Səttar xan

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Səttar xan
C. azərb. ستارخان
Fotoqrafiya
Doğum tarixi
20 oktyabr 1866(1866-10-20)
Doğum yeri Qaradağ vilayəti
Vəfat tarixi 17 noyabr 1914 (48 yaşında)
Vəfat yeri Şah Əbdüləzim, Rey, Tehran
Vəfat səbəbi Döyüş zamanı ölüm
Vətəndaşlıq İran
Peşəsi siyasətçi
Milliyyəti azərbaycanlı


Səttar xan (C. azərb. ستارخان, Səttar xan)— İranda Məhəmmədəli şah diktaturasına qarşı Məşrutə inqilabının görkəmli xadimi, əsas liderlərindən biri və xalq qəhrəmanı.


Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Doğum tarixi və əsli haqqında[redaktə | əsas redaktə]

Səttar xanın tam doğum tarixi hələ də dəqiq bilinmir. Doğum tarixini təxmini qeyd edən İ.Əmirxizi bu məlumatı Səttar xanın qohumlarından ala bilib, Səttar xanla bağlı araşdırmalar aparan digər iranlı tədqiqatçılar da öz əsərlərində İ.Əmirxizinin yazdığına əsasən istinad veriblər. İ.Əmirxizinin qeyd etdiyi tarix 1867-1868-ci illər ətrafındadır. Heç bir əsası olmayan digər bir mənbədə isə Səttar xanın 19 avqust 1868-ci ildə doğulduğu qeyd olunub.

Qafqazşünas P.Petroviç də 1908-ci ildə yazırdı ki Səttarxanın təxminən 45 yaşı var. O da öz fikrini Səttar xana yaxın Məşrutə hərəkatı iştirakçılarından alınan müsahibəyə əsasən yazmışdır. Doğum tarixi ilə bağlı bir başqa versiyanı da 1908-ci ildə TəbrizRusiya baş konsulluğunun katibi olan və o dövrdə Səttar xan haqqında məlumat toplayan S.P. Qolubinov vermişdir. Qolubinovun 1920-ci ildə verdiyi hesabata əsasən Səttar xan 1860-cı illərin əvvəlində doğulmuşdur.

Səttarxan Qaradağ vilayətində azərbaycanlı ailəsində anadan olmuşdur. Qaradağ bölgəsindən olmağını ona ləqəb kimi "qaradağlı" deyilməsi sübut edir lakin hansı kənddə doğulması ilə bağlı ortaq yekun bir fikir yoxdur. Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasına görə o Qaradağ vilayətinin Məmmədxanlı mahalında (hazırda Mincivan) anadan olub. Alman islamşünas Anya Pistor Hatam isə onun doğum yeri kimi Canəli kəndini göstərir.

Fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Səttar Xan

Şura Məclisi topa tutulduqdan, şahın 40 minlik silahlı qüvvəsinin inqilabın beşiyi sayılan Təbriz şəhərinə hücumundan sonra, 1908-ci ilin iyun ayında Səttar xanın rəhbərliyi altında Ali Hərbi Şura yaradılır. Ali Şuranın baş komandanı Səttar xan və onun müavini Bağır xan, üzvləri Əli Müsyo, Hacı Əli, Seyid Haşim xan təyin edilirlər. 1909-cu ilin aprel ayına qədər Təbriz üsyanı inqilabçıların verdiyi çoxsaylı itkilərə baxmayaraq düşmənin silahlı qüvvələrini Təbrizdən çıxarmağa nail olur. Bu döyüşdə Səttar xan və Bağır xan nümayiş etdirdikləri qeyri-adi qəhrəmanlıqları müqabilində Azərbaycanın əyalət əncüməni tərəfindən müvafiq olaraq "Sərdari-milli" (Xalq sərkərdəsi) və "Salari-milli" (Xalq rəhbəri) fəxri adlarına layiq görülürlər.

