Gürcü yazıları

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Gürcü əlifbası səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
Stop bad orthography.svg
Bu səhifədə iş davam etməkdədir.

Müdaxilə etməyə tələsməyin!
  • Əgər məqalə yarımçıq qalmışsa, məqaləni başlayan istifadəçi ilə əlaqə yaradıb məqalənin vəziyyətini onunla müzakirə edə bilərsiniz.
  • Səhifənin tarixçəsində məqalə üzərində işləmiş istifadəçilərin siyahısını görə bilərsiniz.
Bu şablon 7 gündən çox redaktə edilməyən məqalələrdən silinə bilər.
Gürcü yazıları
Yazı tipi: samit-sait
Dillər: Gürcü dili (orijinal) və digər Kartvel dilləri
Ərazisi: Gürcüstan
Dövrü: 430[1]
İstiqaməti: soldan→sağa
Mənşəyi: Yunan əlifbası
Unikodu: U+10A0–U+10FF
ISO 15924: Geor
Mətnin nümunəsi
Mxedruli xətti ilə damts'erloba yazısı
Şablon: BaxMüzakirəRedaktə

Gürcü yazıları gürcü dilində yazmaq üçün istifadə olunan üç yazı sistemidir: Asomtavruli, NusxuriMxedruli. Hər üç yazının hərfləri bir-birinin ekvivalenti olub, eyni ad və əlifba sırasına malikdirlər, üçü də tək kameralıdır (böyük və kiçik hərflər arasında fərq yoxdur). Baxmayaraq ki, onların hər üçü istifadə olunur, Mxedruli yazısı (aşağı bax) gürcü dili və onunla əlaqəli olan digər kartvel dilləri üçün standart yazı hesab olunur.[2]

Gürcü yazıları orijinalda 38 hərfdən ibarətdir.[3] Lakin hazırda gürcü dilində 33 hərdfən istifadə olunur, çünki beş hərf köhnəldiyi üçün istifadədən çıxarılmışdır. Meqrel əlifbasında 36 hərfdən istifadə olunur: gürcü dili üçün istifadə olunan 33 hərf, həmin dil üçün köhnəlmiş olan bir hərf və əlavə olaraq Meqrel və Svan filləri üçün spesifik olan iki hərf. Həmin hərflər, üstəlik Yunan əlifbasından bir hərf və də əlavə olmaqla 35 hərf Laz əlifbasında istifadə olunur. Dörd kartvel dilindən yalnız Svan dili yazı sisteminə malik deyil, lakin, bu dildə yazmaq istəyərkən Meqrel əlifbasının hərflərindən istifadə olunur, bəzən də çoxsəsliliyi təmin etmək üçün diakritik işərələr tətbiq olunur.[2]

Gürcü yazıları Gürcüstan mədəni irsində milli statusu daşıyır və hazırda və hazırda UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs siyahısına salınmağa namizəddir.[4]

İlk baxış[redaktə | əsas redaktə]

Üç gürcü yazısı: Asomtavruli, NusxuriMxedruli.

Tarixi və mənşəyi[redaktə | əsas redaktə]

Bolnisi yazısı, 494-cü il

Gürcü yazılarının mənşəyi haqqında çox az məlumat var, gürcü və xarici alimlər arasında gürcü yazılarının tarixi, həmin yazıların kim tərəfindən yaradılması və bu prosesə əsas təsir edən amillər haqqında ortaq rəy yoxdur.

