Konstantinopolun fəthi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(İstanbulun fəthi səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
Konstantinopolun fəthi
yun. Άλωση της Κωνσταντινούπολης
Osmanlı-Bizans müharibələri
Zonaro GatesofConst.jpg
Fausto Zonaronun II Mehmedin Konstantinopola Girişi əsəri
Tarixi 6 Aprel 1453 - 29 May 1453
Yeri Konstantinopol (indiki İstanbul)
Səbəbi Bizansın Şahzadə Orxana görə II Mehmeddən bac istəməsi
Nəticəsi Osmanlı İmperiyası qalib gəldi. Bizans İmperiyası süqut etdi.
Münaqişə tərəfləri
Flag of the Ottoman Empire (1453-1517).svg Osmanlı İmperiyası
Supposed Flag of the House of Crnojevic.svg Serb despotluğu
Flag of Palaeologus Dynasty.svgBizans İmperiyası Flag of Genoa.svg Genuya respublikası
Flag of Most Serene Republic of Venice.svgVenesiya respublikası
Flag of the Ottoman Sultanate (1299-1453).svg Şahzadə Orxan Çələbi
Komandanlar
Flag of the Ottoman Empire (1453-1517).svg II Mehmed
Flag of the Ottoman Sultanate (1299-1453).svg Çandarlı Xəlil Paşa
Flag of the Ottoman Sultanate (1299-1453).svg Zağanos Paşa
Flag of the Ottoman Sultanate (1299-1453).svg Baltaoğlu Süleyman
Flag of Palaeologus Dynasty.svg XI Konstantin Paleoloq
Luka Notaras
Flag of Genoa.svg Covanni Custiniani Lonqo
Tərəflərin hərbi qüvvəsi
50000-25000[1][2][3][4][5][6][7][8][9][10]
90-300 gəmi[1][11][12]
70 top (4 şahi, 10 böyük və 56 kiçik kalibrli)[1][13][14]
7000-10000 (5000 milis)[1][9][15][16]
26 gəmi[17][18]
İtkilər
Ağır[19][20] 4000 ölü[21][22]
30000 əsir və sürgün olunan[23]
W21-1a.svg Bu səhifədə iş davam etməkdədir.

İstəsəniz, siz də kömək edə bilərsiniz:

  • Əgər məqalə yarımçıq qalıbsa, məqaləni yaradan istifadəçi ilə əlaqə qura bilərsiniz.
  • Səhifənin tarixçəsində məqalə üzərində işləmiş istifadəçilərin adlarını görə bilərsiniz.
  • Redaktələrinizi mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.
Bu şablon 7 gündən çox redaktə edilməyən məqalələrdən silinə bilər.

Ən son dəyişiklik Yusif Sərrac (töhfələr| qeydlər) tərəfindən edilmişdir.

Konstantinopolun fəthi (yun. Άλωση της Κωνσταντινούπολης) — 6 aprel-29 may 1453-cü ildə baş verən mühasirənin nəticəsində Osmanlı hökmdarı II Mehmedin komandanlığındakı birliklərin Bizans İmperiyasının paytaxtı olan Konstantinopolu ələ keçirməsi.[1][24]