Təbrizin müdafiəsi Hərbi Şuraya tapşırılır. Üsyançıların bu qələbəsi Azərbaycanın başqa vilayətlərinə və bütün İrana təsir göstərir. Tehran, Qəzvin, Rəşt, İsfahan və başqa şəhərlərdə "Səttar xan" adı altında inqilabi komitələr yaranır. Təbriz əyalət əncüməni özünü Şura Məclisinin elçisi kimi təqdim edir. 1908-ci ilin oktyabr ayına qədər Azərbaycanın bir çox vilayətləri düşmənlərdən təmizlənir. Ölkədə inqilabi hərəkatın güclənməsindən qorxuya düşən şah-irtica qüvvələri Tehranda Şura Məclisinin yenidən açılmasına icazə verməyə məcbur olurlar. 1908-ci ilin dekabr ayında açılan İkinci Şura Məclisi Səttar xan ilə Bağır xanın xidmətlərini dəyərləndirmək məqsədilə adları metal lövhə üzərinə qızıl hərflərlə həkk edilmiş Şərəf Nişanlarının hazırlanması və Məclisin yenidən açılışı zamanı tribunadan asilması haqqında fərman verir.

Səttar xan və Bağır xan (ortada) Azərbaycan məşrutəçı inqilabçılar ilə

Təbriz inqilabının qələbəsindən sonra inqilabi əhval-ruhiyyənin artması şah qüvvələrini, Çar Rusiyası və İngiltərəni təşvişə salır. Onlar Səttar xanı və silahdaşlarını gözdən salmaq üçün Səttar xan və Bağır xanı silahdaşlarından, Təbrizdən ayırmağa çalışırlar. İngiltərənin xarici işlər naziri Edvard Karinin bu ölkənin İrandakı səfiri Corc Birliyə göndərdiyi teleqramda (16.3.1910) deyilirdi ki, Səttar xan və Bağır xan tezliklə Təbrizdən çıxarılmalıdır. Bundan sonra İranın baş naziri, Milli Şura Məclisi işə qarışıb Səttar xan və Bağır xanı Tehrana getməyə məcbur edirlər. 1910-cu il mart ayının 6-da Səttar xan və Bağır xan 300 nəfər silahdaşı ilə Tehrana yola düşür. 1910-cu il aprel ayının 3-də Səttar xan Tehrana çatır. Qurbanlar kəsilir, Tehran əhalisi onu xilaskar kimi qarşılayır.

Səttar xana fədailəri ilə Atabəy parkında yer verilir. 1910-cu ilin 7 avqustunda şah qoşunları və Tehranın milliyətcə erməni olan və əvvələr Səttar xanın qüvvələri ilə birgə şah rejiminə qarşı mübarizə aparmış, daşnak Yefrem Davidyansın başçılıq etdiyi polis qüvvələri gecə xaincəsinə Atabəy parkına hücum edirlər, Səttar xanın qüvvələrini mühasirəyə alaraq tərkisilah etməyə cəhd göstərirlər. Baş verən silahlı qarşıdurmada Səttar xan ayağından yaralanır. Səttar xanın qoşunlarına Tehrandan çıxmağa imkan verilmir. Bəzi mənbələrə görə Səttar xan əslən erməni olan Yepremxan adlı biri tərəfindən vurulmuşdur[1]. Aldığı güllə yarasından 1914-cü il noyabr ayının 9-da Səttar xan 48 yaşında vəfat edir və Tehranın Şah Əbdüləzim qəbiristanlığında dəfn olunur. Qəbri 1924-cü ildə inqilabçılar tərəfindən təmir edilir.

Haqqında olan fikirlər[redaktə | əsas redaktə]

1909-cu ildə Təbrizə səfər еdən M.Ə.Rəsulzadə Səttar Xan ilə ilk görüşünü bеlə təsvir еdir[2]:

" Bütün İranı-təmin yolunda tamam dünyaca şöhrət qazanmış olan bu qəhrəmani-millinin ziyarətinə nail oldum... Sərdarın zahirini təsvir еtmək mənə əbəsdir. Zira bu surəti-bеnami tanımayan bir nəfər tapılmaz. Fotoqraf o əksi-millini еynilə bütün aləmə nəşr еtmiş və hər bir kəsə tanıtdırmışdır... Sərdar qayətdə qanı isti bir adam, hərəkəti xеyli cəlddir, danışığı çox ciddidir. Məşrutəpərəstliyi din dərəcəsiddə qəvidir. Bu adam məşrutə tərəfdarı olmaqda fanatizm еdiyor. Bütün hərəkətini, vücudunu, zoru-bazusunu millətə sərf еtmişdir. "

