Kuk adaları mədəniyyəti

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Tivaivai toxuyan qadın.

Kuk adaları mədəniyyəti (ing. Culture of the Cook Islands) — Sakit okeanda 1.800.000 km2 ərazidə yayılmış 15 adadan ibarət Polineziya ada ölkəsi olan Kuk adalarının mədəniyyəti. Kuk adaları Yeni Zelandiyanın müstəmləkəsidir. Adaların mədəniyyəti bir neçə əsr əvvəl burada məskunlaşmış əhali tərəfindən formalaşdırılıb. Kuk adalarında VI əsrdə Taitidən gəlmiş polineziya xalqı məskunlaşıb. Portuqal gəmi kapitanı Pedro Fernandes Kiros XVII əsrdə adalarda ilk avropalıların məskunlaşdığını qeyd edib. XVIII əsrdə Böyük Britaniya dəniz səyyahı Ceyms Kuk adalara çatıb və adalara öz adını verib. Adalara gələn əcnəbilər adaların yazı sistemini inkişaf etdiriblər, adalara xristianlığı və Avropa məktəblərini gətiriblər. Kuk dili (Māori Kūki 'Āirani) və ya Rarotonqa dili ölkənin rəsmi dilidir.

Kuk Adaları Hökümət Mədəniyyət Dairəsi ölkənin mədəni irsinin qorunması işi ilə məşğuldur. Kuk adalarının ən məşhur xalq rəqslərindən biri Uradır. Bu rəqsin ifası qadın rəqqaslar tərəfindən azı 5 təbilçalanın şiddətli təbil səsləri altında həyata keçirilir. Yerli əhalinin bacarığını və qabiliyyətini paltarlarda, saronqlarda, balıqqulağı məmulatlarında, qadınların toxuduqları tivaivailərdə görmək mümkündür. Kuk adaları mətbəxini dəniz məhzulları (molyusk, osminoq), donuz və quzu əti, meyvə (xüsusilə kokos) təşkil edir. Reqbiboulinq Kuk adalarında ən məşhur idman növləridir. Kuk adalarında 1986-cı reqbi üzrə Sakit Okean Kuboku, 1998-ci ildə futbol üzrə Polineziya Kuboku yarışları keçirilib. Kuk adalarının parlament orqanı Ariki Evi adlanır.

Arxa plan[redaktə | əsas redaktə]

Qatır
Makea Karika arikisi (oturan).
Eşşək
Kuk adalarının parlament orqanı olan Ariki Evi.

Adalarda məskunlaşan ilk insanlar XVI əsrdə Taitidən gələn polineziyalılar olub.[1] Portuqal gəmi kapitanı Pedro Fernandes Kiros XVII əsrdə adalarda ilk avropalıların məskunlaşdığını qeyd edib. XVIII əsrdə Böyük Britaniya dəniz səyyahı Ceyms Kuk 17731777-ci illərdə adalarda olub və adalara öz adını verib.[2] Adalara gələn əcnəbilər adaların yazı sistemini inkişaf etdiriblər, adalara xristianlığı və məktəbləri gətiriblər.[3]

Sosial iyerarxiya[redaktə | əsas redaktə]

Kuk adalarında sosial iyerarxiya və tabu ariki adlandırılan ali şəxslər tərəfindən idarə olunur. Adətən hər 3-6 adaya bir ariki düşür. Hər ariki ivinqati (qəbilə) başçısı olub. Sosial iyerarxiyada arikidən daha aşağı səviyyəli təbəqə mataiaporanqatiradır (balaca liderlər).[4] Liderin hakimiyyəti onun doğulduğu andan statusu və nailiyyətləri ilə müəyyən olunan manası (güc) tərəfindən bərqərar olunur. Lider bunu itirə və qazana bilməz. Amma arikinin manasının zəifləməsi onun bu statusunu itirməsinə səbəb ola bilər.[4]

Ariki, mataiapo və ranqatira təbəqələrinə məxsus şəxslər hələ də ailələrin vəziyyətinə, qədim ənənələrə və tədbirlərin keçirilməsinə nəzarət edirlər.[4] 1967-ci ildə qurulan Kuk adaları parlamenti Ariki Evi (Are Ariki) adını daşıyır, lakin üzvləri məhdud gücə sahibdirlər.[5]

