Həmədan ostanı
Həmədan ostanı — İranın qərbində ostan. Mərkəzi Həmədan şəhəridir.
Mündəricat |
Coğrafiya [redaktə]
Həmədan vilayəti (ostanı) İranın qərb hissəsində yerləşir. Həmədan şimaldan Zəncan ilə, cənubdan Luristan , şərqdən Mərkəzi ostanı ilə, qərbdən isə Kermanşah və Kürdüstan ilə sərhəddir. Həmədan ərazisi qarlı zirvələri olan dağlar ilə və münbit vadilərlə məşhurdur. Həmədanın ən hündür zirvəsi 3574 m. olan Əlvand dağıdır. Həmədanın iqlimi soyuqdur. Dağ rayonlarında səkkiz ay qar olur və bu yay aylarının sərin keçməsinə və təbiətin gözəl olmağına şərait yaradır. Həmədan ostanının sahəsi 19.547 km²-dir .[1]
Əhalisi [redaktə]
Həmədanda müxtəlif mənşəli xüsusi mədəniyyəti və adət-ənənələri olan əhali yaşayır. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən vilayətin əhalisi 1.703.267 nəfərdir[2] . Vilayətdə toplam 2302 yaşayış məntəqəsi mövcuddur .[3] Əhalinin əsas hissəsi vilayətin 6 şəhərində yaşayır; Həmədanda (əyalətin paytaxtı), Məlayerdə, Nəhavəndda, Tonsərkanda, Kəbud rahəngda, Əsədabadda. Əyalətin əhalisi əsasən kənd təsərrüfatında və yeyinti sənayesinin müəssisələrində işləyir. Həmədan şəhərində İranın böyük əyalətləri və şəhərlərinə - Qəzvinə, Tehrana, Kermanşaha, Məlayerə, Borucəzdə, Savəyə gedən yollar kəsişir.
Milli tərkib [redaktə]
Əhalinin əksəriyyəti müsəlmanlardır. Ostan əhalisinin etnik tərkibini Azərbaycan türkləri (əhalinin 50%[4]-65%[5] və ya 75%[6]-i) , farslar , kürdlər[7], ləklər, lorlar təşkil edir. Burada hamı fars dilini bilir və başa düşür.
Ostanda 562 türk kəndi vardır.[8]
2010-cu ildə İran Dövlət Mədəniyyət Şurasının Sorğusu göstərdı kı, Həmədan ostanının əhalisinin 58,9%-i türk (Azərbaycan dili), 24,3%-i fars, 10,3%-i kürd, 5,4%-i lur dillərində danır və Azərbaycan dili Həmədanda əsas danışıq dilidir [9]
Şəhristanlar [redaktə]
Həmədan ostanı inzbati cəhətdən 8 şəhritana ayrılır[10] : Əsədabad şəhristanı , Bahar şəhristanı , Tuysərkan şəhristanı , Rəzən şəhristanı , Kəbudər Ahəng şəhristanı , Məlayer şəhristanı , Nahavənd şəhristanı və Həmədan şəhristanı.
Şəhərlər [redaktə]
Məlayer [redaktə]
Həmədan şəhərinin 90 km cənubunda yerləşir. Dağlıq yer olan Məlayerin sabit iqlimi var. Şəhərin qədim tarixi var. Məlayerin keçmiş adı Dövlət Abad olub. Əsasən Qacarlar dövründə tikilibdir. Tanınmışı ticarət mərkəzinə çevrilməsinə Xuzestan yolunun üstündə yerləşməsi səbəb olmuşdur. Şəhərin kənarında qədim mağaralar var. Mərkəzində isə qədim qalaların qalıqları öz əzəmətini saxlamaqdadır. Məlayerin gözəl üzüm bağları, parkları və qonaq evıləri səyahətçiləri gözləyir.
Nəhavənd [redaktə]
Həmədanın 150 km-də yerləşən Nəhavənd qədim tarixi şəhərlərdən biridir. Bu şəhər Sasani və ərəb qoşunlarının daim müharibə apardığı yerdir. Qədim türk tayfalarının mərkəzi olmuşdur və aparılan arxeoloci qazıntılar burada inkişaf etmiş qədim sivilizasiyanın olmasını təsdiq edir. Sasani dövrünə aid tarixi abidələr və arxeoloci tapıntılar Nəhavəndin yaxınlığında da olan Qara Joqha kəndində aşkar edilmişdir. Ümumiyyətlə şəhərin ətrafı çox qədimdir. Şəhər sənətkarların əl xalçaları məşhurdur. Əhalinin əsas hissəsi kənd təsərrüfatı ilə məşğuldur.
