Qlazqo Universiteti

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Qlazqo Universtiteti
ing. University of Glasgow
Arms of the University of Glasgow.svg
University of Glasgow Gilbert Scott Building - Feb 2008.jpg
55°52′19″ şm. e. 4°17′15″ q. u.
Şüar "Yol, həqiqət, həyat"
Əsası qoyulub 1451
Tip Dövlət universiteti
Rektor Dr. Katerin Qrencer[1]
Tələbə sayı 30.805[2]
Bakalavr sayı 21,060[2]
Magistrant sayı 9,000[2]
Aspirant sayı 745[2]
Şəhər Glasgow Coat of Arms Qlazqo
Ölkə
Ünvan Universitet prospekti, G12 8QQ
Rənglər          
Metro Glasgow Subway Hilhed
Sayt gla.ac.uk
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Qlazqo Universiteti (ing. University of Glasgow) — Şotlandiyanın Qlazqo şəhərində yerləşən, Böyük Britaniyanın ən qədim və nüfuzlu tədqiqat universitetlərindən biri.[4]

Əsası Şotland kralı II. Ceymsin müraciətindən sonra, 1451-ci ildə Papa V. Nikolayın Qlazqoda bir universitet qurulması üçün verdiyi rəsmi razılıq ilə qoyulmuşdur.[4] Beləliklə, Qlazqo Universiteti Şotlandiya krallığında qurulmuş ikinci, Britaniya İmperiyasının isə hüdudları daxilində fəaliyyətə başlayan dördüncü ən qədim ali təhsil müəssisəsi olmuşdur.[5] Universitet tarixən Şotlandiya maarifçiliyinin intellektual potensialını təmin edən əsas institutlardan biri kimi ön plana çıxmışdır.[6] Hazırda, 9 institut[7] və 4 kollec[8] başda olmaqla, ümumən 3 kampusda[9] yerləşən 33 elmi vahiddə dünyanın 140 ölkəsindən bakalavr, magistr və doktorantura səviyyələrində təhsil alan 30.805 tələbəsi vardır.[2]

Times Higher Education jurnalı tərəfindən müxtəlif göstəricilər üzrə 2020-ci ilin ən mütərəqqi ali təhsil olacağı seçilmişdir.[10][11] Mütəmadi olaraq dünyanın ən nüfuzlu 100 universiteti arasında olan Qlazqo Universiteti, CWTS Leiden Ranking-in 2020-ci il sıralamasına görə qlobal miqyasda 53-cü yerdə,[12] QS World University Rankings-in eyni il üçün təqdim etdiyi dünya sıralamasında isə 60-cı yerdə qərarlaşmışdır.[13] Bundan əlavə, Böyük Britaniya üzrə milli ali təhsil müəssisələri reytinqdə ilk onluqda yerləşir.[14]

Qlazqo Universiteti Böyük Britaniyadakı ən nüfuzlu və aparıcı tədqiqat universitetlərinin təmərküzləşdiyi Rassell qrupunun,[15] o cümlədən qabaqcıl universitetlərin beynəlxalq elmi-tədqiqat assosiasiyası olan Universitas 21-in qurucu üzvüdür.[16] Universitet nəzdnindəki tədqiqat prosesi "Tədqiqat Mükəmməlliyi Çərçivəsi"nin müəyyənləşdirdiyi xüsusi standartlara əsasən təşkil olunur[17] və aparılan tədqiqatların 81%-i "Dünya miqyaslı" olaraq səciyyələndirilir.[18][19]

Müxətlif sahələrdə görkəmli şəxsiyyətlər yetirən universitet 5 baş nazirlə yanaşı, yüzlərlə nazir, millət vəkili, bürokrat və diplomat yetişdirmişdir. Məzunları sırasında Amerika Birləşmiş Ştatlarının qurucularından biri olan Ceyms Uilson,[20] kapitalizmin banisi hesab olunan Adam Smit,[21] Sənaye inqilabına böyük töhfələr vermiş Ceyms Vatt,[22] Stratklayd Universitetinin qurucusu filosof Con Anderson,[23] maqnezium elementini kəşf etmiş və karbon qazı anlayışını elmə gətirmiş kimyagər Cozef Blek,[24] dünyanın ilk ali təhsilli afroamerikalı həkimi Ceyms Makkyun[25] və dünyanın ilk qaradərili futbolçusu olan Endryu Uatson[26] da vardır. Bundan əlavə, Qlazqo Universitetinin 7 məzunu Nobel mükafatı laureatıdır.[27]

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Erkən tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Qlazqo Universiteti Hay küçəsində, 1650.