Kuk Adaları Milli Qadın Şurası və Kuk Adaları Biznes və Peşə Qadınlar Assosasiyası kimi qadın təşkilatları özlərini milli siyasətdən çətinliklə ayırırlar. Ən böyük qadın təşkilatları olan Kuk Adaları Xristian Ekalesiya Vaynetini Kilsəsi, Dorkas, Milli Katolik Qadınlar Liqası və Qadın Biçincilər yerli kilsələr ilə əlaqələniblər.[6]

Mifologiya, mövhumat və din[redaktə | əsas redaktə]

Ağacdan oyma üsulu ilə hazırlanmış büt.

Kuk adaları mifologiyasının Polineziya əfsanələri və mifləri ilə böyük bənzərliyi var. Kuk adaları mifologiyasında Avaiki tanrıların və ulu əcdadların məskunlaşdığı yerdir. Mifologiyalarında önə çıxan personajlar Avatea, İna, Marama, Nqanaoa, Papa, Ronqo, Tanqaroa, Vaitakere, Varima Te TakereVateadır. Xariqüladə və ruh nağılları adalarda yaşayan insanlar arasında geniş yayılıb və nağılların çoxu qəribə hadisələrin izah edilməsində istifadə olunur. Tarixi hadisələr, sahibkarlıq hüquqları və sosial münasibətlər haqqında müzakirələr aparmaq üçün tupapaku keçirilir.[7] Adalarda uşaqlar tərəfindən plantan gövdəsindən hazırlanmış "ruh sığınacaqları" var.

Missioner Con Uilyams Kuk adalarında xristianlığın yayılmasında böyük rol oynayıb. 1821-ci ildə Aitutaki adasına apardığı iki taitili ilə adanın dinini dəyişdirə bilib. Sonrakı Polineziya missionerləri 1823-cü ildə Mauke, Atiu və Mitiaro adalarında gediblər. Uilyams qəbilələrin ariki (başçılar) və taunqa (kahinlər) olaraq bölündüyü Rarotonqa adasının əhalisinin dinini dəyişdirməkdə çətinlik çəkib.[8] Uilyamsın konqreqatsionalist həmkarı Aron Buzakot London Missioner Cəmiyyətinin Sakit okeanda missioner fəaliyyətlərinin aparıcı fiquru idi və Rarotonqa adasında 1828-1857-ci illərdə yaşamışdı. Aron Buzakot tərəfindən əsası qoyulan Takamoa İlahiyyət Kolleci Kuk Adaları Xristian Kilsəsi üçün pastorlara təhsil verir. Hazırda Kuk adalarında əhalinin böyük hissəsi xristiandır.[9]

Dil və ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Kuk dili və ya Rarotonqa dili adaların rəsmi dilidir. Dilin 15 adada[10] danışılan, qarşılıqlı aydın başa düşülən bir neçə dialekti var.[11] Rakahanqa-Manihiki və Penrin dialektləri buna nümunədir. "Kuk Dili Lüğəti" 1995-ci ildə nəşr olunub. Bu lüğətdə London Universitetindən (1957-1988) Casper Beyzin tədqiqatları və onun tərəfindən 1960-cı ildə[12] yaradılmış Məsləhətçi Komitəsinin işləri yer alıb, tərtib etmə işi ilə Raututi Tarinqa (19571959) məşğul olub. Kuk adalarının bir hissəsi olan Pukapuka adasında inkişaf etmiş Pukapuka dili alimlər tərəfindən xüsusi dil hesab edilir.[13]

Adqoydu yerli əhalinin simvolik ənənəsidir. Adların mənası sadəcə ulu babalar, dostlar, əcdadlar ilə deyil, ərazi, hadisələr və qohumluq əlaqələri ilə bağlıdır. Ad dəyişdirmək doğum, evlilik, ölüm kimi hadisələrə qədər məhdud deyil, amma xeyrə olmayan bir əlamətə görə cəmiyyət içində bu baş verə bilər. Qadınlarkişilər arasında adlar bir-birini əvəz edə bilər. Soyadlar isə hətta bir ailə içində şəxsdən şəxsə fərqlənə bilər.[14]