Konstantinopol əvvəllər də dəfələrlə mühasirəyə alınmışdı. VII-VIII əsrlərdə ƏməvilərAbbasilər tərəfindən şəhər mühasirəyə alındı, lakin bu mühasirələr uğursuz oldu.[25][26][27] Osmanlılar da şəhəri daha əvvəllər mühasirəyə almışdı. Osmanlılar Mateos Kantakuzinosu Bizans İmperiyasının taxtına keçirmələrinə qarşılıq olaraq Çimpə qalasını almışdılar və Rumelidə ilk dəfə torpaq ələ keçirmişdilər.[28] Rumeliyə keçdikdən sonra sərhədlərini genişləndirən Osmanlı ilk dəfə 1395-ci ildə I Bəyazidin komandanlığı altında Konstantinopolu mühasirəyə aldı.[29][30] Bəzi mənbələrdə 1391-ci ildə baş verən fərqli bir mühasirədən də bəhs edilir.[31] I Bəyazidin mühasirəsində mancanaqlardan istifadə edilmişdi. Mühasirə vaxtında Macarıstan krallığı indiki Bolqarıstan ərazisinə hücum etdi və mühasirə başa çatdı. Növbəti il mühasirə yenidən başladı və bu dəfə dəniz bağının qarşısını kəsmək üçün Anadolu Hasarı inşa edildi.[32] Bizans İmperatorunun sülh təklifindən sonra mühasirə başa çatdı.[32] Ankara döyüşündən sonra Osmanlı Fetrət dövrünü yaşadı. Bu dövrdə Konstantinopol I Bəyazidin oğlu olan Musa Çələbi tərəfindən 1412-ci ildə yenidən mühasirəyə alındı.[33][q 1] Musa Çələbi qarışıqlığa Bizansın səbəb olduğuna və bəzi şahzadələrin Bizans tərəfindən dəstəkləndiyinə inanırdı.[34] Buna baxmayaraq rəqib şahzadələrdən olan Mehmed Çələbinin hərəkətə keçməsi ilə bu mühasirə də dayandırıldı. Dördüncü mühasirə II Muradın dövründə oldu. II Murad Bizansa elçilər göndərərək Mustafa Çələbinin dəstəklənməməsini tələb etdi, ancaq bu tələbi müsbət nəticələnmədi. Üsyan ilə mübarizə aparan II Murad Mustafa Çələbini dəstəklədiyinə inandığı Bizans İmperiyası üzərinə irəlilədi və mühasirə başladı.[35][36] Bizans İmperatoru VII İohanın Qara dəniz sahilindəki bəzi torpaqları və xərac verməyi qəbul etməsindən sonra bu mühasirə də başa çatdı.[36] II Mehmed taxta çıxdığı vaxt Konstantinopol Osmanlı İmperiyasının torpaqları ilə əhatələnmiş vəziyyətdə idi.[1][25][37]

Mühasirədən əvvəl[redaktə | əsas redaktə]

Bizansın vəziyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Dördüncü Səlib yürüşündə zəncirdən istifadə edən Bizans İmperiyası bu mühasirədə də Qızıl buynuz limanının girişini zəncirlə bağladı.[38] Döymə dəmirdən istehsal olunan zəncir fərqli formadakı halqalardan ibarətdi.[39] Daha əvvəllər də fərqli dövlətlərin hücumlarına məruz qalan Bizans zəncirlə bağlı keçmişdəki əskikləri aradan qaldırmışdı. 1204-cü ildə Səlibçilərin hücumu zamanı zəncirin Qalatada bağlı olduğu qüllə ələ keçirilmiş və zəncir zərərsizləşdirilmişdir.[40] Bu səbəbdən də Bizans qülləni gücləndirdi və ətrafını qala divarları ilə əhatələndirdi.[40] Mühasirəyə hazırlaşmaq üçün Bizans donanması gücləndirildi. 1453-cü ilin fevral ayında limandakı gəmilərdən burada qalması istənildi. Buna baxmayaraq çoxu şəhərdən qaçdı. Bartolemey Soliqo tərəfindən hazırlanan zəncir 2 aprel 1453-cü ildə Kasteliyon və Euqenios qüllələri arasında çəkilərək limanı bağladı və zəncirin arxasında qalan Bizans donanması keşik çəkməyə başladı.[40][41][42][43] Zəncirin bütün halqaları eyni deyildi və qalınlıqları 1,9-6,2 sm arasında dəyişirdi.[44][45]

Konstantinopolu təsvir edən şəkil.