XV əsrin əvvəllərində Şotland kralı II. Ceyms Şotlandiyada Sent-Endryus Universitetindən sonra daha bir ali təhsil müəssisəsi yaratmaq üçün Papa V. Nikolaya müraciət etdi. Beləliklə, 1451-ci ildə Papa V. Nikolayın Qlazqoda bir universitet qurulması üçün verdiyi rəsmi razılıq ilə Qlazqo Universitetinin əsası qoyulmuşdur.[28] Ardınca, Papa dövləti Yepiskop Uilyam Törnbula sözügedən universiteti şəhər kafedralında qeydiyyatdan keçirmək üçün səlahiyyət vermiş və bununla da, Qlazqo Universiteti bir qurum kimi fəaliyyətə başlamışdır.[29]

Ali təhsil ocağının quruluş mərhələsindən bir qədər sonra Şotlandiya kilsəsi ilə papalıq institutunun ayrılması ilə nəticələnən Şotlandiya islahatları dövründə baş vermiş iğtişaşlar universitetə təsirsiz ötüşmədi.[30] Təlatümlü proseslər zamanı onun maddi-texniki bazasına ciddi ziyan dəymiş, hətta Roma Papasının təyinatı ilə universitetin rektoru vəzifəsini icra edən Qlazqo şəhərinin Baş yepiskopu Ceyms Biton Papanın rəsmi razılıq məktubu daxil olmaqla, bir sıra mühüm arxiv sənədlərini götürərək, Fransaya mühacirət etmişdir.[31] Cərəyan edən hadisələrin fonunda, qısa zaman kəsiyində fəaliyyətini bərpa edən ali təhsil ocağında qeyd olunan islahatların da təsiri ilə, məhdud sayıda olmaqla, klassik ədəbiyyat və Fransız dili kimi dünyəvi fənnlərin tədrisinə start verildi.[32]

Universitetdə tədris prosesi ilk zamanlar Qlazqo kafedralının nəzdnindəki tikilidə həyata keçirilmişdir.[29] Sonrakı dövrlərdə müvəqqəti olaraq Rotenrou küçəsindəki binaya köçən Qlazqo Universiteti, 1563-cü ildə Şotlandiya şahzadəsi Meri tərəfindən edilmiş ianələr hesabına Hay küçəsində bir neçə binadan və bir saat qülləsindən ibarət kiçik bir kampus yaratmağa müyəssər oldu.[33]

Feodal era[redaktə | əsas redaktə]

Endryu Melvil

Şotlandiyada islahatların geniş vüsət alaraq elm sahəsinə də sirayət etməsi, bu sferada irimiqyaslı dəyişikliklərə səbəb oldu. Orta əsrlərdə daha çox ruhani profilə sahib Şotlandiyada universitetləri sözügedən aktdan sonra dünyəviləşərək, faktiki olaraq dinamik elmi-düşüncə mərkəzlərinə çevrildilər.[34] Qlazqo Universitetində bu proses Şotlandiyalı alim Endryu Melvilin idarəçi vəzifəsinə təyinatından sonra başladı.[35] 1574-cü ildə Cenevrədən Qlazqoya dəvət olunan Melvil, Parisdə təhsil almış görkəmli filoloq, filosof və teoloq kimi tanınırdı.[36] Onun təyinatı ilə həm tədris proqramında, həm də pedoqoji heyətin tərkibində ciddi dəyişikliklər baş verdi. Dərslərin konkret bir zaman kəsiyində (semestr yaxud il) öyrədilməsi, o cümlədən müəyyənləşdirilmiş bir tədris dövrü boyunca bir müəllimin prosesi aparması, nəticələrin ölçülməsi kimi mütərəqqi addımlar məhz onun adı ilə bağlıdır.[35][37] Eyni zamanda, bu dövrdə xalqın universitet qurumunu daha yaxından tanıması və mənimsəməsi üçün tarix, fəlsəfə və din mövzularında ictimai mühazirələr də oxunmuşdur.[35] Bütün bunların fonunda, ali təhsil anlayışına yanaşmanın nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyişməsi özünü tələbə müraciətləri sayındakı təqribən ikiqat artımla büruzə vermişdir.[38]