Adaların kiçik ölçüsünə baxmayaraq, ədəbiyyat heç də zəif inkişaf etməyib. Tuepokoina Utanqa Morqan yazdığı musiqili kompozisiyalara və şeirlərə, həmçinin xalq operalarına görə tanınır. Kilsələrin Sakit okean Konfransının məsləhətçisi kimi səyahət etmiş bəstəkarşair Teate Makirere dünyəvi əsərləri ilə məşhurdur. Paiere Mokoroa və Merota Nqamata Atiu və Pukapuka adalarının mədəniyyətləri haqqında əsərlər yazıblar. Tinqota Simiona isə Atiu adasının əfsanələrindən ilham alınaraq yazılmış ekstensiv hekayələr kolleksiyasının müəllifidir. Kuk adalarının ən məşhur uşaq yazıçısı və şairi olan Mona Matepi uşaqlar üçün 52 seriyadan ibarət "Makopetlər" cizgi serialını hazırlayıb. Televiziyaradio verilişlərində yayımlanan tanınmayan sənətçilərin bir çox mahnılarının və pyeslərinin kasset və CD formatları mövcuddur.[15] Kuk adalarında radio yayımı ingilis və taiti dillərində aparılır.[16]

Musiqi və rəqs[redaktə | əsas redaktə]

Kuk adaları rəqqasları Pasifika festivalında.

Kuk adaları musiqisi ağır barabanlar və ukulelelər ilə xarakterizə olunur.[17] Kuk adaları kişiləri Havay adalarında geniş ayılmış Hula rəqsinin ekvivalenti olan Hura rəqsini ifa edirlər.[18] Rəqsin ifası zamanı nəzərlər ayaqdan ayrılmır və çiyinlər müvazinətli saxlanılır. Barabanlar ansamblın bir hissəsidir.[19] Kuk adalarında ən məşhur musiqi və rəqs qrupları Kuk Adaları Milli İncəsənət Teatrı, Aroranqi Rəqs Truppası, Betelarəqs Rəqs Truppası, Akirata Xalq Rəqsləri Truppası və Te İvi Maori Mədəni Rəqs Truppasıdır.[20] Raro Records adalarda ən əsas səsyazma studiyasıdır.

Akirata Xalq Rəqsləri Truppası.

Rəqslər çoxmədəniyyətli festivallarda ifa olunur.[19] Kuk adalarının ən məşhur xalq rəqslərindən biri Uradır. Bu rəqsin ifası qadın rəqqaslar tərəfindən azı 5 barabançalanın müşayiəti altında həyata keçirilir. Ombalarının, ayaqlarını və əllərini hərəkət etdirmələri hekayəni festivaldakılaradanışmaq üçün əlavə jestlər verir. Hekayələr əsasən okean, quşlar, çiçəklər, sevgi, pərişanlıq və s. haqqındadır.[21] Ura rəqsinin 3 əsas komponenti var: ura pau (baraban rəqsləri), korero (əfsanələr) və kaparima (macəra mahnıları).[22] Rəqsi ifa edən qadınlar adətən çiçəklərdən, balıqqulaqlarından, ei adlı boyunbağılardan,[22] pareokikau adlı ətəklərdən istifadə edirlər.[22] Kişilər isə əlləri ilə yarı-oturmuş vəziyyətdə öz dizlərinə vururlar. Ura rəqsinin ayrılmaz hissəsi olan barabançı qrupu əsasən barabançalan başçısından (pate taki), köməkçi başçıdan (pate takirua), taxta qonq çalan iki çalğıçıdan (tokere və ya pate akaoro) və dəri baraban çalan əlavə iki çalğıçıdan (pau və manqo) ibarətdir.[21] Səyyah yazıçı Devid Stenli qeyd edir ki, Ura rəqsinin ön gözəl ifası Rarotonqa adasında həyata keçirilir.[18]