Yazıların ilk versiyası Asomtavruli kimi tanınır, digər hərflər isə sonrakı əsrlər ərzində formalaşmışdır. Əksər tədqiqatçılar gürcü əlifbasının yaradılmasını gürcü dilli əhalinin məskunlaşdığı Kartli (klassik mənbələrdə İberiya) ərazisinin xristianlaşdırılması dövrü ilə bağlayırlar.[5] Böyük ehtimal ki, gürcü əlifbası erməni əlifbası ilə eyni dövrdə[6] - kral III Mirianın hakimiyyəti dövründə İberiyanın xristianlaşdırılması (326 və ya 337) və Bir El Qutt yazıları (430) arasındakı dövrdə yaradılmışdır.[7] Əlifba ilkin olaraq Bibliya və digər xristian mətnlərinin gürcü dilinə çevirilməsi üçün rahiblər tərəfindən GürcüstanFələstində istifadə olunmuşdur.[8] Professor Levan Çilaşvili Gürcüstanın Kaxetiya ərazisindəki Nekresi xarabalıqlarından 1980-ci illərdə arxeoloji qazıntılar zamanı aşkarladığı Asomtavruli yazılarını b.e. I-II əsrlərinə aid etsə də, onun bu tarixləndirməsi qəbul edilmir.[9]

Gürcü yazılarının yaradılması ilə bağlı alimlər arasında başqa bir mübahisə isə bu prosesdə erməni kleriklərinin rolu ilə bağlıdır. Bəzi tədqiqatçılar və orta əsr erməni dilli mənbələr erməni əlifbasının yaradıcısı olan Mesrop Maştotsun həm də Gürcü və Qafqaz Albaniyası əlifbalarını yaratdığını qeyd edirlər. Bu ənənə V əsrdə Maştotsun bioqrafiyasını yazmış tarixçi Koryunun əsərinə əsaslanır[10], daha sonrakı dövrdə yaşamış tarixçilərin əsərlərində də həmin əsərə istinadla bu məlumat verilmişdir.[11][12] Lakin, həm gürcü[13], həm də qərb alimləri[8] bu məlumatı tənqid edərək Koryunun məlumatının düzgün olmadığı və ya sonradan əsərə əlavə edilməsi qərarına gəlmişlər. Digər tədqiqatçılar isə Koryunun məlumatlarına şübhə etmədən onu olduğu kimi qəbul edirlər.[14][15] Bir çoxları isə, şəxsən Maştotsun yox, ümumilikdə erməni kleriklərinin Gürcü yazılarının formalaşmasında iştirak etmələrini ehtimal edirlər. [8][16][17]

Gürcü ənənəsində, yazıların tarixi “Kartli çarlarının tarixi” kimi orta əsrlər mənbələrində qeyd edilir və burada Gürcü yazılarının tarixi eramızdan əvvələ kimi aparılaraq, onun kral I Parnavaz (e.ə. III əsr) tərəfindən kəşf edildiyi bildirilir.[8] Heç bir arxeoloji dəlil aşkarlanmadığından bu məlumat hazırda daha çox əfsanəvi fikir kimi qəbul edilir və elmi mənbələrdə inkar olunur.[8][11][16] Gürcü linqvisti Tamaz Qamkrelidze ənənəvi məlumata fərqli yanaşma təklif edərək xristianlıqdan əvvəlki dövrdə gürcü mətnlərini yazmaq üçün xarici yazılardan (Arami əlifbasına alloqlotoqrafiya) istifadə olunması ehtimalını bildirir.[18]

Digər bir məsələ isə Gürcü əlifbasının daha çox Yunan əlifbasından yoxsa Arami əlifbası kimi semit əlifbalarından təsirlənməsi ilə bağlıdır.[18] Müasir tarixşünaslıqda Yunan əlifbası ilə oxşarlıqlara daha çox diqqət yetirilir və Gürcü əlifbasının digər Qafqaz yazı sistemləri ilə müqayisədə say və düzülüş baxımından fərqlənməsi vurğulanır.[8][19] Bəzi tədqiqatçılar gürcü yazılarının xristianlıqdan əvvəlki gürcü mədəni simvolları və tayfa işarələrindən də təsirlənə biləcəyini qeyd edirlər.[20]

Asomtavruli[redaktə | əsas redaktə]

Asomtavruli əlyazması, X əsr.

