Alanlar

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Alanlar (Göytürk Türkcəsi: As/Ar; Çincə Alan/A-Lan/Yancai; eski Yunanca: Ἀλανοί; Latınca: Alani/Halani) — Türk dillərdə danışan, Sak Türkleri (Skif Türkleri) ve Sarmat Türklerinin nəslindən gələn qədim köçəri Türk xalqı.[1][2][3] M. Ö dövrlərdə bu günki Qazaxıstan torpaqlarında yaşayırdılar. Miladi dövrün başlanğıc illərində isə bölmələr böyük bir hissəsi Volga çayını keçərək Don çayı civarlarına, Krım və Şimali Qafqaz torpaqlarına gələrək bu bölgələrdə uzun illər hakimiyyət qurmuşlar.[4]

Alan dili[redaktə]

Alan adı yazılı mənbələrdə ilk dəfə M.Ş. 1. əsrdə ortaya çıxar və Çin qaynaqlarına görə Alanlar doqquz Tele Türk boylarından biridir.[5][6] Alanlar (Aslar) köhnə Türk yazıtlarında bir Türk boyu olaraq qırğızların yanında çox dəfə ifadə edilmişdir.[7][8] Kaşgarlı Mahmut 'Az keshe' (yani 'Az kişi') adlı ve şübhəsiz Türk olan bir qövm haqqından bəhs edər. Türk tarixçi Əl-Biruni'ye göre Alanların dili Xarəzmşahların ve Kumanların dillərinə bənzər. Alanların bir qismi Qıpçaq (Qaraçay-Balkarların ataları) ve digər qismi Oğuz (Azərbaycanlıların ataları) dallarına ağit.[9] Qaraçay-balkarlar özlərinə bu günə qədər Alan deyə xitab edərlər və qonşu xalqlar tərəfindən də eyni xitabı almaqdadırlar.[10][11] Etimologiya dünyagörüşündən Alan ismi Türkçe "alan, ova, açık yer, geniş veya büyük mesafe" deməkdir.[12] Osetinlərin əcdadları olduğunu göstərən araşdırmalar da vardır.[13]

Həmçinin bax[redaktə]

Mənbələr[redaktə]

  1. Ian Almond, Two faiths, one banner: when Muslims marched with Christians across Europe's battlegrounds, Harvard University Press, 2011, s.108
  2. Klaus Röhrborn, Wolfgang Veenker: Runen, Tamgas und Graffiti aus Asien und Osteuropa, In Kommission bei O. Harrassowitz, 1985, s. 5
  3. Zakiev M. Z., Who are Alans?, Kazan, 1995
  4. Biblioteka İnostrannıh Pisateley o Rossii, t.1, SPb, 1836
  5. Duan, "Dingling, Gaoju and Tiele", s. 47-49, 330-339
  6. Denis Sinor, The Cambridge History of Early Inner Asia, Vol. 1, 1990, s.271
  7. Bartold V.V., Kırgızlar: Tarihi bilgiler // 2'ci cilt, 1'ci bölüm., 1963
  8. (Emel Esin, A history of pre-Islamic and early-Islamic Turkish culture, Ünal Matbaasī, 1980, s.228)
  9. Zakiev M. Z., Who are Alans?, Kazan, 1995
  10. Türk Söylence Sözlüğü, Deniz Karakurt
  11. Hasan Celâl Güzel, Ali Birinci, Genel Türk tarihi, Cilt 10, Yeni Türkiye, 2002, s. 472:
    • "Karaçay-Malkarlılar ayrıca kendileri için tarihî bir etnonim olan "Alan" adını kullanır ve birbirlerine "Alan" diye hitap ederler."
  12. J. Hill, Alanian Etymology Notes
  13. Йоахим Херрманн,Unesco, Эрик Жüрчер, op. cit., s. 182