Endryu Melvilin rəhblərliyi dövründə metafizikanın tədrisindən imtina edilmiş, Yunan, Arami, İvritSuriya dillərinin öyrədilməsi icbariləşdirilmişdir.[39] Qədim dillərin tədqiqində bərqərar olan yeni yanaşma sayəsində, Qlazqo Universitetinə Avropanın müxtəlif yerlərindəki alimlərin marağı artmış və zaman-zaman kütləvi halda ali təhsil ocağında çalışmaq üçün müraciətlər edilmişdir.[39][40] Melvilin Qlazqo Universitetində başlatdığı köklü restrukturizasiya hərəkatı Şotlandiyada yerləşən digər ali təhsil ocaqlarına da yayılaraq yeni bir ənənənin əsasını qoymuşdur.[41] Bu qəbildən olan meyllər Şotlandiyada durğunluq içərisində olan elmin inkişafına təkan vermiş və burada yerləşən universitetlərə Avropanın digər qədim ali təhsil ocaqları ilə rəqabət qabiliyyəti aşılamışdır.[41]

Müasir dövr[redaktə | əsas redaktə]

Qlazqo Universitetinin Qilmorhil kampusu, 1895.

XVIII–XIX əsrləri əhatə edən Şotlandiya maarifçiliyi mahiyyət etibarilə universitetlərin intellektual resursu tərəfindən idarə olunmuş, zaman-zaman yönləndirilmişdir. Vaxt ötdükcə, maarifçilik hərəkatı sırf universitetlərdən təsirlənən bir proses olmaqdan çıxaraq, əvvəldə onu istiqamətləndirən quruluşlara əhəmiyyətli ölçüdə təsir etməyə başladı.[42] Cərəyan edən hadisələrin fonunda, Qlazqo Universitetində də, humanistrasionalist fundamentə söykənən yeni ali təhsil sisteminin bərqərar olması hərəkatın məntiqi nəticəsi kimi meydana çıxdı.[43] Bu dövr ərzində, sözügedən ali təhsil qurumu bir elm mərkəzi kimi çoxsaylı alim və mütəfəkkirlərə ev sahibliyi etmişdir. Buna nümunə kimi müasir iqtisad elminə böyük töhfələr vermiş Adam Smitin Qlazqo Universitetində əvvəlcə dekan, ardınca rektor (1787-1789) kimi fəaliyyəti göstərilə bilər.[44]

İngilitərədə başlayan Sənaye inqilabı, nisbətən kiçik Qlazqo şəhərinə zənginlik və rifah gətirərək, onu Britaniya İmperiyasındakı sənayeləşmə prosesinin hərəkətverici qüvvələrindən birinə çevirdi.[45][46] XVIII əsrin ortalarında transformasiya prosesi daha geniş vüsət aldıqca, mütənasib olaraq şəhərin iqtisadi imkanları da maksimallaşaraq daha çox istehsal müəssisənin təşəkkül tapmasına rəvac verirdi.[45] Belə olan halda, rəqabət üstünlüyü əldə etmək niyyətində olan müəssisələr effektivliyi artıracaq ən müxtəlif elmi-texniki metodları istehsal prosesinə inteqrasiya etməyə çalışırdılar. Sözügedən dövr ərzində, Ceyms Vatt kimi Qlazqo Universitetinin müəllim heyətinin görkəmli simalarının ixtiraları və irəli sürdükləri nəzəriyyələr məhz Sənaye inqilabını dəstəkləmiş, hətta zaman-zaman istiqamətləndirmişdir.[47]

