Marti Oiva Kalevi Axtisaari (fin. Martti Oiva Kalevi Ahtisaari; d. 23 iyun 1937) - 1994-2000-ci illərdə Finlandiyanın prezidenti, diplomat, BMT-nin əməkdaşı, 2008-ci il Nobel Sülh Mükafatı laureatı.
1937-ci ildə Finlandiyanın Viypuri şəhərində (indiki Vıborq, Rusiya) Norveç əsilli zabitin ailəsində anadan olmuşdur. 1939-1940-cı illər Sovet-Fin müharibəsi dövründə ailəsi Kuopio, 1952-ci ildə Oulu şəhərinə köçmüş, 1959-cu ildə Marti Oulu Universitetinin pedaqoji şöbəsini qiyabi bitirmişdir.
Ouluda Gənclərin Xristian Assosiasiyasına daxil olan Axtisaari 1960-cı ildə Kəraçiyə (Pakistan) gedərək bu qurumun fiziki tərbiyə məktəbinə başçılıq edir. 1963-cü ildə ölkəsinə qayıdaraq paytaxt Helsinkidə Politexnik texnikumuna girir və inkişaf etməkdə olan ölkələrə yardım göstərən təşkilatlarda çalışır.
1965-ci ildə Finlandiya Xarici İşlər Nazirliyi sisteminə keçir. 1973-cü ildə Finlandiyanın Tanzaniyadakı səfiri təyin olunur. 1975-ci ildə ölkəsinin Zambiya, Somali və Mozambikdəki diplomatik missiyalarına da başçılıq edir. 1977-1981-ci illərdə BMT-nin Namibiyadakı səlahiyyətli nümayəndəsi postunu tutur.
1984-cü ildə Finlandiyaya qayıdan Axtisaari yenidən Xarici İşlər Nazirliyində işləyir. Daha sonra Nyu-Yorkda BMT baş katibinin təsərrüfat və administrativ məsələlər üzrə müavini olur.
1989-1990-cı illərdə Axtisaari BMT-nin Namibiyada demokratik seçkilərin keçirilməsinə hazırlıq görən hərbi və mülki kontingentinə rəhbərlik edir. 1991-ci ildə Finlandiyanın Xarici İşlər Nazirliyinə rəhbərlik edir. 1992-1993-cü illərdə BMT-nin Bosniya və Herseqovina üzrə işçi qrupunun həmsədri olur.
1993-cü ildə Sosial Demokrat Partiyasına daxil olur və prezidentliyə namizəd göstərilir. 1994-cü ildə ilk ümumxalq seçkisində Finlandiya prezidenti seçilir. Prezidentlik müddətini başa vurduqdan sonra "Böhranları İdarəetmə Təşəbbüsü" (Crisis Management İniatiative) qeyri-hökumət təşkilatını təsis edir.
Axtisaari 2000-ci ildə Avstriyanın diplomatik izolyasiyadan çıxarılmasında rol oynamışdır. 2000-2001-ci illərdə İrlandiya Respublika Ordusuna məxsus hərbi bazaların inspeksiyasında iştirak etmiş, 2005-ci ildə onun vasitəçiliyi ilə İndoneziya hökuməti və Açex separatçı hərəkatı arasında sülh müqaviləsi bağlanmışdır. Elə həmin il Axtisaari BMT Baş katibinin Kosovo üzrə xüsusi nümayəndəsi təyin olunur. Kosovonun Serbiyadan ayrılması planının müəlliflərindən biridir.
2008-ci ildə BMT Baş katibinin Kosovo münaqişəsi üzrə xüsusi nümayəndəsi, Finlandiyanın keçmiş prezidenti Marti Axtisaari Sülh sahəsində Nobel mükafatına layiq görülür. Bu mükafat ona son otuz ildə münaqişələrin həllində göstərdiyi fəaliyyətə görə verilir.
Həyat yoldaşı Eeva Axtisaari ilə 1968-ci ildə ailə qurub. Oğlu Marko Axtisaari "Nokia" şirkətinin direktorlarından biridir.