Ura rəqsinin bir forması olan ura piani rəqsində həm kişilər, həm qadınlar iştirak edirlər və nağılı danışmağa çalışırlar.[22] Rəqsin digər versiyalarına ura rore (ağcaqayın rəqsi), ura tairiri (həvəskar rəqs), ura korare (nizə rəqsi) və ura rama (məşəl rəqsi) aiddir. Ura rəqsi və onun komponentləri olan korerokaparima ilə yanaşı Kuk adalarında başqa musiqi janrları və rəqs növləri vardır:[22] dram rəqsləri (peu tupuna), dini tamaşalar (nuku), formal nəğmələr (pee), bayram nəğmələri (ute), çoxsəsli xor musiqisi (imene tapu) və s.[18] Barabanlardan Kuk adaları mədəniyyətində geniş istifadə olunur.

İncəsənət[redaktə | əsas redaktə]

Pareu.
Daş heykəl.
Balıqqulağından hazırlanmış boyunbağılar.

Yerli sakinlər balıqqulağı kimi yerli məhzullardan istifadə etməklə paltarlarında və zərgərlikdə öz stillərini formalaşdırıblar. Bir nəfərə balıqqulağından hazırlanmış boyunbağı hədiyyə etmək və onu həmin şəxsin boynundan asmaq rəğbət və sevgi jestidir.[23] Onlar saronqun bir növü olan pareu adlı əlvan rəngli geyim hazırlayırlar. Melaneziyanın FiciSamoa kimi adalarının sakinləri kimi Kuk adaları sakinləri də istehsal etdikləri, boya ilə işlənmiş parçalarına görə tanınırlar.[24] Qadınların ən böyük məşğuliyyəti tivaivai toxumaqdır.[25]

Adalılar arasında xeyli istedadlı naxışaçan var. Xüsusilə Maykıl Tavioninin emalatxanası və Island Craft işlədikləri incəsənət nümunələri ilə tanınır. Island Craft-da nizə və maska kimi əşyalar düzəldilir. Kuk adaları incəsənətini özündə əks etdirən əşyaları Punanqa Nui marketi, Biçkomber qalereyası, Sons Crafts Store kimi yerlərdə almaq mümkündür.[17] Kenuals qalereyasında yerli rəssamların rəsm əsərləri nümayiş etdirilir. Təbiət rəssamı Cudit Kunzle çəkdiyi rəsm əsərlərini öz emalatxanasında və bir neçə dükanda satır. Onun bəzi əsərləri Kuk adalarının bir çox poçt kartoçkasında və nəşrində yer almışdır.[17]

Mətbəx[redaktə | əsas redaktə]

Ada ölkəsi olduğundan Kuk adalarının mətbəxi əsasən meyvə və tərəvəz (xüsusilə kokos), dəniz məhzullarından ibarətdir. Xörəklərin hazırlanmasında təzə dəniz məhzullarından geniş istifadə olunur. Ərzağın böyük hissəsinin Yeni Zelandiyadan idxal edilməsinə baxmayaraq, Kuk adalarında Manqaian, Nqatanqiya, Penrin, Puaikura və Rakahanqa kimi əkinçi assosiasiyaları var və onlar da yerli mətbəxi ərzaqla təmin edirlər.[26] Yerli mətbəxdə əsasən arrourut, molyusk, osminoq, taro, ədviyyat kimi zəncəfil, laym, limon, sarımsaq, reyhankokosdan istifadə olunur.[27]

Rukau soğan və kokos sousu ilə taro yarpaqlarından hazırlanan xörəkdir. osminoq ətindən hazırlanan yerli yemək Eke, bala donuz ətindən hazırlanan yerli xörək isə Puaka adlanır.[28] İka mata çiy balığı liman və laym ilə marinada qoymaqla hazırlanan və kokos kremi ilə təqdim olunan yeməkdir.[28] Balıqdan hazırlanan digər təamlara Pai İkaKeke İka aiddir.[29] Poke isə qovunağacı və ya banan ilə kokos südündən istifadə etməklə hazırlanan desertdir.[30] Meyvə şirələri manqo, annona və portağallardan hazırlanır.[31] Kuk adalarında ən çox içilən içkilər kokos suyu, yerli pivə (Cooks Lager)kofedir.[28]

İdman[redaktə | əsas redaktə]

Kuk adaları - Keniya reqbi matçı.