Sənaye inqilabının ardınca gələn dövrdə Qlazqo Universiteti elmi sferada çoxsaylı ilklərə imza atmışdır. 1840-cı ildə Britaniya İmperiyasında ilk dəfə Qlazqo Universitetində mühəndislik üzrə professor təyin edilmişdir.[48] Şotlandiyanın ilk qadın həkimləri isə 1894-cü ildə Qlazqo Universitetinin tibb məktəbindən məzun olmuşlar.[49] Bundan əlavə, dünyada ilk dəfə ana bətnindəki fetusun ultrasəs müayinəsi ilə görüntülənməsi prosesi də, məhz Qlazqo Universitetinin professoru Yan Donaldın rəhbərliyi altında aparılmışdır.[50]

Təşkilati strukturu[redaktə | əsas redaktə]

Şotlandiyanın digər qədim universitetlərində olduğu kimi Qlazqo Universitetinin də nizamnaməsi əsası orta əsrlərdə qoyulmuş ilkin universitet qanunlarına söykənir. Qeyd olunan qanuna əsasən Qlazqo Universitetinin təşkilati strukturu 3 qurumdan, Universitet palatasından (icraedici orqan), Elmi senatdan (elmi işlər üzrə orqan) və Ümumi şuradan (məsələht orqanı) ibarətdir.[51] Bu qurumların əsas məqsədi icraedici mexanizmlərlə elmi idarəetmənin ahəngdar formada fəaliyyətini təmin etməkdir.[51]

Universitetə rəhbərliyi seçkili orqan olan rektorluq institutu və onun aparatı həyata keçirir. Hal-hazırda bu vəzifəni avarçəkmə idman növü üzrə 6 qat dünya çempionu Dr. Katerin Qrencer icra edir.[52] Rektorluq aparatına prorektor vəzifəsi də daxildir. Onun xidməti fəaliyyətinin əsas istiqaməti rektorluq institutu ilə digər struktur vahidləri arasındakı işləri koordinasiya etməkdir.[53] Qlazqo Universitetinin hazırkı prorektoru professor Anton Maskatellidir.[54]

Elmi vahidləri[redaktə | əsas redaktə]

İncəsənət kolleci[redaktə | əsas redaktə]

Tibb, veterinarlıq və biologiya kolleci[redaktə | əsas redaktə]

Elm və mühəndislik kolleci[redaktə | əsas redaktə]

İctimai elmlər kolleci[redaktə | əsas redaktə]

Əsas kampusları və kitabxanası[redaktə | əsas redaktə]

Qilmorhil kampusu[redaktə | əsas redaktə]

Qarskab kampusu[redaktə | əsas redaktə]

Damfrays kampusu[redaktə | əsas redaktə]

Universitetin kitabxanası[redaktə | əsas redaktə]

Tələbə həyatı və idman[redaktə | əsas redaktə]

Qeyri-tədris infrasturkturu[redaktə | əsas redaktə]

Tələbə təşkilatları[redaktə | əsas redaktə]

Həvəskar idman klubları[redaktə | əsas redaktə]

Peşəkar idman klubları[redaktə | əsas redaktə]

Elmi profili və xarici əlaqələri[redaktə | əsas redaktə]

Reytinq[redaktə | əsas redaktə]

Akkreditasiyalar və beynəlxalq üzvlüklər[redaktə | əsas redaktə]

Tələbə mübadiləsi və ikili proqramlar[redaktə | əsas redaktə]

Məşhur məzunlar[redaktə | əsas redaktə]

Prezidentlər və Baş nazirlər[redaktə | əsas redaktə]

Siyasətçilər və diplomatlar[redaktə | əsas redaktə]

İqtisadçılar[redaktə | əsas redaktə]

Nobel mükafatı laureatları[redaktə | əsas redaktə]