Xarici keçidlər [redaktə]
|
Nobel sülh mükafatı lauretları |
| 1901-1925 |
1901: Anri Dünan, Frederik Passi • 1902: Eli Dükommen, Şarl Qoba • 1903: Uilyam Krimer • 1904: Beynəlxalq Hüquq İnstitutu • 1905: Berta Zuttner • 1906: Teodor Ruzvelt • 1907: Ernesto Moneta, Lui Reno • 1908: Klas Arnoldson, Fredrik Bayer • 1909: Ogüst Beyernar, Pol D'Esturnel de Konstan • 1910: Beynəlxalq Sülh Bürosu • 1911: Tobias Asser, Alfred Frid • 1912: Eliu Rut • 1913: Anri Lafonten • 1914: verilməmişdir • 1915: verilməmişdir • 1916: verilməmişdir • 1917: Beynəlxalq Qırmızı Xaç Komitəsi • 1918: verilməmişdir • 1919: Vudro Vilson • 1920 Leon Burjua • 1921: Yalmar Brantinq, Kristian Lanqe • 1922: Frityof Nansen • 1923: verilməmişdir • 1924: verilməmişdir • 1925: Cozef Çemberlen, Çarlz Daues |
| 1926-1950 |
1926: Aristid Brian, Qustav Ştrezeman • 1927: Ferdinand Byuisson, Lüdviq Kvidde • 1928: verilməmişdir • 1929: Frenk Kelloq • 1930: Natan Söderblüm • 1931: Ceyn Addams, Nikolas Batler • 1932: verilməmişdir • 1933: Ralf Encell • 1934: Artur Xenderson • 1935: Karl fon Osetski • 1936: Karlos Lamas • 1937: Robert Sesil • 1938: Beynəlxalq Nansen Təşkilatı • 1939: verilməmişdir • 1940: verilməmişdir • 1941: verilməmişdir • 1942: verilməmişdir • 1943: verilməmişdir • 1944: Beynəlxalq Qırmızı Xaç Komitəsi • 1945: Kordell Xall • 1946: Emili Bolç, Con Mott • 1947: Cəmiyyət xidmətində Dostlar Şurası, Cəmiyyət xidmətində Amerika Dostlar Komitəsi • 1948: verilməmişdir • 1949: Con Boyd Orr • 1950: Ralf Banç |
| 1951-1975 |
1951: Leon Juo • 1952: Albert Şveytser • 1953: Corc Marşall • 1954: BMT Ali Komissarının Qaçqınların İşi üzrə İdarəsi • 1955: verilməmişdir • 1956: verilməmişdir • 1957: Lester Pirson • 1958: Jorj Pir • 1959: Filip Noel-Beyker • 1960: Albert Lutuli • 1961: Daq Xammarşöld • 1962: Laynus Polinq • 1963: Beynəlxalq Qırmızı Xaç Komitəsi, Qırmızı Xaç Cəmiyyətləri Liqası • 1964: Martin Lüter Kinq • 1965: BMT Uşaq Fondu • 1966: verilməmişdir: 1967: verilməmişdir • 1968: Rene Kassen • 1969: Beynəlxalq Əmək Təşkilatı • 1970: Norman Borlouq • 1971: Villi Brandt • 1972: verilməmişdir • 1973: Henri Kissincer, Le Dık Txo • 1974: Şon Makbrayd, Eysaku Sato • 1975: Andrey Saxarov |
| 1976-2000 |
1976: Betti Uilyams, Meyrid Korriqan • 1977: Beynəlxalq Amnistiya Təşkilatı • 1978: Ənvər Sədat, Menahim Begin • 1979: Tereza Ana • 1980: Adolfo Eskvivel • 1981: BMT Ali Komissarının Qaçqınların İşi üzrə İdarəsi • 1982: Alva Mürdal, Alfonso Robles • 1983: Lex Valensa • 1984: Desmond Tutu • 1985: Nüvə Müharibəsi Əleyhinə Dünya Həkimləri Hərəkatı • 1986: Eli Vizel • 1987: Oskar Sançes • 1988: BMT Sülhməramlı Qüvvələri • 1989: Tendzin Qyatso • 1990: Mixail Qorbaçov • 1991: Aun San Su Çji • 1992: Riqoberta Mençu • 1993: Nelson Mandela, Frederik de Klerk • 1994: Yasir Ərəfat, Şimon Peres, İshaq Rabin • 1995: Cozef Rotblat, Alimlərin Paquoş Hərəkatı • 1996: Karluş Belu, Jose Ramuş-Orta • 1997: Codi Uilyams, Piyadalar Əleyhinə Minaların Qadağan Olunması üzrə Beynəlxalq Hərəkat • 1998: Con Hyum, Devid Trimbl • 1999: Sərhədsiz Həkimlər • 2000: Kim De Çjun |
| 2001-2025 |
2001: BMT, Kofi Annan • 2002: Cimmi Karter • 2003: Şirin Ebadi • 2004: Vanqari Maatai • 2005: Beynəlxalq Nüvə Enerjisi Agentliyi, Məhəmməd Əl-Baradei • 2006: Məhəmməd Yunus, Qremin Bank • 2007: İqlim Dəyişikliyi üzrə Beynəlxalq Mütəxəssislər Komissiyası, Albert Qor • 2008: Marti Axtisaari • 2009: Barak Obama • 2010: Lyu Syaobo • 2011: Elen Conson-Serlif, Leyma Qbove, Təvəkkül Karman |