Bizansın başqa müdafiə silahı da qrejuva idi. Qrejuva suda sönmürdü və həm quru, həm də dəniz döyüşlərində istifadə olunacaqdı.[9][10][46][47] Buna baxmayaraq Bizansın paytaxtı məzhəb çəkişmələri ilə qarşı-qarşıya qalmışdı. 1439-cu ildə KatolikOrtodoks kilsələrinin birləşməsi qəbul edildi. Bu hadisəyə Bizanslılar mənfi reaksiya verdi.[9][25][48][49] Bəzi mənbələr xalqın "Konstantinopolda latın başlığı görməkdənsə, Türk sarığı görməyi seçirik" düşüncəsini dəstəklədiyini göstərir.[50][51][52][53][54] İmperator Konstantinin Avropa dövlətlərindən istədiyi köməklər də məzhəb məsələlərinə görə ləngiyirdi.[48][55] Mühasirədən əvvəl Məryəmin təsviri olan ikonanı daşıyan bir qrup dualar edə-edə Konstantinopolun küçələrində dolaşmağa başladı. Təsvirin yerə düşməsi və ardınca yağışın başlaması səbəbindən Bizanslılar narahat olmağa başladı.[56] Bu hadisə xalqın arasında söz-söhbətlərin yayılmasına səbəb oldu.[56] Mühasirədən əvvəl şəhərin süqut edəcəyi ilə bağlı söz-söhbətlərin yayılmasının xalqda ruh düşkünlüyünə səbəb olduğu düşünülür.[57] Mühasirə vaxtı sıxıntı çəkməmək üçün ərzaq və silah anbarları dolduruldu. Müxtəlif ölkələrdən gələn əsgərlərlə keşikçilərin sayı artırıldı və şəhərin divarları gücləndirildi.[58][59] Papa dövləti tərəfindən üç gəmi ilə birlikdə 200 əsgər göndərildi və 30 gəminin də hazırlanmaqda olduğu bildirildi.[60] 1453-cü ilin yanvar ayında Genuyalı komandir Covanni Yustiniyani komandanlığındakı 700 əsgərlə köməyə gəldi. İmperator tərəfindən Yustiniyani baş komandan olaraq təyin olundu.[1][61] Mühasirədən Bizans tərəfi qalib ayrılacağı təqdirdə Yustiniyaniyə Limni adası vəd olundu.[60]

Bizansın müdafiə planında əsas ünsür şəhərin divarları idi. İlk dəfə 410-442-ci illərdə 1400 hektarlıq ərazini əhatə edəcək şəkildə 19 kilometr uzunluğunda Konstantin divarları inşa olunmuşdu.[62] Əhalinin artması səbəbindən II Feodosiy əvvəlki divarlardan təqribən 1400 metr məsafədə yerləşən yeni divarların tikilməsinə göstəriş vermişdi. Bu divarların hündürlüyü 11 metr, eni isə 4,8 metrdi.[62] Əsas divardan 14,5 metr irəlidə 8 metr hündürlüyü olan ön divarlar vardı. Bu divarların önündə isə 18 metr enində olan xəndəklər vardı.[62] Divarlar təkcə qurudan ediləcək hücumlardan müdafiə üçün nəzərdə tutulmamışdı. Şəhərin dəniz sahili də bütünlüklə divarlarla əhatələnmişdi. 8,5 kilometr uzunluğu olan dəniz divarları da II Feodisiy dövründə tikilmişdi.[63] Divarların 36 qapısı, 101 qülləsi və 27 bürcü vardı.[63] Qızıl buynuz sahilindəki Qalata divarlarının tikintisi isə 439-cu ildə başlamış və 5,2 kilometr uzunluğa sahib olan bu divarlar 2-3 metr enində idi. Bu divarların 20 qapısı, 172 qülləsi vardı.[64] Konstantinopol Ortodoks Kilsəsinin yerləşdiyi yerdə də iç qala vardı. XIV əsrdə Bizans-Genuya müharibəsi səbəbindən Qalata divarlarının da qarşısı xəndəklə əhatələnmişdi.[64] Konstantinopolun su sistemi də inkişaf etmişdi. Təqribən 250 kilometr uzaqlıqda yerləşən Ulduz dağlarından və ətrafdakı dərələrdən şəhərə akveduklarla su gəlirdi. Sular şəhərdəki su depolarında toplanırdı.[65]

Osmanlının vəziyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Mühasirədə istifadə olunan Şahi toplarından biri.

