belarus, özbək, tatar, latış, yakut kimi SSRİ-ın bir çox xalqlarının dillərinə tərcümə edilmişdir. İosif Qriaşvillinin rus dilindən gürcü dilinə tərcümə etdiyi nüsxə 1932-ci ildə Droşa jurnalının 5-ci nömrəsində çap olunmuşdur.

Sovet hakimiyyəti illərində poemanın mənzum tərcüməsi şair Georgi Stroqanov (Literaturni Azerbaycan jurnalı, 1938, № 2, səh. 40—41 və Bakinski raboçi jurnalı, 1938, 24 oktyabr, № 247) və Pavel Antokolski tərəfindən tərtib edilmişdir[14]. Pavel Antokolskinin tərcüməsi rus dilində Xüsusi populyarlıq qazanmışdır və o, ilkin variantında ilk dəfə 1939-cu ildə "Antaloqiya azerbaycanskoy poezii" toplusunda dərc olunmuşdur. Sonralar Antokolski dəfələrlə öz tərcüməsinin üstündə əsaslı işlər aparırdı və onu təkmilləşdirirdi. 1982-ci ildə Bakıda poema Antokolskinin tərcüməsində ayrıca nəşr edildi[17]. Rus nəşriyyatlarının 1950, 1956, 1963, 1973 и 1987-ci illərdə buraxdığı Axundovun bədii əsərlərinin bütün toplularında Pavel Antokolskinin mənzum tərcüməsi istifadə olunmuşdur[14].

Qeydlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1837-ci ildə Tiflisdə olarkən Lermontov azərbaycan (o vaxtki terminologiyaya görə "tatar") dilini öyrənməyə başlamışdır, bu işdə Axundov ona kömək edirdi. Bax Vadim Trepavlov. Русские в Евразии XVII-XIX веков. — Институт российской истории РАН, 2008. Həmçinin bax Lermontovun Rayevskiyə mesajı (noyabrın ikinci hissəsi — 1837-ci il dekabrın əvvəli. Tiflisdən Petrozavodska)
  2. Moskva müşahidəçisi 1837, XI hissə, kitab II (mart), səh. 297—304.
  3. Orijinal mətni: Вполне разделяя чувства г. Клементьева и благодаря его искренне за доставление нам прекрасного цветка, брошенного рукою персидского поэта на могилу Пушкина, — мы от души желаем успеха замечательному таланту, тем более, что видим в нем такое сочувствие к образованности русской (rusca)
  4. Axundov rus ədəbiyyatı dərsləri müqabilində Bestujevə azərbaycan dilini öyrədirdi
  5. Russkaya Starina 1874, XI kitab, sentyabr, səh 76—79.
  6. Orijinal mətni:…кончина незабвенного Пушкина потрясла своею неожиданностью не только одну внутреннюю Россию, но произвела глубокое впечатление даже среди мусульманского населения, в одной из дальних окраин нашего обширного отечества (rusca)
  7. Literaturnoe Zakavkazie (Tiflis, 1933, № 1) jurnalında dərc edilmiş variant istisna olmaqla, hansı ki Bestujevın tərcüməsinin qeyri-dəqiq və qısaldılmış mətnindən ibarət idi

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Ахундов / Под ред. Дж. Кулиева. — Азербайджанская советская энциклопедия: Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının baş redaksiyası, 1976. — C. I. — Səh. 498.
  2. Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası. Tom I. s. 498
  3. 3,0 3,1 Əziz Şərif. Ахундов // 8 / A.A.Surkovun redaktəsi altında — Краткая литературная энциклопедия: Советская энциклопедия, 1962. — Т. I. — С. 364. (rusca)
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Filologiya elmləri namizədi A. Z. Rozenfeld. А. С. Пушкин в персидских переводах. — Вестник Ленинградского университета, 1949. — № 6. — С. 83.(rusca)
  5. Nadir Cəlil oğlu Məmmədov Реализм М.Ф. Ахундова. — Баку: Маариф, 1982. — Səhifələrin sayı:  68. — Səh.: 286.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Ахундов, 1987, с. 278.
  7. Nadir Cəlil oğlu Məmmədov М. Ф. Ахундов (К 175-летию со дня рождения). — Советская тюркология: Коммунист, 1989. — № 1. — Səh. 42—53.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 H. Algar. Āḵūndzāda (ing.). — Encyclopædia Iranica, 1984. — Vol. I. — P. 735—740
  9. Андомирская В. Б., Антоненкова А. П. 125-летие со дня гибели А. С. Пушкина // Известия Академии наук СССР. — Наука, 1962. — C. 21. — Səh. 283.
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 Mikayıl Rəfili. Пушкин и Мирза-Фатали Ахундов.. — «Пушкинский временник»: SSRİ Elmlər Akademiyasının nəşriyyatı, 1936. — С. 240—256
  11. 11,0 11,1 Mikayıl Rəfili. Ахундов / Под общей редакцией Дж. Джафарова. — 2-е. — М.: «Молодая гвардия», 1959. — 192 с. — (Жизнь замечательных людей). — 25 000 экз. (rusca)
  12. 12,0 12,1 Şıxəli Qurbanov A. S. Puşkin və Azərbaycan. — Azərbaycan Uşaq Ədəbiyyatı Nəşriyyatı, 1959. — Səhifələrin sayı:  108.
  13. Andrey Popov Лермонтов на Кавказе. — Ставропольское книжное издательство, 1954. — Səhifələrin sayı:  85. — Səh.: 219.
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 14,5 14,6 14,7 14,8 Ахундов, 1987, с. 279.
  15. «Russkaya Starina», 1874, kitab XI, səh. 77
  16. Газета «Кавказ», 26 мая 1899 (цитата по книге Шихали Курбанова «Пушкин, и Азербайджан», Баку, 1959, с. 121)
  17. Pavel Antokolski. Восточная поэма на смерть А. С. Пушкина. [Пер. П. Антокольского] / Мирза Фатали Ахундов; [Худож. Н. Бабаев]. — Баку: Язычы, 1982. — 22 с.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Şərq poeması (balet)