Asomtavruli ən qədim gürcü yazısıdır. Asomtavruli sözü gürcü dilində “aso” (gürc. ასო) – yazı və “mtavari” (gürc. მთავარი) əsas/baş sözlərindən əmələ gəlməklə “əsas yazı” anlamını ifadə edir. Bu yazı həm də Mrqvlovani (gürc. მრგვლოვანი) adlanır ki, bu söz də gürcü dilində “mrqvali” (gürc. მრგვალი) – dairə sözündən əmələ gəlməklə dairəvi anlamını verir, bu isə hərflərin dairəvi yazılışına əsaslanır. Adında baş/böyük sözünün olmasına baxmayara, müasir gürcü yazısı Mxedruli kimi Asomtavruli yazısı da böyük hərflərə malik deyil.[21]

Ən qədim Asomtavruli yazıları V əsrdən əvvələ aid olan[22] Bir El Qutt[23] və Bolnisi[24] kitabələridir.

IX əsrdən etibarən Nusxuri yazısının daha geniş istifadə olunması ilə Asomtavruli yazısının rolu azalmağa başlayır. Lakin, X-XVIII əsrlər ərzində epiqrafik yazılar üçün Asomtavruli yazısından istifadə olunmağa davam edilir. Məhz həmin dövrdə Asomtavruli yazısı daha dekorativ görünüş alır. Nusxuri yazısının istifadə olunduğu IX əsr əlyazmalarında Asomtavruli yazısı kitabların adının və fəsillərin birinci hərfinin yazılması üçün istifadə olunurdu.[25] Lakin, tamamilə Asomtavruli yazısı ilə yazılmış və XI əsrə aid olan əlyazmalar da tapmaq mümkündür.[26]

Asomtavruli hərfləri[redaktə | əsas redaktə]

Erkən dövrdə Asomtavruli hərfləri bərabər ölçülü idi. Gürcü tarixçi və filoloqu Pavle İnqorovka qeyd edir ki, Asomtavruli yazısı Gürcü əlifbası kimi bustrofedon olmuşdur, buna görə də, onun saxlanılmış ən qədim nümunələri soldan sağa yazılmışdır.[27]

Əksər Asomtavruli hərflərində düz xəttlər horizontal və vertikal olmaqla düz bucaq altında kəsişir. İti bucaq altında kəsişən yeganə hərf Ⴟ (ჯ jani) – dir. Bu istisnanı şərh etmək üçün müxtəlif fikirlər səsləndirilmişdir. Gürcü linqvist və sənət tarixçisi Helen Maxavariani jani hərfinin Məsih monoqramından törəməklə Ⴈ (ი ini) və Ⴕ (ქ kani) hərflərindən yarandığını düşünür.[28] Gürcü alimi Ramaz Pataridzenin fikrinə görə isə, jani hərfi əlifbanın sonunu bildirməklə, Finikiya əlifbasındakı tav (X), Yunan əlifbasındakı xi (X) və Latın əlifbasındakı X hərfi ilə eyni xüsusiyyətə malikdir.[29]

Coin of Queen Tamar 1200 AD.png ლაშა-გიორგის მონეტა 1210 წ..png
Gürcüstan kraliçası Böyük Tamara və kral IV Georgi Laşanın Asomtavruli yazısı tətbiq edilərək kəsilmiş sikkələri, 1200–1210.

VII əsrdən etibarən bəzi hərflərin forması dəyişməyə başlamışdı. Hərflər bərabər ölçülərini itirməyə başlamış, onlara yuxarı və aşağı hissədən çıxıntılar əlavə edilmişdir.[30][31]

Asomtavruli hərfləri

ani

bani

gani

doni

eni

vini

zeni

he

tani

ini

k'ani

lasi

mani

nari

hie

oni

p'ari

zhani

rae

sani

t'ari

vie
ႭჃ

uni

pari

kani

ghani

q'ari

shini

chini

tsani

dzili

ts'ili

ch'ari

khani

qari

jani

hae

hoe
Qeyd: Bəzi hərflər Asomtavruli yox, Mxedruli yazısının kapitalizə olunmuş versiyasında göstərilmişdir.

