Mif

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
German-skandinav mifologiyasından tufan tanrısı Torun Yormunqand dəniz ilanı ilə son döyüşü. Lorens Froliç.1895.

Mif (q.yun. μῦθος — dastan, ənənə)[1] — təbiət hadisələrinin, kortəbii qüvvələrin, səma cisimlərinin insanların xəyalında, təsəvvür və düşüncələrində müəyyən bir şəkilə salınması, gah insanlara, gah da tanrılara bənzər təsvir olunmasıdır. Mif şifahi xalq ədəbiyyatının ən qədim janrlarından biri hesab olunur. Bu janrı ibtidai insanların ibtidai təsəvvür və anlayışları yaratmışdır.[2]

Xüsusiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

Miflər daha çox bəşəriyyətin "uşaqlıq dövründə" yaranmışdır. Mif inkişaf etmiş, mərhələlər keşmiş, ən əski fəlsəfənin predmeti onunla şərtlənmişdir. Bədii yaradıcılıqda mif motivlərdən tez- tez istifadə olunmuşdur.

A.F.Losev mifoloji düşüncənin aşağıdakı başlıca xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirmişdir: «Mif — ümumi ideya ilə ən adi hissi obrazın birbaşa maddi eyniyyətidir. Mücərrəd təfəkkürün yalnız gerçəkliyi əks etdirən hər cür düzümü — mifologiya üçün bütün hissi keyfiyyətləri ilə, canlı varlıqlar, yaxud cansız əşyalar şəklində, gerçəkliyin özüdür ».[3]

Demək olar ki, bütün xalqların mifləri tipoloji baxımdan eyni silsilələrin mövcudluğu ilə səciyyələnir:

  1. Kosmoqonik (kosmolojo) miflər.
  2. Entoqonik miflər.
  3. Təqvim mifləri.

Hər hansı bir mifoloji sistemə daxil olan bütün sujetlər, inanışlar, tapınışlar (kult), ayinlər, mərasimlər və başqaları bu üç silsilədən kənar çıxmır[4]. Obyekt və subyekt mənalı ilk ictimai söz-adlar – ilk bədii obrazdır və ilk mifdir. Yağış, külək, dəniz, torpaq, ağac, əcdad ata, ölüm, savaş, ov və s. ilk belə söz-miflər idi. Yaranma tarixi baxımından mif-sözləri iki qismə aid etmək olar.

1. Hərəkət qabiliyyəti olan obyekt söz-miflər. Bu hələ sözün ancaq obyektləşmə xassəsinə əsaslanır. Söz-mif – sözləri şeylərlə vəhdətdə qavrama dövrüdür, işarə ilə şeyin ayrılmaz təsəvvür edilməsi və qavranmasıdır. Söz-miflər dövründə hələ heç bir yazılı və ondan törəməli olan mifik süjet yoxdur, çünki insanlar sözlərdən işarə kimi istifadə etsə də bu mərhələdə hələ nə yazı, nə də nitq yoxdur.

2. Səbəbolma və yaratma qabiliyyəti olan subyekt-obyekt miflər. Bu miflər artıq obyekt olmaqdan başqa subyekt və səbəb kimi qəbul olunur. Lakin bu hələ müasir səbəbiyyət haqda təsəvvür deyil, hər bir yaranmanı insanın və məməli heyvanın doğulması kimi təsəvvür edilməsdir. Bütün xalqlarda mif ilk səbəbi ilk doğulma kimi görür. Yunan mifologiyasında təbii obyektləri yaradan bu səbəb Qeya ilə Urandır (yer və göy).[5]

İbtidai insanlarda miflər[redaktə | əsas redaktə]

Mif dövrünü ilk kəşflər,tapintilar dövrü adlandirirdilar. İnsanlar ilk odu,ilk əmək alətini,ilk silahi,ilk geyimi kəşf edərək ad verirdilər. Bununla belə özlərindən tanri uydururdular.Hər onlarin yaşayişini yaxşilaşdira bilən əşyanin bir tanri tərəfindən gəldiyini düşünürdülər.Beləliklə bir çox xalqlarin çox tanridan ibarət öz mifalogiyasi var. Hər tanri haqqinda da mifləri var.

