Sultan Xəlil

Vikipediya saytından
(Sultan Xəlil bəy səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Naviqasiyaya keç Axtarışa keç
Əbülfəth sultan Xəlil Bahadır xan
سلطان خلیل بن اوزون حسن
Sultan Xəlil saray adamları ilə
Sultan Xəlil saray adamları ilə
6 yanvar 1478 – 15 iyun 1478
ƏvvəlkiUzun Həsən
SonrakıSultan Yaqub
Şəxsi məlumatlar
Doğum yeri Təbriz, Ağqoyunlu dövləti
Vəfat tarixi
Vəfat yeri Xoy, Ağqoyunlu dövləti
Fəaliyyəti şair
Atası Uzun Həsən
Anası Səlcuqşah bəyim
Uşaqları

Əlvənd Mirzə

Əbül Məali Əli mirzə - xəttat idi.[1]

Əbülfəth Sultan XəlilAğqoyunlu hökmdarı. Uzun Həsənin oğlu idi. Hakimiyyətə gəlməzdən öncə Fars vilayətinin valisi idi. Cəlaləddin Dəvani öz Ərznaməsini 1476-cı ildə, məhz onun dövründə yazmışdır.[2] Yay iqamətgahı Minbulaqda, daha sonra isə Persepolisdə olmuşdur. Şiraz ədəbiyyatının hamisi olmuşdur. Hakimiyyətə atasından sonra gəlmiş, lakin qardaşları ilə müharibəyə başlamışdır. Qardaşı Maqsudu öldürmüş, digər qardaşları YaqubYusifi isə sürgünə göndərmişdi. Həmin il əmisi Murad bəy Bayanduru da məğlub edərək hakimiyyəti mərkəzləşdirmə siyasəti güdür. Mərkəzləşdirmə siyasətini bəyənməyən türkman əmirləri bundan narazılıq etdilər. 1478-ci ilin iyulunda Xoy yaxınlığında 14 yaşlı qardaşı Yaqubun dəstəkçiləri tərəfindən məğlub edildi.

Sultan Xəlil Uzun Həsən ilə Kür Məhəmmədin qızı Səlçuqşahbəyimin evliliyindən olan ilk oğlu idi. Kitabi-Diyarbəkriyyə əsərinin müəllifinin yazdığına görə o, 1442-ci ilin yaz fəslinin əvvəllərində anadan olmuşdu.[3]

1458-ci ildə ildə Uzun Həsən gürcülərə qarşı ilk hücumunda ələ keçirdiyi Kemax və Qarahisar vilayətlərini böyük oğlu Sultan Xəlil və Uğurlu Məhəmmədə vermişdi. Burada Uzun Həsənin məqsədi özünə soy yaratmaq idi.

Mənbələrin verdiyi bir digər məlumata görə 1459-cu ildə Sultan Xəlil Söhrab ibn Şeyx Həsənin qızı ilə evləndirilmiş bununla da Çəmişgəzək-Malkiçi kürdləri ilə Ağqoyunlular arasında müttəfiqlik əlaqələri quruldu.

1461-ci ildə əyyubilərin Ağqoyunlu-Əyyubi sülhünü pozması nəticəsində Sultan Xəlil Xələfin paytaxtı Həsənkeyf üzərinə hücuma keçdi. O, 7 ay müddətində şəhəri mühasirəyə aldı. Nəticədə 1462-ci ilin iyun ayında qala ələ keçirildi, Əyyubi bəylərinin bir çoxu qətlə yetirildi və bütün ərazi Sultan Xəlilin mülkünə daxil edildi.[4]

1467-ciildə Cahanşah 30 mindən çox süvari dəstəsi ilə Diyarbəkirin şərqinə hücuma başladı. Hər iki tərəf də qabaqcadan bu döyüşə hazırlanmışdı. Tərəflər arasında ilk döyüş 1467-ci ilin oktyabr ayında Sultan Xəlil rəhbərliyində Ağqoyunlu qüvvələrinin qalibiyyəti ilə nəticələndi. Bunun nəticəsində Cahanşah öz ordusuna qış istirahəti üçün icazə verdi. Bu döyüş barədə Əbubəkr Tehrani yazır:

“Uzun Həsənin bu kəskin bəyanatından sonra da Cahanşahın göziəri açılmadı. O, bütün qüvvələrini toplayıb Muş düzəniiyinə gəldi. Ağqoyunlular da döyüşə tam hazır vəziyyətdə idilər. Tərəflər arasında bir-iki günlük məsafə qaldıqda, Cahanşah Qasım Pərvanəçi adlı əmirin başçılıq etdiyi dəstəni kəşfiyyata göndərdi. Fərat çayını keçən kimi onlar Uzun Həsənin oğlu Sultan Xəlilin əsgərləri ilə qarşılaşdılar. Baş vermiş döyüşdə Qaraqoyunlular ağır məğlubiyyətə uğradılar: onların 80 nəfəri öldürüldü, 60 nəfəri əsir düşdü, xeyli hissəsi də çayda boğuldu.”[5]

1469-cu ildə Teymuri Əbu Səidin öldürülməsindən sonra Uzun Həsən özünü sadəcə Şahruxun deyil Əmir Teymurun da varisi elan edib Teymuri torpaqları üzərində haqq iddia etməyə başladı. Nəticədə 1469-cu ilin yazında Xorasan üzərinə yeriyib burada Əbu Səidi qətlə yetirən Yadigar Məhəmmədlə görüşdü.

Uzun Həsənin vəfatından sonra Ağqoyunlu dövlətinin daxili zəifliyi dərhal üzə çıxdı. Bayanduri sülaləsinin müxtəlif şahzadələrini səltənət taxtına çıxarmaq və onların adından dövləti öz mənafelərinə uyğun şəkildə idarə etmək üçün qrupların mübarizəsi başlandı.

  1. Əli Musavi - Persepolis: Discovery and Afterlife of a World Wonder, səh. 93
  2. "Gerhard Böwering, Patricia Crone - The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought, səh. 126". 2016-04-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-12-06.
  3. Woods, 1993. səh. 152
  4. Woods, 1993. səh. 170
  5. Şükürova, 2006. səh. 54

Xarici keçidlər

[redaktə | mənbəni redaktə et]
Sultan Xəlil
Doğum: (ehtimal ki)1454 Vəfat: 15 iyun 1478
Hakimiyyət titulları
Sələfləri 
Uzun Həsən

Ağqoyunlular dövləti(آق‌قویونلو‎) sultanı

1478
Xələfləri 
Sultan Yaqub