Bəzəkli Asomtavruli hərfləri[redaktə | əsas redaktə]

Nusxuri yazısı ilə yazılmış əlyazmalarda Asomtavruli hərfləri kitabın adını və fəsillərin birinci hərflərini yazmaq üçün istifadə olunmuşdur. Nusxuri mətnlərinin ilkin inkişafı dövründə, Asomtavruli hərfləri xüsusi inkişaf etdirilməmişdi və yalnız ölçülərinə və bəzən də kinovar mürəkkəbi ilə yazılması ilə seçilirdi. X əsrdən etibarən isə hərflərin bəzədilməsinə başlanılır. Asomtavruli kapitallarının stili əlyazmanın dövrünü müəyyənləşdirmək üçün istifadə olunur. Məsələn, Bizans dövründə, Bizans imperiyasının Gürcü krallığından təsirlənməsi nəticəsində kapitallar quş və heyvan təsvirləri ilə bəzədilirdilər.[32]

Asomtavruli letter მ.png Asomtavruli letter ნ (n).png Asomtavruli letter თ (t).png
Dekorativ Asomtavruli baş hərfləri, (m), (n) və (t), XII-XIII əsrlər.


XI əsrdən etibarən Asomtavruli hərflərinin “çiçək-uclu”, “kəskin-uclu” və “xallı-uclu” formaları inkişaf etdirilmişdir. Birinci və ikinci formalar XI-XII əsrlər əlyazmalarında istifadə olunsalar da, üçüncü forma XVIII əsrə qədər işlədilmişdir..[33][34] Yazıda istifadə edilən mürəkkəbin rəngi də əhəmiyyətə malik idi.[35] Asomtavruli hərflərindən დ (doni) tez-tez balıq və quş bəzəkləri ilə yazılır.[36]

Asomtavruli hərflərinin buruq dekorativ formasında hərflər bir-birinə toxunur və ya iç-içə yazılır və ya kiçik hərflər daha böyük ölçülü hərflərin içində yazılır. Bu forma əsasən əlyazmaların və ya kitabların başlıqlarının yazılması üçün istifadə olunsa da, tamamilə buruq formalı Asomtavruli yazısı ilə yazılmış əlyazmalara da rast gəlinir.[37]

Mokvis saxareba - Mates saxareba.png
Matfeyin İncilinin Asomtavruli "buruq" dekorativ formada yazılmış başlığı.

Asomtavruli əlyazısı[redaktə | əsas redaktə]

Aşağıdakı cədvəldə hər bir Asomtavruli hərflərinin yazılma tərzi və xəttlərin istiqaməti göstərilir:[38]

Asomtavruli.svg

Nusxuri[redaktə | əsas redaktə]

Nusxuri hərfləri[redaktə | əsas redaktə]

Nusxuri əlyazısı[redaktə | əsas redaktə]

Asomtavruli və Nusxuri hərflərinin müasir dövrdə istifadəsi[redaktə | əsas redaktə]

Mxedruli[redaktə | əsas redaktə]

Mxedruli hərfləri[redaktə | əsas redaktə]

Müasir gürcü əlifbası[redaktə | əsas redaktə]

Gürcü əlifbasından çıxarılmış hərflər[redaktə | əsas redaktə]

Digər əlifbalardan əlavə edilmiş hərflər[redaktə | əsas redaktə]

Mxedruli əlyazısı[redaktə | əsas redaktə]

Variantları[redaktə | əsas redaktə]

Bənzər hərflər[redaktə | əsas redaktə]

Bağlayıcıları, qısaltmalar və kalliqrafiya[redaktə | əsas redaktə]

Şriftlər[redaktə | əsas redaktə]

Durğu işarələri[redaktə | əsas redaktə]

Hərflər[redaktə | əsas redaktə]