Xatirəsi[redaktə | əsas redaktə]

  • Təbrizdə Səttarxan və Bağır xannın mübarizəsinin şərəfinə xüsusi gün təsis olunub və iki medal düzəldilib. Medalların ön üzündə onların şəkli arxa üzündə isə 23 iyun 1908-ci il tarixi əks olunub[3].
  • 1944-cü ildə 44 mütərəqqi qəzeti öz ətrafında birləşdirən "Azadlıq cəbhəsi" qəzeti tərəfindən təşkil edilmiş mitinqdə Seyid Cəfər Pişəvəri Səttar xanın qəbri üstündə nitq söyləyir.
  • 1946-cı ildə Azərbaycan Milli Hökumətinin hakimiyyəti dövründə Təbrizdə Rza şah ın abidəsinin yerində Səttarxana abidə qoyulmuş Gülüstan bağının da adı dəyişərək Səttarxan bağı olmuşdur. Milli hökümət süquta uğradıqdan sonra isə abidə dağıdılmış parkın adı dəyişdirilmişdir[4].
  • Müasir dövrdə Səttarxana Əhərdə və Təbrizdə heykəllər qoyulub.
  • Azərbaycanda Lənkəran, Naxçıvan, Şəmkir, Ucar və Bərdədə Səttarxan adına küçələr var[5].

Ədəbiyyat və musiqidə[redaktə | əsas redaktə]

  • Şair Mirzə Ələkbər Sabir "Səttarxana" adlı şeirini yazıb Molla Nəsrəddin jurnalında yayımlayıb[6].
  • Aşıq Hüseyin "Səttarxan" dastanını bəstələyib[7].
  • 1957-ci ildə yazıçı Pənahi Makulu Səttarxana həsr olunmuş "Səttar xan" adlı tarixi bioqrafik roman yazıb[8].
  • Tarzən Qurban Pirimov müğənni İ. Abdullayevlə birgə S.Ordubadinin sözlərinə "Səttar xan" mahnısını bəstələyib[9].

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda Səttar xan ilə əlaqəli mediafayllar var.

Vikimənbədə Səttar xan ilə əlaqəli məlumatlar var.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Səttarxan-ın ölümündən 95 il ötür
  2. Cəmil Həsənli Günеy Azərbaycan: Tеhran - Bakı - Moskva arasında. — Bakı: Diplomat nəşriyyatı, 1998. — Səhifələrin sayı:  324. — Səh.: 23.
  3. Белова, 1983, səh. 3, s. 33.
  4. Cəmil Həsənli SSRİ-İran: Azərbaycan böhranı və Soyuq müharibənin başlanması (1941-1946-cı illər). — Герои Отечества, 2006. — Səhifələrin sayı:  560. — Səh.: 219, 450. — ISBN 5-91017-012-0.
  5. Adil Bağırov Naxçıvanın urbanonimləri. — Bakı: ADPU, 2014. — Səhifələrin sayı:  172. — Səh.: 87.
  6. Mirzə Ələkbər Sabir Hophopnamə. — Bakı: ŞƏRQ-QƏRB, 2004. — Səhifələrin sayı:  472. — ISBN 9952-418-26-1.
  7. "АШУ́Г ГУСЕ́ЙН". Краткая литературная энциклопедия. Arxivləşdirilib: [1] saytından 2012-06-06 tarixində. https://www.webcitation.org/68DKQycCs?url=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke1/ke1-3841.htm#. İstifadə tarixi: 2012-02-12.
  8. "ПАНАХИ́". Краткая литературная энциклопедия. Arxivləşdirilib: [2] saytından 2012-06-06 tarixində. https://www.webcitation.org/68DKSamnY?url=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke5/ke5-5681.htm#. İstifadə tarixi: 2012-02-12.
  9. E.Abbasova Qurban Pirimov. — Moskva: Советский композитор, 1963. — Səh.: 13.