1444-cü ildə taxtından imtina edən II Murad öz istəyi ilə hakimiyyəti oğlu Mehmedə verdi. II Mehmed 12 yaşında idi və dövrün sədrəzəmi Çandarlı Xəlil Paşa bu qərarı düzgün hesab etməmişdi.[66][67] Bu hakimiyyət dəyişikliyindən sonra yeni bir Səlibçi ordusu toplandı və Osmanlı üzərinə hücuma keçdi. II Mehmedin dəvəti və Çandarlı Xəlil Paşanın da səyi nəticəsində II Murad ordunun başına keçərək Varna döyüşündə Səlibçiləri məğlub etdi.[68][69] Bu döyüşdən sonra II Murad yenidən taxta çıxdı və Vəliəhd Mehmed Manisaya göndərildi.[69] 1445-ci ilin noyabr ayında II Murad hakimiyyəti yenidən oğlu Mehmedə verdi. II Mehmedin ikinci hökmdarlığında Ədirnədə qarət və yanğın hadisələri baş verdi. Çandarlı Xəlil Paşa və digər dövlət xadimlərinin səyləri nəticəsində II Mehmed yenidən taxtdan endirildi.[70] Cozef fon Hammerə görə II Mehmedə yenidən taxtdan uzaqlaşmaq təklifi edilmədi. Çandarlı Xəlil Paşa ona birlikdə ova getməyi təklif etdi və II Mehmed taxtdan endirildiyini ovdan qayıtdıqdan sonra öyrəndi.[70] 1444-1446-cı illərdə müvəqqəti olaraq hakimiyyətdə qalan II Mehmed 1451-ci ildə II Muradın ölümündən sonra sonuncu dəfə taxta çıxdı.[71] Çandarlı Xəlil Paşa tərəfindən sürgün edilən Zağanos Paşa II Mehmedin müdaxiləsi nəticəsində Ədirnəyə geri döndü.[72] Çandarlı Xəlil Paşa ilə Zağanos Paşa arasındakı anlaşmazlıq mühasirə müddətində də davam edəcək, Çandarlı Xəlil Paşa mühasirənin dayandırılmasını, Zağanos Paşa isə əksinə olaraq mühasirənin davam etdirilməsi düşüncəsini müdafiə edəcəkdi.[1][73][74][75] Taxtdan endirilməsinə səbəb olduğu və mühasirə düşüncəsini dəstəkləmədiyi üçün II Mehmedin Çandarlı Xəlil Paşanı düşmən gözündə gördüyü qeyd olunmuşdur.[76][77][78]

Konstantinopolun dənizlə olan bağını tamamilə kəsmək və mühasirə vaxtı şəhərə dənizdən kömək gəlməsinin qarşısını almaq üçün II Mehmedin göstərişi ilə Rumeli Hasarının tikintisinə başlanıldı.[79][76] Rumeli Hasarı I Bəyazid tərəfindən tikilən Anadolu Hasarının qarşısında idi. Tikinti 1452-ci ilin aprel ayında başlamışdı.[80][81] Rumeli Hasarının tikintisində 5-6 min işçinin işlədiyi qeyd olunmuşdur. II Mehmed tikintinin gedişi ilə şəxsən maraqlanırdı.[82] Avqustda tikinti başa çatdı. Rumeli Hasarının 13 bürcü vardı və üç böyük bürcün üstü qurğuşun baca ilə örtülmüşdü. 400 əsgərlə birlikdə qalanın müdafiəsi Firuz Ağaya tapşırıldı.[83][84][85] Tikintinin başa çatması və boğazda gediş-gəlişin dayanması Bizans tərəfini narahat edirdi.[9][86][87] Tikinti getdiyi müddət ərzində Bizans tərəfindən tikintinin dayandırılması üçün göndərilən 2 elçi II Mehmedin göstərişi ilə edam edildi.[48] 1452-ci ilin noyabr ayında 2 Venesiya gəmisi boğazdan keçməyə cəhd göstərdi. İki qaladan da atəş açıldı və Antoniyo Rizzo adlı kapitanın gəmisi batırıldı.[83][88] Ələ keçirilən Rizzo Ədirnəyə aparıldı və payaya keçirdildi. Kapitanın bağışlanması üçün Konstantinopoldan ayrılan Venesiya elçisi onun edam edildiyini gördükdən sonra geri döndü və Osmanlıların Venesiyaya müharibə elan etdiyi qəbul edildi.[88]