Toysərkan [redaktə]
3 kəndin Toy, Sərkan və Şəkan birləşməsi nəticəsində yaranan Toysərkan şəhəri Həmədan şəhərinin cənubunun 100 km-də yerləşir. Qədim adı Roudlar olubdur. Monqol işğalı zamanı tamamilə dağıdılıb və xalq adları yuxarıda çəkilən kəndlərdə məskunlaşıb və bununla da tam qırılmaqdan xilas olmuşdular. Toysərkan şəhərinin mərkəzi qədim tarixi abidələr ilə zəngindir. Baba Kamal, Roudlar, Şahristan təpələri, qədim Sasani şəhərinin qalıqları, Səfəvilər dövrünə aid Şeyx Əli Xan məktəbi, Qacar dövrünün bazarı.
Kəbud rahəng (Göyrəng) [redaktə]
Həmədanın şimalından 50 km aralıqda yerləşir. Əsas kənd təsərrüfatı zonasıdır və bu ərazinin inkişaf edilməsi bir neçə il bundan əvvəl başlamışdır.
Əsədabad [redaktə]
Dağlıq şəhər olan Əsədabad islam həmrəylik hərəkatının rəhbərlərindən biri olan Seyid Jəmaləddin Əsədabadi Əl-Əfqaninin vətənidir. Əsədabad İranın telekommunakasiya sənayesinin yerləşdiyi sahələrindən biridir.
Həmədanın tarixi [redaktə]
Həmədan tək Azərbaycanın yox, həm də bütün dünyanın qədim şəhərlərindən biridir. Yaranma tarixi xristianlığın yaranmasından əvvəl dövrə təsadüf edir. Həmədan Midiya hökmdarlarının yay paytaxtı olmuşdur, sonradan adı dəyişilib Ekbatan və ya Heqmatani kimi tanınmışdır. Həmədan şərq sivilizasiyasının mərkəzlərindən biri sayılır. Tarixi məlumatlara görə bu şəhərdə Həft Həssar (7 divar) adlı 1000 otaqlı qala olmuşdur və o, öz əzəmətinə görə Babil şəhərindən heç də geri qalmırdı.
İranın ətrafında bütün xalqlar qədim dövrdən ta orta əsrlərə kimi Həmədanı əllərinə keçirməyi arzulayırdılar. Şəhər bir neçə dəfə işğala məruz qalıb. İlk dəfə Assuriyalılar Həmədanı dağıdıblar. Monqol və Teymurləngin qoşunlarının işğalı zamanı şəhər yenidən yerlə yeksan edilmişdir. Həmədan məşhur yazıçı, müəllimlər, şairlər vətənidir. Bu şəhərdə Eynəlgüzzat Həmədani, Xacə Rəşidəddin Fəzlullah, Adham Həmədani, Baba Tahir Üryan və Mirzadə Eşqi yaşayıb yaratmışlar. İbni Sinanın və Baba Tahirin məzarları bu şəhərdədir. Həmədan islam dövründə də bir mərkəz kimi öz əhəmiyyətini saxlamışdır.
Həmədan bu gün [redaktə]
Həmədan Tehranda 336 km aralıda Əlvənd dağının ətəyində yerləşir. Ulduzvari İmam Xomeyni adına meydan şəhərin mərəkəzində yerləşir və meydandan şaxələnən yollar şəhərin bütün qütblərinə aparır. Bu meydanda qədim tarixi abidələr də az dleyil. Şəhərin mərkəzində olan tarixi memarlıq abidələri qorunub saxlanır. İndiki dövrdə şəhərin yenidən qurulması və genişləndirilməsi şəhərin tarixi simasını dəyişdirməmişdir.
Həmədanın görməli yerləri Həmədan şəhəri sərin və sabit iqlimə malikdir. Bütün səyahətçilərin yadında qalan yerlərdən Əlvənd dağının zirvəsinin, Abbasabad təbiət vadilərinin mənzərələri olmuşdur. Aparılan arxeoloci qazıntılar zamanı Midiya və Əhəmənilər dövrünə aid nadir tapıntılar aşkarlanmışdır. Qədim lövhələr, qızıl və gümüş əşyalar Həmədanın tarixi muzeyində özünəməxsus yer tutmuşlar. Həmədanda səyahət eləməli tarixi yerlər hələ də çoxdur Onların bir neçəsinin adını çəkmək istəyirik:
Daş Şir (Şir daşı) Daşdaş düzəlmiş və şirə oxşayan bu tarixi abidə Parfiya dövrünə aiddir.