İbtidai insanlar təbiyət hadisələrini — güyün gurultusunu, ildırımın çaxmasını, fəsillərin əvəzləşməsini, meteoritlərin axınını anlaya bilmir, belə təbii mürəkkəb prosesləri tanrıların — ilahi qüvvələrin varlığından ayırmırdılar. Miflərdə yaz qışı öldürür, bədii təsvirdə bu fəsil təbiyyətin ölüb yenidən dirilməsi kimi mənalandırılır. Qədim azərbaycanlıların düşüncəsində günəş qarı əridir, qışı yaza çevirir.

" Öz kəhər atını minən, qırmızı don biçən[2] "

.

bu varlıq — Günəş cəzibadar bir qız, Ay isə gözəl bir oğlan kimi təsvir edilir. İbtidai miflərdə insanların həyatı, düşüncəsi, xəyal və təsəvvürü göstərilir. Sərgüzəştlər, səma, cisimlər, qanunauyğunluqlar istək və arzuya uyğun canlandırılır.

Antik ədəbiyyatda miflər[redaktə | əsas redaktə]

Axilles Potrokolun yarasını sarıyır.

Antik mifologiya Bibliya kimi sonradan bütün xalaqların, əsasəndə Avropa xalqlarının mədəniyyətinin inkişafında əhəmiyyətli rol oynamışdır. Antik miflər termini adı altında əsasən yunan və roma mifləri başa düşülür. Buna görədə bəzən "yunan-roma mifləri" məvhumu da işlədilir. Baxmayaraq ki, roma miflərinin əsasını yunan mifləri təşkil edir. Antik miflərinin həmdə çox böyük estetik mahiyyət daşıyır: Elə bir incəsənət sahəsi yoxdur ki, orada antik miflərin sujetləri olmasın[6].Yunan incəsənətinin - faciə və rpik poeziyasının əsası yunan mifologiyası olmuşdur. Homer, Sofkol, Esxil, Evripid, Aristofan və Pindar Yunanıstanın əsatir dövrünü təsvir etmişlər. Herodotun "Tarix"ində dünyanın əsatir mərhələsində allahlar insanlarla bərabər yaşamışlar. Onlar güclü və qüdrətli olmuş insanların itaətdə saxlamışlar.

İlk yazılı formada miflər haqqında geniş söhbət açılan əsər kimi Homerin İliadaOdisseya epik poemalarını misal göstərmək olar. Daha sonralar diqqət çəkən müəllif Esxildir. Onun "Farslar", "Zəncirlənmiş Prometey", "Aqamemnon" əsərlərində allahların müdaxiləsi yetərincə çox idi. Sofoklun pyeslərindən fərqli olaraq Evripid insanları olduğu kimi göstərmiş, miflərə tənqidi yanaşmışdır.

Romada Vergili mifləri tarixin fəlsəfi dərk olunması ilə əlaqələndirmiş və yeni mifoloji obrazların strukturunu yaratmışdır. Ovidi isə əksinə mifologiyanı dini məzmundan tamamilə ayırmış. Onun “Heroidlər” (“Qəhrəman qadinlar”) adlı şeirlər toplusunda mifoloji məhəbbət elegiyası daha çox diqqəti çəkir. “Metamorfozlar” əsərində isə qədim Roma və Yunan mifologiyasında populyar olan bir mövzu: dəyişmə , çevrilmə ön plana çəkilib.

Orta əsr və İntibah dövrü ədəbiyyatında mifləri[redaktə | əsas redaktə]

Orta əsr Avropasında əvvəlki antik və bütpərəst miflərin desakralizasiyası(dəyərsizləşməsi) müşayət olunmağa başlandı. Onların yerini daha ciddi (dini və poetik) xristian mifləri əvəz etdi. İntibah dövrünün "Klassik qədimliyin bərpası" tendensiyası yenidən antik miflərin daha məqsədə uyğun istifadəsini gücləndirdi. Eyni zamanda bu xalq iblisşünaslığını-demonologiyanı(orta əsrin qondarma ikinci dərəcəli mifologiyası) aktivləşdirdi. Əksəriyyət İntibah dövür yazıçıları bunlardan çox məharətlə istifadə edə bilmişlər.(Fransua Rable, Uilyam Şekspir və başqaları) XVII əsrdən Reformasiya nəticəsində bibliya mövzuları və motivləri geniş istifadə olunmağa başlandı. Xüsusilə bu özünü Barokko ədəbiyyatında qabarıq bildirdi.(Milton). Antik mövzular isə güclü formalizasiyay məruz qaldı, daha çox da klassisizm ədəbiyyatında.[7]