Mühasirəyə hazırlıq müddətində dövrünə görə böyük topların hazırlanmasına başlandı.[58] Bizans zindanlarından qaçırılan Urban adlı mühəndis tərəfindən hazırlanan Şahi topu bunlardan biri idi. Bu topun bir mərmisi təqribən 550 kiloqram idi. Topun uzunluğu 8, ətrafı isə 2,5 metrdi.[76] Bu topun Konstantinopolun mühasirəsinə aparılmasını Rumeli Bəylərbəyi Dayı Qaraca Paşa öhdəsinə götürdü.[58][75][88][89][90][91][92] Osmanlı ordusunun sayı ilə bağlı müxtəlif düşüncələr vardır. Hammerə görə 250000, Barboya börə 160000, Sfrantzes və Dukasa görə 200000 əsgər vardı.[1][10][93] Mühasirəyə dənizdən dəstək vermək üçün Osmanlı donanması da hazırlanmışdı. Baltaoğlu Süleyman Paşanın komandanlığındakı[1][94] donanmadakı gəmilərin sayı haqqında da fərqli düşüncələr vardır. Dukasa görə bu rəqəm 300, Yergiyos Fransisə görə isə 160 idi.[1]

Mühasirənin gedişi[redaktə | əsas redaktə]

Mühasirədən əvvəl şəhərin ətrafındakı bəzi qalalar və qəsəbələr Qaraca Paşanın komandanlığındakı 10000 nəfərlik ordu tərəfindən ələ keçirildi. Bizans İmperatoru XI Konstantin son diplomatik gediş olaraq şəhərin ətrafındakı kəndlərə və bu kəndlərdə yaşayan əhaliyə zərər dəyməməsini xahiş etdi. Buna baxmayaraq II Mehmed kəndlərdə heyvanların otarılmasını və qarşılarına çıxan kəndlilərin öldürülməsini əmr etdi. İmperator Konstantinin buna cavabı isə şəhərin qapılarını bağlamaq və buradakı türkləri həbs etmək oldu. XI Konstantinin qardaşları tərəfindən idarə olunan Moreya despotluğuna Osmanlı hücumları başladı.

6 aprel 1453-cü ildə Osmanlı quru qoşunları Qızıl Buynuzdan Mərmərəyə doğru qala divarlarının önündə mövqe tutdu. Həmin gündə Bizans və müttəfiqləri tərəfindən zəif hesab olunan Adrianopol qapısında İmperator Konstantin və müttəfiqləri mövqe tutdu. Meqaduk Lukas Notaras isə 100 atlı ilə birgə limanı və ətrafını qorumaqla vəzifələndirilmişdi.

Gəmilərin qurudan yeridilməsi[redaktə | əsas redaktə]

Qızıl Buynuzdakı divarlara hücum[redaktə | əsas redaktə]

Yeraltı döyüşləri[redaktə | əsas redaktə]

Son hücum[redaktə | əsas redaktə]

İmperatora təslim təklifi[redaktə | əsas redaktə]

Döyüş[redaktə | əsas redaktə]

Nəticələri[redaktə | əsas redaktə]

İstanbul[redaktə | əsas redaktə]

Osmanlı dövləti[redaktə | əsas redaktə]

Çandarlı Xəlil Paşanın edamı[redaktə | əsas redaktə]

Təşkil olunan yürüşlər[redaktə | əsas redaktə]

Əfsanə və deyimlər[redaktə | əsas redaktə]

İstanbul adı[redaktə | əsas redaktə]

Xatirəsi[redaktə | əsas redaktə]

Şəkillər[redaktə | əsas redaktə]

Qeydlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. Bəzi mənbələrdə 1411-ci ildə olduğu qeyd olunmuşdur.