Qeyri-kartvel dillərində istifadəsi[redaktə | əsas redaktə]

Texnologiyada[redaktə | əsas redaktə]

Unicode[redaktə | əsas redaktə]

Bloklar[redaktə | əsas redaktə]

Klaviatura düzülüşü[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Hələ də ən qədim yazı nümunələrinin aşkarlanması davam edir. Dəqiq tariz bilinmir.
  2. 2,0 2,1 Standard Languages and Multilingualism in European History, Matthias Hüning, Ulrike Vogl, Olivier Moliner, John Benjamins Publishing, 2012, p.299
  3. Machavariani, p. 329
  4. ქართული ანბანის სამი სახეობის ცოცხალ კულტურას არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი მიენიჭა Government of Georgia
  5. B. G. Hewitt (1995). Georgian: A Structural Reference Grammar. John Benjamins Publishing, 4. ISBN 978-90-272-3802-3. 18 may 2015 tarixində istifadə olunub.
  6. Barbara A. West. Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania. “Archaeological work in the last decade has confirmed that a Georgian alphabet did exist very early in Georgia's history, with the first examples being dated from the fifth century C.E.”
  7. Hewitt, p. 4
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 Seibt, Werner. "The Creation of the Caucasian Alphabets as Phenomenon of Cultural History". http://www.academia.edu/1355678/Werner_Seibt_The_Creation_of_the_Caucasian_Alphabets_as_Phenomenon_of_Cultural_History.
  9. Stephen H. Rapp. Studies in medieval Georgian historiography: early texts and Eurasian contexts. Peeters Publishers, 2003. ISBN 90-429-1318-5. p. 19.
  10. Koryun's Life of Mashtots
  11. 11,0 11,1 Donald Rayfield The Literature of Georgia: A History (Caucasus World). RoutledgeCurzon. ISBN 0-7007-1163-5. P. 19. "The Georgian alphabet seems unlikely to have a pre-Christian origin, for the major archaeological monument of the 1st century 4IX the bilingual Armazi gravestone commemorating Serafua, daughter of the Georgian viceroy of Mtskheta, is inscribed in Greek and Aramaic only. It has been believed, and not only in Armenia, that all the Caucasian alphabets — Armenian, Georgian and Caucaso-Albanian — were invented in the 4th century by the Armenian scholar Mesrop Mashtots.<...> The Georgian chronicles The Life of Kartli - assert that a Georgian script was invented two centuries before Christ, an assertion unsupported by archaeology. There is a possibility that the Georgians, like many minor nations of the area, wrote in a foreign language — Persian, Aramaic, or Greek — and translated back as they read."
  12. Glen Warren Bowersock, Peter Robert Lamont Brown, Oleg Grabar. Late Antiquity: A Guide to the Postclassical World. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5. P. 289. James R. Russell. Alphabets. "Mastoc' was a charismatic visionary who accomplished his task at a time when Armenia stood in danger of losing both its national identity, through partition, and its newly acquired Christian faith, through Sassanian pressure and reversion to paganism. By preaching in Armenian, he was able to undermine and co-opt the discourse founded in native tradition, and to create a counterweight against both Byzantine and Syriac cultural hegemony in the church. Mastoc' also created the Georgian and Caucasian-Albanian alphabets, based on the Armenian model."
  13. Georgian: ივ. ჯავახიშვილი, ქართული პალეოგრაფია, გვ. 205-208, 240-245