Sakit okeanda yerləşən digər adalarda olduğu kimi Kuk adalarında da ən geniş yayılmış idman növü reqbidir.[32] Kuk adaları milli reqbi komandası 1971-ci ildən beynəlxalq səviyyədə yarışlarda iştirak edir. Reqbi-7 idman növü də ölkədə xeyli məşhurdur, öz assosiasiyası var. Kuk adalarında stolüstü tennis, voleybol, netbol, ağır atletika, ağırlıq qaldırma, futboltaekvondo kimi idman növlərinin təşkilatları mövcuddur.[33] Kuk Adaları Futbol Assosiasiyası tərəfindən təşkil olunan Kuk Adaları Raund Kuboku ölkədə ən nüfuzlu milli futbol yarışıdır və oyunların çoxu Kuk Adaları Milli Stadionunda keçirilir.

Boulinq idman növü də Kuk adalarında məşhurdur. Ölkədə "İkuranqi" QBK, "Parekura" BK, "Parekura" QDK və "Rarotonqa" BK kimi boulinq klubları var.[34] Bu idman növü üzrə yarışlara Kuk Adaları Otüstü Boulinq Federasiyası və Kuk Adaları Bouvlz Karnaval Dairəsi nəzarət edir.[35] Kuk adalarından bununla yanaşı badminton, motosikl, qolf, avtomobil yarışı, yelkənli qayıq, skvoş, baydarka klubları da var.

Daha geniş miqyaslı idman təşkilatlarına Kuk Adaları İdman və Olimpiya Assosiasiyası, Rarotonqa Həvəskar Atletika Assosiasiyası, Tauvaine İdman və Mədəniyyət Assosiasiyası və Tupapa-Maraerena İdman Assosiasiyası aiddir. Ölkədə balıqçılıq idmanının inkişafında Kuk Adaları Balıqçılar Assosiasiyası, Kuk Adaları Balıqçılıq İdmanı Klubu və the Nqatanqiya Balıqçılar Klubu kimi təşkilatlar böyük rol oynayır.[36] Ölkədə 1986-cı ildə reqbi üzrə Sakit Okean Kuboku, 1998-ci ildə isə futbol üzrə Polineziya kubokunun əsas mərhələsi keçirilib.

Hökümət və mühafizə[redaktə | əsas redaktə]

Kuk adalarının mədəni irsi "yerli irslər, əşyalar, alətlər, buna uyğun olaraq yerli metodlar və digər Kuk adaları ilə əlaqəndirilən tarixi və elmi əşyalar" kimi xarakterizə olunur və 1950-ci ildə qəbul olunan Kuk adaları təkmilləşmə aktına əsasən qorunur.[37] Mədəni tədbirlərin keçirilməsinə 1985-ci ildə parlamentin verdiyi aktla qurulan Kuk Adaları Milli İncəsənət Şurası tərəfindən nəzarət olunur. İnzibati mexanizm Kuk adalarının mədəniyyətini inkişaf etdirmək üçün yollar müəyyənləşdirir. 1980-ci illərdə baş nazir Ceffri Qenri ölkədə mədəniyyətin inkişafı üçün böyük işlər görüb. O, bir çox abidə tikdirib, Mədəni İnkişaf Nazirliyini yaradaraq ona maliyyə dəstəyi verib. Bu, ölkənin inkişafına kömək edib, adalara turist axınını gücləndirib.[38] 1990-cı ildə Mədəni İnkişaf Nazirliyi aktı ilə 1981-82-ci illərdə qəbul edilən Milli İncəsənət Şurası aktı ləğv edilib, yeni aktda isə ölkənin mədəni irsinin mühafizə olunması, mədəni incəsənət formalarına olan həvəsi artırmaq və əhalinin mədəni səviyyəsinin qorunması nəzərdə tutulub.[37]