Elm, incəsənət və ədəbiyyat xadimləri[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "Dame Katherine Grainger to become Glasgow university chancellor". bbc.com (ingilis). BBC. 9 mart 2020. İstifadə tarixi: 22 fevral 2021.
  2. 1 2 3 4 5 "Facts and Figures". gla.ac.uk (ingilis). University of Glasgow. İstifadə tarixi: 21 fevral 2021.
  3. Directory of Open Access Journals — 2003.
  4. 1 2 "University of Glasgow". www.britannica.com (ingilis). Britannika Ensiklopediyası. İstifadə tarixi: 17 fevral 2021.
  5. Riché, Pierre (1978). Education and Culture in the Barbarian West: From the Sixth through the Eighth Century. Columbia: University of South Carolina Press. 126–127, 282–298. ISBN 978-0-87249-376-6.
  6. Eddy, Matthew Daniel (2012). 'Natural History, Natural Philosophy and Readership', in Stephen Brown and Warren McDougall (eds.), The Edinburgh History of the Book in Scotland, Vol. II: Enlightenment and Expansion, 1707–1800. Edinburgh: University of Edinburgh. 297–309.
  7. "Research Institutes". gla.ac.uk (ingilis). University of Glasgow. İstifadə tarixi: 21 fevral 2021.
  8. "UNIVERSITY STRUCTURE". gla.ac.uk (ingilis). University of Glasgow. İstifadə tarixi: 21 fevral 2021.
  9. "Our Campuses". gla.ac.uk (ingilis). University of Glasgow. İstifadə tarixi: 21 fevral 2021.
  10. "The University of Glasgow is the current Times Higher Education (THE) University of the Year". gla.ac.uk (ingilis). University of Glasgow.
  11. "Times Higher Education Awards: University of Glasgow named University of the Year". heraldscotland.com (ingilis). The Herald. 26 noyabr 2020. İstifadə tarixi: 16 fevral 2021.
  12. "University of Glasgow". www.universityrankings.ch (ingilis). University Rankings. İstifadə tarixi: 16 fevral 2021.
  13. "University of Glasgow Rankings". Top Univesities.
  14. "Best universities in the UK 2021". The World University Rankings. 2 September 2020.
  15. "What is The Russell Group? List of Russell Group Universities" (ingilis). 3 yanvar 2019. İstifadə tarixi: 16 fevral 2021. (#parameter_ignored)
  16. "Member List". www.universitas21.com. İstifadə tarixi: 21 fevral 2021.
  17. "Research Excellence". gla.ac.uk (ingilis). University of Glasgow. İstifadə tarixi: 25 fevral 2021.
  18. "REF2014" (PDF). ref.ac.uk (ingilis). Research Excellence Framework. İstifadə tarixi: 26 fevral 2021.
  19. "RESEARCH EXCELLENCE FRAMEWORK 2014: INSTITUTIONS RANKED BY SUBJECT" (PDF). timeshighereducation.com (ingilis). Times Higher Education. İstifadə tarixi: 26 fevral 2021.
  20. "The University of Glasgow Story James Wilson". İstifadə tarixi: 25 fevral 2021.
  21. "Adam Smith: Father of Capitalism". www.bbc.co.uk. BBC. (#text_ignored); (#parameter_ignored_suggest)
  22. "James Watt". universitystory.gla.ac.uk (ingilis). University of Glasgow. İstifadə tarixi: 25 fevral 2021.
  23. Wood, Paul (2004). "Anderson, John (1726-1796), natural philosopher" (ingilis). doi:10.1093/ref:odnb/481. İstifadə tarixi: 2019-01-26.
  24. "JOSEPH BLACK, M.D." gla.ac.uk (ingilis). University of Glasgow. İstifadə tarixi: 6 mart 2021.
  25. "James McCune Smith". gla.ac.uk (ingilis). İstifadə tarixi: 3 mart 2021.
  26. "First Black footballer, Andrew Watson, inspired British soccer in 1870s". Black History Month. 9 iyun 2008 tarixində arxivləşdirilib. (#parameter_ignored_suggest)
  27. "Notable People". worldchanging.glasgow.ac.uk (ingilis). University of Glasgow. İstifadə tarixi: 25 fevral 2021.
  28. Braun, Alfred (1 iyun 1996). The University of Glasgow: 1451-1996 (ingilis). Edinburgh University Press. ISBN 978-0748608720.