İbn Sinanın memarlıq abidəsi Məşhur alim İbn Sinanın məzarı və onun üstündə olan türbə 1954-cü ildə tikilmişdir. Bu türbə qədim Qabus Voşmiq şəhərinin qülləsi ruhunda bəzədilmişdir. Burada əlyazmalar kitabxanası yerləşir. Kompleksin həyətinəd Qacarlar dövrünün tanınmış şairi və bəstəkarı Əbülqasim Arifin məzarı yerləşir.
Baba Tahir məqbərəsi Həmədanın gözəl parklarından biri də romantik şerlər müəllifi Baba Tahirin məqəbərəsi tikilmişdir. Və bura həmədanlıların ən çox ziyarət etdikləri yerlərdən biridir.
Müqəddəs yerlər Həmədan xalqı həmişə müqəddəs yerlərə, pirlərə dərin hörmət və ehtiram bəsləmişdir. Həmədanda tanınmış İmamzadə İsmayılın, İmamzadə Abdullanın adı ilə bağlı müqəddəs yerlər, movzaleylər, cami məsçidləri və xanekahlar vardır.
Epiqrafik abidələri Həmədanda səyahət eləyən turistlərin əksəriyyəti Epiqrafik yazıları olan abidləri görmək istəyirlər. Bu yazılar Əlvənd dağında olan qalanın divarlarında təsadüf olunur və epiqrafik yazıları Əhəməni dövlətinin hökmdarı Daranın dövrünə aiddir. İndi bu abidələri görmək üçün Abbasabadın gözəl tarixinə təşrif göstərmək lazımdır.
Ələvilər məqbərəsi Bu Həmədanda olan mühüm əhəmiyyətli islam abidəsidir. Məqbərə Həmədanın mərkəzi meydanında, səlcuqlar dövründə tikilmişdir. Bu məqbərədə Ələvilər ailəsinin 2 üzvünün məzarı var.
Qurban gülləsi Şəhərin şərq hissəsində yerləşən bu abidənin kərpicdən tikilmiş 12 guşəli məqbərə və formaca piramidaya oxşayır.
Ester və Mordexay məqbərəsi Daşdan tikilmiş bu kompleksin içində taxta qutularda antik dövründən qalmış Tövratın əlyazmaları vardır. Adları Tövratın bu əlyazmalarında çəkilən iki yəhudinin: Xaşayarşahın həyat yoldaşı və onun dayısının məzarları da bu kompleksdə yerləşir.
Mağaralar Həmədanın dağlarında saysız-hesabsız mağaralar var. Alisods mağarasını xüsusilə qeyd etmək lazımdır. Yerli əhali onu Əlisədr və Əlisad adlandırırlar. Bu mağaranın içində uzunluğu 10 km-ə kimi olan göl də var. Mağaranın divarları və tavanı heyranedici stalaktitlərlə örtülmüşdür. Mağaranın içində və göldə heç bir canlı yaşamır, bunun da əsas səbəbi təbii gün işığının olmamasıdır. Mağaranı seyr etmək üçün turistlərə qayıqlar və katerlər təklif olunur. Mağaranın orta hündürlüyü 8 metrdir. Lakin bəzi yerlərdə hündürlük 40 metrə çatır.
Heyvanlar aləmi Həmədan əyalətinin mühaizə edilən iki qoruğu var. Biri qərbdə Əs ədabadda, o birisi şərqdə Məlayerdə - Laşkarda. Əs ədabad qoruğu öz quşları ilə məşhurdur: ördəklər, qazlar, şahin və s. Vəhşi heyvanlardan bəbir, boz ayı, sıldırım qayalarda turlar və antiloplar yaşayırlır.
Əyalətdə səyahət və turizm Turizm və səyahət üçün Həmədan bütün infrostrukturaya malikdir. Geniş yollar, nəqliyyatın bütün növlərinin dəqiq işləməsi, telekommunikasiyanın inkişafı bu vilayəti səyahət etməyi asanlaşdırır. Həmədanın aeroportu yerli və beynəlxalq reysləri həyata keçirir.
Həmədan suvenirləri Həmədan gözəl əl xalçaları, keramik qab-qacağı və dəri məmulatları ilə məşhurdur. həmədan xalçaçılıq mərkəzidir. İran xalçaçılıq kompaniyasının mərkəzi ofisi burada yerləşir. Həmədan xalçaları öz gözəl naxışları ilə bütün dünyada şöhrət qazanıb. Laleyin kəndi - Həmədan incəsənət keramikasının mərkəzidir. Burada çoxlu keramika emalatxanaları var, burada yüzlərlə rəssam və usta gözəl incəsənət əsərləri yaradırlar.