Kuk Adaları Muzeyində ölkənin mədəni irsi nümayiş etdirilir. Burada adaların mədəniyyətinə dair müxtəlif nümunələr görmək mümkündür.[39] Kuk adalarının tarixi, eləcə də əhalinin rəqs, balıqçılıq, toxuculuq, ağac üzərində oyma, tibbmətbəx sahələrindəki ənənəvi texnikaları Kuk Adaları Mədəniyyət Qəsəbəsində əks etdirilir.[40]

ANZAK günündə keçirilən parad.
Tarix Əlamətdar günlər
1 yanvar Yeni il bayramı
2 yanvar Yeni ildən sonrakı gün
Pasxadan əvvəlki cümə günü Müqəddəs Cümə
Pasxadan sonrakı gün İşıqlı bazar ertəsi
25 aprel ANZAK günü
İyun ayının ilk bazar ertəsi günü Kraliçanın ad günü
İyul ayı boyunca Rarotonqa İncil günü
4 avqust Konstitusiya günü (Te Maevea Nui şənlikləri); Milli gün
26 oktyabr İncil günü
25 dekabr Milad
26 dekabr Baksinq günü

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Campbell 2007, səh.: 71.
  2. Thomas 2004, səh.: 310-11.
  3. Lal & Fortune 2000, səh.: 519.
  4. 4,0 4,1 4,2 Hunt 2003, səh.: 10.
  5. "Cook Islands House of Ariki makes efforts to boost mana". Radio New Zealand. http://www.radionz.co.nz/international/pacific-news/226116/cook-islands-house-of-ariki-makes-efforts-to-boost-mana. İstifadə tarixi: 16 April 2014.
  6. Crocombe 1990, pp. 27–28.
  7. Finnegan & Orbell 1995, səh.: 175.
  8. Kirk 2012, səh.: 125.
  9. "Cook Island Churches and Cook Island Churches in other places". Across. http://across.co.nz/CookIslandChurches.html. İstifadə tarixi: 16 April 2014.
  10. Merrick 2006, səh.: 18.
  11. Buse & Taringa 1995, səh.: 5.
  12. Buse & Taringa 1995, səh.: 6.
  13. Harvey & Maslen 1997, səh.: 248.
  14. Jonassen 2003, səh.: 8.
  15. Lal & Fortune 2000, səh.: 520.
  16. Lindstrom & White 1994, səh.: 29.
  17. 17,0 17,1 17,2 Hunt 2003, səh.: 81.
  18. 18,0 18,1 18,2 Stanley 1999, səh.: 312.
  19. 19,0 19,1 Merrick 2006, səh.: 19.
  20. Crocombe 1990, pp. 21–22.
  21. 21,0 21,1 "Dancing & drumming". Enjoycookislands.com. http://www.enjoycookislands.com/rarotonga-culture-dancing-drumming.html. İstifadə tarixi: 17 October 2013.
  22. 22,0 22,1 22,2 22,3 22,4 Sissons 1999, səh.: 44.
  23. Alexeyeff 2009, səh.: 167.
  24. Stanley 2004, səh.: 57.
  25. Rongokea 2001.
  26. Crocombe 1990, pp. 77.
  27. Pignéguy & Raela 2011.
  28. 28,0 28,1 28,2 Hunt 2003, səh.: 46.
  29. Matenga-Smith 1990, səh.: 77.
  30. Fold & Pritchard 2005, səh.: 86.
  31. Matenga-Smith 1990, səh.: 82.
  32. Stanley 2004, səh.: 153.
  33. Crocombe 1990, pp. 75–76.
  34. Hunt 2003, səh.: 69.
  35. (1996) Partnership for People-centred Development: A Directory of Non-governmental Organisations in South Pacific Island Countries. UNDP, 109. ISBN 978-982-304-005-9.
  36. Chapman, Lindsay. "Field Report No.13 on Tuna Fishery Development Strategy for the Cook Islands". Secretariat of the Pacific Community. http://www.spc.int/coastfish/sections/development/fdspublications/fdsfieldreports/fr-13-cooks.pdf. İstifadə tarixi: 25 March 2014.
  37. 37,0 37,1 Boer 1996, səh.: 43.
  38. Lindstrom & White 1994, səh.: 25.
  39. Kreps 2013, pp. 40–43.
  40. Hunt 2003, səh.: 84.

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]