  29. 1 2 "About Glasgow — The establishment of the City" (ingilis). 2012-10-03 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-08-28.
  30. Mason, R (2005). "Renaissance and Reformation: the sixteenth century", in J. Wormald, Scotland: A History (ingilis). Oxford University Press. ISBN 0-19-162243-5.
  31. "Beaton, James (Bethune)". encyclopedia.com (ingilis). Ecyclopedia. 18 fevral 2021. İstifadə tarixi: 27 fevral 2021.
  32. Houston, A (2002). Scottish Literacy and the Scottish Identity: Illiteracy and Society in Scotland and Northern England, 1600–1800 (ingilis). Cambridge University Press. səh. 5. ISBN 0-521-89088-8.
  33. "Biography of Queen Mary" (ingilis). University of Glasgow. İstifadə tarixi: 27 fevral 2021.
  34. Keller, Wolfram; McClure, Derrick; Sandrock, Kristen (24 mart 2014). "Introduction: Scottish Renaissances". European Journal of English Studies. 18 (1): 1-10.
  35. 1 2 3 Kirk, J (1994). "'Melvillian reform' and the Scottish universities", in A. A. MacDonald and M. Lynch, eds, The Renaissance in Scotland: Studies in Literature, Religion, History, and Culture Offered to John Durkhan (ingilis). Brill. səh. 280. ISBN 90-04-10097-0.
  36. "Andrew Melville". britannica.com (ingilis). Britannica. İstifadə tarixi: 28 fevral 2021.
  37. "Andrew Melville (1545-1622)". scottishphilosophy.org (ingilis). Institute for the Study of Scottish Philosophy. İstifadə tarixi: 8 mart 2021.
  38. Wormald, Jenny (1991). Court, Kirk and Community: Scotland 1470-1625 (New History of Scotland) (ingilis). Edinburgh University Press. səh. 183. ISBN 978-0748602766.
  39. 1 2 T, Devine; J, Wormald (2012). The Oxford Handbook of Modern Scottish History (ingilis). Oxford University Press. ISBN 9780199563692.
  40. "Aiming High in Higher Scottish History: a Conference for Teachers and Learners" (PDF). gla.ac.uk (ingilis). University of Glasgow. 1 dekabr 2012. İstifadə tarixi: 1 mart 2021. (#invisible_char)
  41. 1 2 "Meadieval university" (PDF). 22 July 2013 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 mart 2021.
  42. "THE SCOTTISH EDUCATIONAL SYSTEM 1840 - 1940" (PDF). scran.ac.uk (ingilis). SCRAN. İstifadə tarixi: 6 mart 2021. (#invisible_char)
  43. "Scottish enlightenment". britishcouncil.org (ingilis). The British Council. İstifadə tarixi: 6 mart 2021.
  44. "Adam Smith". gla/ac/uk (ingilis). University of Glasgow. İstifadə tarixi: 6 mart 2021.
  45. 1 2 "Victorian Glasgow". bbc.co.uk (ingilis). BBC. İstifadə tarixi: 9 mart 2021.
  46. "The Industrial Revolution". britannica.com (ingilis). Britannica. İstifadə tarixi: 9 mart 2021.
  47. "James Watt (1736-1819)". digital.nls.uk (ingilis). National Library of Scotland. İstifadə tarixi: 9 mart 2021.
  48. "EXPLORE OUR HISTORY". gla.ac.uk (ingilis). University of Glasgow. İstifadə tarixi: 9 mart 2021.
  49. "Women at the University of Glasgow: Past & Present" (PDF). gla.ac.uk (ingilis). University of Glasgow. noyabr 2008. İstifadə tarixi: 9 mart 2021.
  50. "Ian Donald (1910–1987)". embryo.asu.edu (ingilis). The Embrio Project Encyclopedia. İstifadə tarixi: 9 mart 2021.
  51. 1 2 "Who, Where and When: The History & Constitution of the University of Glasgow" (PDF). gla.ac.uk (ingilis). University of Glasgow. İstifadə tarixi: 21 mart 2021. (#invisible_char)
  52. bbc.com (ingilis). BBC. 9 mart 2020 https://www.bbc.com/news/uk-scotland-glasgow-west-51806981 (#bare_url_missing_title). İstifadə tarixi: 21 mart 2021.
  53. "UNIVERSITY SERVICES – ORGANISATIONAL STRUCTURE". gla.ac.uk (ingilis). University of Glasgow. İstifadə tarixi: 21 mart 2021.
  54. "Professor Sir Anton Muscatelli". russellgroup.ac.uk (ingilis). Rassell qrupu. İstifadə tarixi: 27 fevral 2021. (#text_ignored)