Yağ

Vikipediya, azad ensiklopediya
(Yağlar səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Jump to navigation Jump to search
Sintetik mühərrik yağı.

Yağ — su ilə qarışmayan bir sıra kimyəvi maddələrin qarışığına deyilir. Yağlar üçatomlu spirt olan qliserinin və birəsaslı alı yağ turşularının mürəkkəb efirləridir. belə birləşmələrin ümumi adi triqliseridlərdir. Triqliseridləri əsas etibarı ilə palmitin və stearin, həmçinin olein tuşuları əmələ gətirir. Syearin turşusunun triqliseridi ilk dəfə 1854-cü ildə M.Bertlo tərəfindən sintez edilib

Yağlar üç qrupa bölünürlər:

  • piylər,
  • neft məhsulları və
  • efir yağı.
  • Yemək üçün 1 (Qarğıdalı yağı) 2 (günəbaxan yağı)

Bəzi hallarda lipofil maddələrin qarışığına (texniki, sintetik yağ) da yağ deyilir.

Fiziki xassələri[redaktə | mənbəni redaktə et]

Yağlar sudan yüngüldür və onda həll olmur. onlar üzvi həlledicilərdə - benzolda, karbon 4-sulfiddə (CS2), efirdə və s. yaxşı həll olur. Təbii bərk yağlar müxtəlif triqliserdilərin qarışığı olduqlarından geniş temperatur intervalında əriyir. HEyvan yağları adətən bərk, bitki yağlarının əksəriyyəti isə mayedir.

Kimyəvi xassələri[redaktə | mənbəni redaktə et]

Bütün yağlar bu və ya digər formada hidrofobdurlar. Yağlar həm maye, həm də bərk halda ola bilirlər. Adətən otaq temperaturunda bərk yağlara heyvan piyləri (balıq yağından başqa), maye halında olanlara isə bitki yağları (kokos yağından başqa)aid edilirlər. Kimyəvi olaraq bu piylərin molekulalarında ikili kimyvi əlaqənin olması ilə tyəin olunur. Bərk yaölarda isə bu əlaqə daha dolğundur. Marqarinin hazırlanma prosesi sonuncuya əsaslanaraq aparılır: maye yağlarda ikili əlaqə götürülür və nəticədə bərk yağ alınır.

Emulqatorlar emulsiyalarn- yağla suyun qarışığ- hazırlanmasına imkan verirlər.

Yağlarin bir neçə sinifləndirilməsi var.

  1. Otaq temperatuturundakı vəziyyətinə görə qatı-doymuş yağlar və duru-yarı doymuş,doymamış yağlar.
  2. Aid olduqları yerə görə bitiki və heyvan yağları
  3. Tətbiq olaraq I- yeməklik heyvan (kərə yağı , balığ yağı və.s) və bitki(günəbaxan, qarğıdalı, zeytun və.s) II-texniki yağlar a) qatı yağlar b) duru yağlar - bura da quruyan, qurumaya və yarı quruyan yağlar aiddir.

Ən çox yağ saxlayan toxumlar -- 1.Hind qozu-63% , 2.Yer fısdiği - 45-50% 3. Susam toxumu-47% Xam maddələrdən yağların ayrilması aşağidakı üsullarla aparılır.

  1. Qızdırmaq ilə əritmə
  2. Press
  3. Ekstraksiya
  4. Mərkəzdənqaçma ilə ayırma

Yağ əldə olunmasını qısaca belə göstərmək olar: xam maddə qızdırılır, preslərnir, 15% su əlavə edilib xam maddəyə uyğun (əsasən 105-110 temperaturda bişirilir). Xarakter həlledici seçilib ekstarksiya edilir (qatı-maye ekstraksiya)

Buna aid Soxhlet extractoru göstərə bilərik.

Yağ əldə olunduqdan sonra o cökdürülür (protein, fosfatitlər ayrılsindeyə ) bunun qısa müddətdə baş vermesi üçün su ve ya buxar ilə hidrotasiya edilir--- Tərkibində ona turşuların təsirini bitirmək üçün natrium hidroksid istifadə olunur , bu sabunlaşma ilə ayrılır --rəngi ağardılır bunun üçün aluminium , maqnezium silikatlar ,texniki yağları bixromat və permanqanat istifadə olunur ---- Qoxunun aparılması bunun əsas səbəbi stearindir. Bunu çöktürmək üçün yağ 5 dərəcə selsiyə qədər soyudulur.

Yağların su və əsaslarla təsirindən sabunlaşmada, ikiqat rabitənin hidrogen ilə doyduraraq marqarin əldə edilməsində, ikiqat rabitənin dəyişik kükürdlü birləşmələrə işıənməsində( sulaft tuşusu -- sulfade--sulfone) yuyucu vasitələr əldə olunur.

Tətbiqi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Texnikada yağlar qliserin, karbon turşuları, sabun, stearin almaq üçün geniş istifadə olunur. Maye yağlardan əlif yağı və laklar alınmasında istifadə edilir. Yağlar qidanın mühüm tərkib hissəsi olub insan və heyvan həyatında mühüm rol oynayır. Karbohidratlar kimi yağlarda insan orqanizmində enerji mənbəyidir.


İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]