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Haldun Eroğlu, "Osmanlıların 1453 Öncesi İstanbul Kuşatmaları" başlıqlı tədqiqat yazısı
  • Ahmet Gündüz, "İstanbul'un Osmanlılar Tarafından Fethi, Türk-İslam ve Avrupa Açısından Önemi" başlıqlı tədqiqat yazısı
  • Refik Özdek, Türklerin Altın Kitabı - II. ve III. Cilt, Tercüman Yayınları
  • Uğur Genç, "Haliç Zincir Problemi" başlıqlı magistr müdafiəsi
  • Hüseyin Algül, "İstanbul'un Fethi ve Fatih"
  • Ahmet Şimşirgil, "Birincil Kaynaklardan Osmanlı Tarihi"
  • Abdülkadir Emeksiz, "Efsanelerin İstanbul'u, Fetih ve Fatih"
  • Gülçin Altaş və Seden Acun, "İstanbul'da Bulunan Erken Bizans Dönemi Savunma Yapılarında Kullanılan Horasan Harçlarının Özelliklerinin İncelenmesi" başlıqlı tədqiqat yazısı
  • Hâtim Abdurrahman et-Tâhâvi, "Konstantiniyye'den İstanbul'a"
  • Nazım Tektaş, "Sadrazamlar"
  • İsmail Hakkı Uzunçarşılı, "Osmanlı Tarihi" Cilt I-II, Türk Tarih Kurumu Basımevi
  • Joseph von Hammer, "Büyük Osmanlı Tarihi" Cilt II
  • Gregory, Timothy E., Bizans Tarihi, Yapı Kredi Yayınları
  • Said Öztürk, "İstanbul'un Fethinden Sonra Ayasofya'nın Camiye Çevrilişi"
  • Prof. Doğan Kuban., "İstanbul'un Tarihi Yapısı"
  • Ahmet Ateş, "İstanbul'un Fethine Dair Fatih Sultan Mehmet Tarafından Gönderilen Mektublar ve Bunlara Gelen Cevablar" Tarih Dergisi- Cilt IV, Osman Yalçın Matbaası
  • Johannes Schiltberger, "Als Sklave im Osmanischen Reich und bei dem Tataren: 1394-1427", İletişim Yayınları

