İllig xaqan

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Infobox-realisateur.png
İllig xaqan
頡利可汗
Şərqi Göytürk xaqanlığının IV xaqanı
620 — 630
Sələfi Çula xaqan
Xələfi Kilibi xaqan

Vəfat tarixi 634(634-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Vəfat yeri Taypu
Vəfat səbəbi Xəstəlik
Dəfn yeri Ba çayının şərqində
SülaləAşina
AtasıYami xaqan
AnasıPoşi
Həyat yoldaşıŞahzadə Yiçenq
UşaqlarıYükük şad

İllig xaqan (𐰃𐰞𐰞𐰃𐰏𐰴𐰍𐰣) - Şərqi Göytürk xaqanlığının son müstəqil xaqanıdır. Yami xaqanın kiçik oğu idi. Anası isə Tuyuhun xalqından Poşi (婆施) idi. Əsl adı Topi idi. Atasının dövründə Külüg Tarxan (胡祿達官) tərbiyəsinə verilmiş[1], Bağa Çor şad titulu almışdı.[2]

İlk dövrləri[redaktə | əsas redaktə]

620-ci ildə, qardaşı Çula xaqanın ölümündən sonra taxta çıxmışdı. İlk işi Tan sülaləsinə hücum etmək oldu. Qardaşıoğlu Yuşe şada 10.000 əsgər verib Linçjounu mühasirəyə göndərmişdi. Həmçinin Şibi xaqanın oğlu Tolis xana şərq torpaqlarını verərək özünə müttəfiq yaratdı.


621-624 müharibəsi[redaktə | əsas redaktə]

621-622ci illərdə Yanmeni mühasirəyə almış və yağmaları artırmışdı. İmperatorun sülh təklifinə isə məhəl qoymurdu. Uzun sürən qırğınlardan sonra 624-cü ildə sülh bağlanmışdı. Tan sülaləsi isə yeni bir döyüşə hazırlaşırdı.

625-626 müharibəsi[redaktə | əsas redaktə]

Xaqan 625-ci ildə yenidən Şanhsiyə hücuma keçdi. Lakin çox keçmədən Li Şimin sayəsində yenidən sülh bağlandı. 3000 at, 10000 qoyun qarşılığında türk əsirlər geriyə qaytarıldı.

Son dövrləri[redaktə | əsas redaktə]

627-ci ildə xaqanlıq ən zəif dövrünə qədəm qoydu. Seyanto xanlığının İncu xan başçılığı ilə üsyanı onu Tan sülaləsi qarşısında köməksiz qoydu. 628-ci ildə Tolis xan və kidan ordusu üsyana qalxdı. Çinlilər Tolisə dəstək olurdu. Xaqan buna görə də anası Poşinin xalqı olan Tuyuhunlara sığınmağa cəhd etdi. Xaqan 630-cu ildə imperatorun əmisioğlu Li Daoçonq və köməkçisi Çenq Paohsianq (張寶相) tərəfindən həbs edildi.[3] 29 mart 630-cu ildə paytaxt Çanqana gətirildi.

Hakimiyyətdən sonra[redaktə | əsas redaktə]

Onun hakimiyyətinin sonu elə Şərqi Göytürk xaqanlığının da bir müstəqil dövlət kimi sonunu gətirdi. Bundan sonra Jimi sistemi altında muxtar vilayət sisteminə bənzər bir sistemlə xaqanlar hakimiyyətə gəlməyə başladı. Xaqan 632-ci ildən sonra Kuo prefekturasının hərbi qubernatoru təyin olundu. Daha sonra isə ona "Saray Mühafizlərinin Sağ Alay Sərkərdəsi" (右衛大將軍) titulu verilmişdi. Taypada çadırda yaşamağa başlamışdı. Sürətlə arıqlayır və ruhdan düşürdü. 4 il sonra vəfat etdi və bədəni yandırıldı. Külü Ba çayının şərq sahilində dəfn edildi. Məzarı tapılmamışdır.

Ailəsi[redaktə | əsas redaktə]

Qardaşlarının keçmiş xatunu şahzadə Yiçenqlə evlənmişdir. Oğulları:

  • Tiluçi (疊羅支) — 630-cu ildə Çinə əsir düşmüşdür. Çin mənbələrinə görə o "düzgün xarakterli və vəfalı" biri idi.[4]Aqibəti haqda məlumat yoxdur.
  • Yükük şad — 627-ci ildən öncə Bügüt, Uyğur və Tonqra tayfalarını idarə edirdi.[4]
  • Aşina Poluomen (610 - 651) — Saray Mühafizlərinin Tun Alayının bir zabiti idi.
  • Aşina TiginAşina Qandenin babası idi.
  • İl Etmiş bəy - İltəriş xaqanın atası olduğu güman edilir.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Hsie Tanq Şu, 215a (1975:6029)
  2. Çiu Tanq Şu, 194a (1975:5154)
  3. Çiu Tanq Şu, 3 (1975:39)
  4. 4,0 4,1 Hsie Tanq Şu, 215a (1976:6036)