Miflər müasir ədəbiyyatda[redaktə | əsas redaktə]

Müasir dövürdə fəlsəfə və incəsənət sahəsində olan müasir cərəyanlar miflər olan marağı yenidə aktivləşdirdilər. Vaqnerin musiqisində, Nitsşenin "həyat fəlsəfəsi"ndə, simvolizm, neoromantizim və başqa sahələrdə antik, xristian və şərq mifologiyasının özünəməxsus cəhətləri diqqəti cəlb edir. XX əsrin 10 -30 - cu illərində Tomas Mann, Ceyms Coys, Frans Kafka, Uilyam Folkner, daha sonra latınamerika və afrika yazıçılarının əsərlərində mifoloji tendensiya özünü biruzə verirdi. Xüsusi "roman-mif"lər meydana çıxırdı(əlaxüsus Yunqda). Mifoloji motiflər sovet ədəbiyyatında da tam başqa formada özünü göstərə bilmişdir(Mixail Bulqakov,Çingiz Aytmatov, Valentin Rasputin).

Azərabycan ədəbiyyatında miflər[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanlıların mif dövrünün təsvirimifadəsinin əsatir, əfsanə, rəvayət, nağıl və xalq şeiri janrlarında tapmışdır. Azərbaycan folkloruna mifoloci axın iki istiqamətdə daxil olmuşdur. Birinci mifoloci dalğanın əsas mənbəyi qədim türkdilli xalqların yaratdığı dastanlardır. Tükdilli köçəri tayfa və qəbilələrin Azərbaycana yürüşləri zamanı özləri ilə gətirdikləri mifoloci sücetlər Azərbaycan şiyahi ədəbiyyatına qarışır. Azərbaycan folklorunun özülünü təşkil edən ikinci mifoloci qaynaq Şərqin qədim abidəsi ’’Avestadır’’. İlk insan haqqında miflər ’’Avesta’’da ilk insan Qara Martadır, o sonralar Kəyumərs kimi tanınmışdır. Türk xalqlarının öz əcdadı saydığı insan- ’’Oğuzdur’’ (’’Kitabi Dədə Qorqud’’da bu barədə bəzi təsvirlər verilib). Totemlə bağlı miflər (Məs. İri buynuzlu mal-qara) ’’Avesta’’da müqəddəsdir.

Mifoloji-bədii dünyagörüşün izləri folklorda və klassik ədəbiyyatda indi də özünü büruzə verməkdədir. Azərbaycan mifologiyası Qədim hind, Qədim yunan mifologiyası qədər sistemli və bütöv xarakter daşımır. Ancaq Azərbaycan folklorunqda Azərbaycan mifologiyasının izlərini aşkar etmək mümkündür. Bunlar daha çox kosmoqonik və mövsümi, eləcə də etnoqonik miflərin müəyyən detallarını özündə daşımaqdadır. Azərbaycan mifoloji mətnlərinin əksəriyyətində qədim türk mifoloji düşüncəsi aparıcı motiv kimi çıxış edir. Bunu istər dünyanın yaranması ilə bağlı olan kosmoqonik miflərdə, istər etnosun mənşəyi ilə bağlı olan etnoqonik miflərdə, istərsə də mövsümi proseslərlə əlaqədar olan təqvim miflərində görmək mümkündür. Mifoloji mətnlərin yaranması və onların folklor mətnlərində ünsürlər şəklində qorunub saxlanması ibtidai insanın təbiətə və təbiət qüvvələrinə baxışı ilə sıx əlaqədardır. Söz, hərəkət və oyun vasitəsilə təbiət qüvvələrinə təsir göstərmək arzusu ibtidai insanda mifoloi mətnləri yaratmaq və ifa etmək ehtiyacı doğurmuşdur. Bunların sırasında "Kosa-Kosa", "Qodu-Qodu", "Novruz", "Xıdır Nəbi" və b. mərasim nəğmələrini və bunları müşayiət edən rəqsləri göstərmək olar.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

  1. Mifologiya
  2. Əfsanə
  3. Rəvayət

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. http://www.azerbaijans.com/content_122_az.html
  2. http://xatai.libmks.az/home/990-miflyr.html

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]