Böyük partlayış

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Böyük Partlayış

Böyük partlayış - kainatın yaranması prosesi haqqında nəzəriyyədir. Nəzəriyyənin əsası Q.A.Qamov tərəfindən qoyulmuşdur [1]. Gününümüzdə astrofizikada özünü nəzəri isbat etmiş nəzəriyyələrdən biridir.

Tarixi[redaktə]

1946-1948-ci illərdə Q.A.Qamov Kainatın mənşəyi və təkamülünün nəzəri modeli olaraq "Qaynar Kainat" adlanan model ortaya qoymuşdur.

Model[redaktə]

Bu modelə əsasən Kainat Böyük Partlayış nəticəsində formalaşmış və proses fiziki vakuum şəraitində baş vermişdir. Son nəzəri hesablamalar göstərir ki, kainatın yaşı təqribən 13,7 milyard il, ilk sıxlığı ≈1096q/sm3, ölçüsü isə 10-15sm olmuşdur. Belə ekstremal fiziki şəraitdə dörd fundamental qarşılıqlı təsir qüvvəsi ( qravitasiya, zəif, güclü, elektromaqnit) Superqüvvədə birləşmiş şəkildə olur. Superqüvvə supersimmetriya ideyasına söykənir.

Mərhələləri[redaktə]

"Qaynar Kainat" modelinə əsasən Kainatın təkamülünün xarakterik mərhələləri bunlardır:

İlk mərhələ[redaktə]

Temperaturun maksimum (≈1032K) və zamanın ən kiçik anı (10-43san) olan mərhələsidir. Bu Böyük partlayış anıdır. Çox kiçik zaman intervalında (10-43-10-35san intervalı) materiya şüalanma və ifrat qaynar plazma (kvark-qlüon plazması) şəklində meydana gəlir. Qravitasiya qarşılıqlı təsir qüvvəsi superqüvvədən ayrılır.

İkinci mərhələ[redaktə]

Temperaturun 1028÷1012 K qədər azaldığı (başlanğıc andan 10-35÷10-4 san müddətində) mərhələdir. Kainatın sonrakı genişlənmə və soyuması nəticəsində kvarklar birləşərək neytronprotonları əmələ gətirir. Şüalanma zərrəciklərinin qarşılıqlı təsirindən isə elektron, pozitronmezonlar yaranır.

Üçüncü mərhələ[redaktə]

Kainatın temperaturunun 109K olduğu mərhələdir (Böyük partlayışdan 300 saniyə sonra). Bu mərhələdə güclü qarşılıqlı təsir qüvvəsi superqüvvədən ayrılaraq protonneytronlardan ibarət əlaqəli fiziki sistemlərin ilk nüvələri - hidrogenhelium nüvələrini yaradır. Maddənin belə halı plazma şəklində bir milyon il mövcud olur.

Dördüncü mərhələ[redaktə]

Kainat temperaturunun 4000K-ə qədər soyuduğu mərhələdir. Bu mərhələdə əvvəlcə zəif, sonra isə elektromaqnit qarşılıqlı təsir qüvvələri bir-birindən ayrılır. Elektromaqnit qarşılıqlı təsir qüvvələri elektronun nüvə ilə əlaqəli sistemlərini - yüngül hidrogenhelium atomlarını yaradır.

Sonrakı mərhələlər[redaktə]

Sonrakı mərhələlərdə, Kainatın təkamülü maddə qatılaşması, şüalanma enerjisinin ayrılması və qalaktikalar, kvazarlar kimi irimiqyaslı sistemlərin yaranması ilə davam etmişdir.

Digər filosof və alimlərin fikirləri[redaktə]

Filosof Antoni Flu böyük partlayış nəzəriyyəsi ilə bağlı belə deyir: "Elm dini mənbələrin kainatın bir başlanğıcının olması müddəasını təsdiq etdi."[2].

ABŞ alimi Uilyam Leyn Kreyq isə belə izah verir: "Həqiqətdə "heç nədən yalnız heç nə alınır" qaydasına uyğun olaraq böyük partlayışın hansısa bir fövqəltəbii səbəbi olmalıdır. Əgər nəzərə alsaq ki, partlayışdan əvvəl mövcud olmuş vəhdət bütün məkan və zaman münasibətlərinin sərhəddi olmuşdur, onda böyük partlayışın hər hansı bir fiziki səbəbinin olması mümkün deyil. Böyük partlayışın səbəbi fiziki məkan və zamanın hüdudlarından kənarda idi. O, kainatdan əsla asılı deyildi və şüurun dərk etməkdə aciz qaldığı bir gücə malik idi. Bundan əlavə, bu səbəb şüura və şəxsi azad iradəyə malik olan mahiyyət olmalıdır. Deməli, kainatın yaradılışının əsl səbəbi kainatı nə vaxtsa öz şəxsi iradəsi ilə xəlq edən Yaradandır."[3].

İstinadlar[redaktə]

  1. AMEA http://www.science.gov.az/az/index.php?id=4145
  2. [Henry Margenau, Roy Abraham Vargesse. Cosmos, Bios, Theos. La Salle IL: Open Court Publishing, 1992, s. 241]
  3. [William Lane Craig, Cosmos and Creator, Origins & Design, Bahar 1996, cilt 17, s. 18]


Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının ərəb qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: بؤیوک پارتلاییش