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 "İstanbul Üzerine Hareket" başlıqlı mətn, Türk Tarih Kurumu.
  2. Halil İnalcık, Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300-1600), Baskı Yılı: 2008, Yapı Kredi Yayınları.
  3. Paul K. Davis: Besieged: 100 Great Seiges from Jericho to Sarajevo, Oxford University Press, 2003, ISBN 0-19-521930-9, səhifə 80
  4. George Childs Kohn: Dictionary of Wars, Infobase Publishing, 2006 , ISBN 1-4381-2916-5, səhifə 136
  5. Ikram ul-Majeed Sehgal: Defence Journal (Sayı 8), 2005, səhifə 49
  6. Daniel Goffman: The Ottoman Empire and Early Modern Europe, Cambridge University Press, 2002, ISBN 0-521-45908-7, səhifə 52
  7. J. E. Kaufmann, Hanna W. Kaufmann: The Medieval Fortress: Castles, Forts, and Walled Cities of the Middle Ages, Da Capo Press, 2004, ISBN 0-306-81358-0, səhifə 101
  8. James Patrick: Renaissance And Reformation, Marshall Cavendish, 2007, ISBN 0-7614-7650-4, səhifə 618
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 Greece.org web sitesi, "The Fall of Constantinople, 1453"
  10. 10,0 10,1 10,2 Refik Özdek, səh. 410
  11. David Nicolle, Constantinople 1453: The end of Byzantium, Osprey Publishing, ISBN 1-84176-091-9, səhifə 44
  12. Mesut Uyar,Edward J. Erickson, A military history of the Ottomans: from Osman to Atatürk, ISBN 978-0-275-98876-0, səhifə 37
  13. Michael Lee Lanning: The Battle 100: The Stories Behind History's Most Influential Battles, Sourcebooks, Inc., 2005, ISBN 1-4022-2475-3, səhifə 139-140
  14. Saul S. Friedman: A history of the Middle East, McFarland, 2006, ISBN 0-7864-5134-3, səhifə 179
  15. Runciman, Steven (1965). The Conquest of Constantinople, 1453. Cambridge: Cambridge University Press. s. 85. ISBN 0-521-39832-0.
  16. Spencer C. Tucker: A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East: From the Ancient World to the Modern Middle East, ABC-CLIO, 2009, ISBN 1-85109-672-8, səhifə 343
  17. "Constantinople 1453: The end of Byzantium" (2000), David Nicolle. Oxford: Osprey Publishing. Səhifə 45. ISBN 1-84176-091-9.
  18. Atilla Şahiner (2008). "Osmanlı Tarihi". Lacivert Yayınları. ss. s. 81.
  19. Donald Nicol. "Constantine XI and Mehmed II: the fall of Constantinople 1448-53"
  20. Part II: Fall of Constantinople
  21. Nicolle, David (2007). The Fall of Constantinople: The Ottoman Conquest of Byzantium. New York: Osprey Publishing. pp. 237, 238.
  22. Ruth Tenzel Fieldman, The Fall of Constantinople, Twenty-First Century Books, 2008, p. 99
  23. Part II: Fall of Constantinople
  24. Ahmet Gündüz, səh. 53
  25. 25,0 25,1 25,2 Fetih ve İstanbul
  26. Hâtim Abdurrahman et-Tâhâvi, səh. 16-18
  27. Joseph von Hammer, səh. 276-277
  28. Haldun Eroğlu, səh. 91
  29. Haldun Eroğlu, səh. 92
  30. Refik Özdek, səh. 341
  31. Haldun Eroğlu, səh. 94
  32. 32,0 32,1 Haldun Eroğlu, səh. 96
  33. Refik Özdek, səh. 359
  34. Haldun Eroğlu, səh. 97
  35. Refik Özdek, səh. 387-388
  36. 36,0 36,1 Haldun Eroğlu, səh. 99
  37. Haldun Eroğlu, səh. 100
  38. Uğur Genç, səh. 27
  39. Uğur Genç, səh. 65
  40. 40,0 40,1 40,2 Uğur Genç, səh. 189
  41. Hâtim Abdurrahman et-Tâhâvi, səh. 122
  42. Uğur Genç, səh. 192
  43. Refik Özdek, səh. 411
  44. Uğur Genç, səh. 101
  45. Uğur Genç, səh. 147
  46. Hüseyin Algül, səh. 49/64
  47. Ahmet Şimşirgil, səh. 29/138/145
  48. 48,0 48,1 48,2 Hâtim Abdurrahman et-Tâhâvi, səh. 43
  49. Fetihten Önce İstanbul
  50. Hâtim Abdurrahman et-Tâhâvi, səh. 43-44
  51. Joseph von Hammer, səh. 279
  52. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, səh. 407
  53. Said Öztürk, səh. 136
  54. Gregory, Timothy E., səh. 316
  55. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, səh. 406
  56. 56,0 56,1 Abdülkadir Emeksiz, səh. 152
  57. Joseph von Hammer, səh. 275-276
  58. 58,0 58,1 58,2 İstanbulun Fethi
  59. Refik Özdek, səh. 410-411
  60. 60,0 60,1 İsmail Hakkı Uzunçarşılı, səh. 412
  61. Hâtim Abdurrahman et-Tâhâvi, səh. 120-121
  62. 62,0 62,1 62,2 Gülçin Altaş və Seden Acun, səh. 82
  63. 63,0 63,1 Gülçin Altaş və Seden Acun, səh. 83
  64. 64,0 64,1 Gülçin Altaş və Seden Acun, səh. 84
  65. TC Kültür Bakanlığı Anıtlar ve Müzeler Genel Müdürlüğü: 19. Araştırma Sonuçları Toplantısı, Cilt II / s. 29-33. James Crow & Richard Bayliss & Paolo Bono.
  66. Nazım Tektaş, səh. 37
  67. Refik Özdek, səh. 396
  68. Nazım Tektaş, səh. 38
  69. 69,0 69,1 Refik Özdek, səh. 399
  70. 70,0 70,1 Nazım Tektaş, səh. 39
  71. Refik Özdek, səh. 403
  72. Nazım Tektaş, səh. 40
  73. Nazım Tektaş, səh. 43
  74. Refik Özdek, səh. 412
  75. 75,0 75,1 İsmail Hakkı Uzunçarşılı, səh. 404-405
  76. 76,0 76,1 76,2 Nazım Tektaş, səh. 44
  77. Refik Özdek, səh. 423-424
  78. Hâtim Abdurrahman et-Tâhâvi, səh. 77
  79. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, səh. 401-402/405
  80. Refik Özdek, səh. 407
  81. Joseph von Hammer, səh. 263
  82. Ahmet Şimşirgil, səh. 122
  83. 83,0 83,1 Rumeli Hisarı
  84. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, səh. 403
  85. Joseph von Hammer, səh. 264
  86. Ahmet Şimşirgil, səh. 128
  87. Joseph von Hammer, səh. 262
  88. 88,0 88,1 88,2 Joseph von Hammer, səh. 267-268
  89. Hâtim Abdurrahman et-Tâhâvi, səh. 45
  90. Hüseyin Algül, səh. 42
  91. Ahmet Şimşirgil, səh. 126
  92. Refik Özdek, səh. 409
  93. Gregory, Timothy E., səh. 317
  94. Hâtim Abdurrahman et-Tâhâvi, səh. 47