Xarici keçidlər [redaktə]
- Encyclopædia Iranica :HAMADĀN ii. POPULATION-article author: Habibollah Zanjani. Originally Published: December 15, 2003.
- Encyclopædia Iranica :HAMADĀN
Mənbə [redaktə]
- ↑ World Gazetteer
- ↑ http://www.sci.org.ir/portal/faces/public/sci_en
- ↑ [1]
- ↑ Kurdish PEN Center: .....Hamadan Province (if about 50% of the province be Azeri Turks; in figure it becomes about 850.000), and about 33% of Tehran (Population of Tehran is 13.450.000) is Azeri Turks; which in figure becomes about 4.5 million (4.500.000).
- ↑ Azad Tribun :....Hemedan eyaletinin 65 faizini Azerbaycan türkleri teşkil edir. Onlar dil, medeniyyet ve s. meselelerle Azerbaycanın terkib hissesine aiddirler. Ancaq teessüfler olsun ki, son 80 ilde aparılan siyaset neticesinde Hemedan Azerbaycanın erazisi ve coğrafiyasından çıxarılaraq, fars ve lor dili, kültürü dairesine salınıb. Bununla bizim, Azerbaycan türklerinin milli kimliyini mehv etmek isteyirler.
- ↑ Summary of Azerbaijan History ( Reshid Güneyli):....Hamadan Province: the central city of this province is Hamadan city, and the cities and villages of this province are included in the following table. Hamadan is one of the most ancient cities of Atropatene Media (Azerbaijan) and 75% of its population are Azerbaijani Turks.
- ↑ Encyclopædia Iranica :KURDISH TRIBES
- ↑ Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Portal of Hamedan: [2]
- ↑ شماره کتابشناسی ملی:۲۸۹۰۶۶۶/طرح بررسی و سنجش شاخص های فرهنگ عمومی کشور(شاخص های غیرثبتی){گزارش}:همدان/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس -شابک:۶-۶۵-۶۶۲۷-۶۰۰-۹۷۸ *وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ *وضعیت ظاهری:۲۹۶ ص:جدول(بخش رنگی)،نمودار(بخش رنگی)
- ↑ http://www.ostan-hm.net
|
|
|
|---|---|
| Mərkəz |
 |
| Şəhristanlar | |
| Şəhərlər | |
| Cənubi Azərbaycan (گونئی آزربایجان, Güney Azərbaycan) | ||
|---|---|---|
| Ostanlar / ایالتلر | Qərbi Azərbaycan/باتی آزربایجان - Şərqi Azərbaycan/دوغو آزربایجان - Ərdəbil/اردبیل - Zəncan/زنگان - Qəzvin /قزوین - Gilan/گیلان (qismən) - Həmədan/ همدان (qismən) |
 |
| (جنوبی آذربایجان, Güney Azərbaycan) | ||
| İran ostanları / ایران ایالتلری | ||
|---|---|---|
| Ostanlar / ایالتلر | Buşehr / بوشئهر • Cənubi Xorasan / گونئی خوراسان • Çahar-Mahal və Bəxtiyari / چارماحال و بختیاری • Əlburz / البورز • Ərdəbil / اردبیل • Fars/فارس • Gilan / گیلان • Gülüstan / گولوستان • Həmədan / همدان • Hörmüzgan / هورموزگان • İlam / ایلام • İsfahan / ایسفاهان • Kirman / کیرمان • Kirmanşah / کیرمانشاه • Kohgiluyə və Buyer Əhməd / کهگیلویه و بویراحمد • Kürdüstan / کوردوستان • Luristan / لوریستان • Mazandaran / مازندران • Mərkəzi ostan / مرکزی • Qəzvin / قزوین • Qərbi Azərbaycan / باتی آزربایجان • Qum / قوم • Rəzavi Xorasan / رضوی خوراسان • Simnan / سیمنان • Sistan və Bəlucistan / سیستان و بلوچیستان • Şərqi Azərbaycan / دوغو آزربایجان • Şimali Xorasan / قوزئی خوراسان • Tehran / تئهران • Xuzistan / خوزیستان • Yəzd / یزد • Zəncan / زنگان |
 |
| İran / ایران | ||
Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının ərəb qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: همدان ایالتی