  14. Robert W. Thomson. Rewriting Caucasian history: the medieval Armenian adaptation of the Georgian Chronicles : the original Georgian texts and the Armenian adaptation. Clarendon Press, Oxford, xxii-xxiii. ISBN 0198263732.
  15. Stephen H. Rapp. Studies in medieval Georgian historiography: early texts and Eurasian contexts. Peeters Publishers, 2003. ISBN 90-429-1318-5. P. 450. "There is also the claim advanced by Koriwn in his saintly biography of Mashtoc' (Mesrop) that the Georgian script had been invented at the direction of Mashtoc'. Yet it is within the realm of possibility that this tradition, repeated by many later Armenian historians, may not have been part of the original fifth-century text at all but added after 607. Significantly, all of the extant MSS containing The Life of Mashtoc* were copied centuries after the split. Consequently, scribal manipulation reflecting post-schism (especially anti-Georgian) attitudes potentially contaminates all MSS copied after that time. It is therefore conceivable, though not yet proven, that valuable information about Georgia transmitted by pre-schism Armenian texts was excised by later, post-schism individuals."
  16. 16,0 16,1 Stephen H. Rapp Jr (2010). "Georgian Christianity", in Ken Parry: The Blackwell Companion to Eastern Christianity. John Wiley & Sons, 139. ISBN 978-1-4443-3361-9. 19 September 2013 tarixində istifadə olunub.
  17. Greppin, John A.C.: Some comments on the origin of the Georgian alphabet. — Bazmavep 139, 1981, 449-456
  18. 18,0 18,1 Nino Kemertelidze (1999). "The Origin of Kartuli (Georgian) Writing (Alphabet)", in David Cram, Andrew R. Linn, Elke Nowak: History of Linguistics 1996: Volume 1: Traditions in Linguistics Worldwide. John Benjamins Publishing Company, 228–. ISBN 978-90-272-8382-5. 20 September 2013 tarixində istifadə olunub.
  19. Mzekala Shanidze (2000). "Greek influence in Georgian linguistics", in Sylvain Auroux et al.: History of the Language Sciences / Geschichte der Sprachwissenschaften / Histoire des sciences du langage. 1. Teilband. Walter de Gruyter, 444–. ISBN 978-3-11-019400-5. 18 may 2015 tarixində istifadə olunub.
  20. Harald Haarmann (2012). "Ethnic Conflict and standardisation in the Caucasus", in Matthias Hüning, Ulrike Vogl, Olivier Moliner: Standard Languages and Multilingualism in European History. John Benjamins Publishing, 299. 18 may 2015 tarixində istifadə olunub.
  21. Peter T. Daniels, The World's Writing Systems, p. 367
  22. Machavariani, p. 177
  23. ქსე, ტ. 7, თბ., 1984, გვ. 651-652
  24. შანიძე ა., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, გვ. 454-455, თბ., 1977 წელი
  25. კ. დანელია, ზ. სარჯველაძე, ქართული პალეოგრაფია, თბილისი, 1997, გვ. 218-219
  26. ე. მაჭავარიანი, მწიგნობრობაჲ ქართული, თბილისი, 1989
  27. პ. ინგოროყვა, „შოთა რუსთაველი“, „მნათობი“, 1966, № 3, გვ. 116
  28. Machavariani, pp. 121-122
  29. რ. პატარიძე, ქართული ასომთავრული, თბილისი, 1980, გვ. 151, 260-261
  30. ივ. ჯავახიშვილი, ქართული დამწერლობათა-მცოდნეობა ანუ პალეოგრაფია, თბილისი, 1949, 185-187
  31. ე. მაჭავარიანი, ქართული ანბანი, თბილისი, 1977, გვ. 5-6
  32. ელენე მაჭავარიანი, ენციკლოპედია „ქართული ენა“, თბილისი, 2008, გვ. 403-404
  33. ვ. სილოგავა, ენციკლოპედია „ქართული ენა“, თბილისი, 2008, გვ. 269-271
  34. ივ. ჯავახიშვილი, ქართული დამწერლობათა-მცოდნეობა ანუ პალეოგრაფია, თბილისი, 1949, 124-126
  35. Machavariani, p. 120
  36. Machavariani, p. 129
  37. ივ. ჯავახიშვილი, ქართული დამწერლობათა-მცოდნეობა ანუ პალეოგრაფია, თბილისი, 1949, 127-128
  38. Mchedlidze, p. 105