Məhəmməd Cahan Pəhləvan

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Cahan Pəhləvan səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Jump to navigation Jump to search
Infobox-realisateur.png
Məhəmməd Cahan Pəhləvan
Nüsrətəddin Əbu Cəfər Məhəmməd Cahan Pəhləvan
bayraqAzərbaycanın II böyük atabəyibayraq
1175 — 1186
Tacqoyma 1175
Sələfi Şəmsəddin Eldəniz
Xələfi Qızıl Arslan

Doğum tarixi 1551 və ya 1552
Doğum yeri Ərdəbil
Vəfat tarixi
1186(1186-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Vəfat yeri Həmədan
Dəfn yeriAtabəylər Memarlıq Kompleksi
SülaləAtabəylər
Milliyyətiqıpçaq türkü
AtasıŞəmsəddin Eldəniz
AnasıMöminə Xatun
Həyat yoldaşıİnanc Xatun
Zahidə xatun
UşaqlarıQutluq İnanc, Əmir Əmiran Ömər, Cəlaliyyə

Məhəmməd Cahan PəhləvanAtabəylər dövlətinin ikinci hökmdarı, Atabəy Şəmsəddin Eldənizin oğlu.[1]

Həyatının və fəaliyyətinin ilk illəri[redaktə | əsas redaktə]

1136-cı ildə Şəmsəddin Eldəniz tərəfindən Arran, Azərbaycan, Şirvan, Cibəl, Həmədan, Gilan, Mazandaran, İsfahan, Rey, Mosul, Kirman, Fars, Xuzistan, Axlat, ƏrzurumMarağa torpaqlarını əhatə edən Eldənizlər yaxud Atabəylər dövləti yarandı. Şəmsəddin Eldənizin dövründə daxili və xarici vəziyyət xeyli güclənmişdi. O, bir çox əraziləri öz hakimiyyəti altına almağı bacarmışdı. İsfahandan Şirvan və Gürcüstana qədər uzanan ərazi onun hakimiyyəti altına keçdi. Bununla da Eldənizlər dövlətinin təşəkkül prosesi başa çatdı və yaxın Şərqin qüdrətli dövlətinə çevrildi.[2]

Cahan Pəhləvan həmin sülalənin banisi Şəmsəddin Eldənizlə Möminə Xatunun oğludur. Möminə Xatun Səlcuqlu sultanı II Toğrulun həyat yoldaşı olmuşdur. II Toğruldan Arslan adlı bir oğlu olan Xatun, 1135-ci ildə II Toğrulun ölümündən sonra hakimiyyətə keçən Sultan Məsudun göstərişi ilə Şəmsəddin Eldənizlə ailə həyatı qurmuşdur. Cahan Pəhləvan Ərdəbildə[3][4][5] anadan olmuşdur.[4] Bəzi müəlliflər Cahan Pəhləvanın 1151-ci ildə anadan olduğunu yazırlar. Tarixçi Ziya Bünyadov isə “Azərbaycan Atabəylər dövləti (1136-1225-ci illər)” adlı tədqiqat əsərində Cahan Pəhləvanın doğum tarixini 1152-ci il götürür. O, bunu 1160-cı ildə Eldənizin Cahan Pəhləvanı əmir hacibi təyin edərkən 8 yaşının tamam olmaması ilə bağlayır.[3]

O öz gəncliyini hərbi yürüş və döyüşlərdə keçirmiş və erkən yaşlarından hərbi işi, həmçinin dövlət idarəçiliyini və diplomatiya sənətini də yaxşı mənimsəmişdir. Hələ uşaq yaşlarından o, cəngavər gücünə malik olması ilə seçilirdi. Bu günə qədər də xalq arasında atasının Novruz bayramları şənliklərində keçirdiyi güləş yarışlarında onun həmişə qalib çıxması barədə əfsanələr vardır. Gənc Məhəmməd üst-üstə qoyulmuş dörd mis təbəqəsini, bir neçə nalı eyni zamanda əli ilə əyməyi, bir yumruğu ilə öküzlə döyüşməyi bacarırdı. Bu qeyri-adi qüvvəsinə görə onu el arasında “Cahan Pəhləvan” adlandırırdılar. Bu ad “dünyanın pəhləvanı” mənasını verir.[2]

Eldəniz atabəy[q 1] adlanmağa başladı, onun böyük oğlu və sultanın ana tərəfdən qardaşı Nusrətəddin Cahan Pəhləvan sultanın əmir-hacibi oldu, ikinci oğlu Müzəffərəddin Osman Qızıl Arslan isə sultan ordularının ali baş komandanı[q 2] təyin edildi. Eldəniz özünün bütün əmirlərini dövlətdə yüksək vəzifələrə təyin etdi.[6]

Onun oğlu Nüsrət əd-Din Əbu-Bəkr də qeyri-adi gücə-qüvvəyə və çevikliyə malik olmuşdur. O atası kimi cəngavər turnirlərində qalib gəlirdi. Mirondinin yazdığına görə, “Təbrizdə keçirilən yarışda Qara Məlik adlı bir kasıb adam ona qalib gəlir. Bu hadisə tamaşaçıları o qədər heyrətləndirir ki, Qara Məlik adı Təbrizdəki məhəllələrin birinə verilir, bu kasıb pəhləvanın özü isə nağıl personajına çevrilir.[3]

1160-cı ildə Eldəniz 8 yaşı tamam olmamış Cahan Pəhləvanı sultanın əmir-hacibi təyin etmişdi. Bir müddət sonra Cahan Pəhləvan Rey hakimi İnancın qızı İnanc Xatunla ailə həyatı qurdu. Cahan Pəhləvanın dörd oğlu və bir neçə qızı olmuşdur. Oğlanların adları Qutluq İnanc Mahmud və Əmir Əmiran Ömər olmuşdur. Türk Qüteyb Xatundan Nüsrət Əd-din Əbu Bəkr, adı məlum olmayan birindən isə Özbək adlı oğlu dünyaya gəlmişdir. Qızlarından Cəlaliyyənin anası Zahidə xatun Naxçıvanda yerləşən Əlincə qalasının sahibi idi. Atabəylərin xəzinəsi isə Əlincə qalasında yerləşirdi.[3]

Eldənizlər hakimiyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Taxt-taca sahib olması[redaktə | əsas redaktə]

Atabəy Eldənizin ölüm xəbəri onun oğlu Məhəmməd Pəhləvana gəlib çatarkən o, haciblər əmri vəzifəsində sultan qulluğunda idi və onun işlərini idarə edirdi. O, sultan Arslan şahdan ehtiyat etdiyi üçün ata minib Azərbaycana yola düşdü, orada öz yerini tutdu. Pəhləvan xəzinə əmlakını ələ keçirdi, atlı və piyada qoşunlar topladı, öz yerində qalmaqla hadisələrin gedişatını və onun hüquqlarına dair sultanın münasibətini gözləməyə başladı. Şəmsəddin Eldənizin ölümündən və Məhəmməd Pəhləvanın getməsindən sonra əmirlər sultanın yanına gələrək ona çoxlu vəsait gətirdilər. Sonra isə sultan Azərbaycanı Məhəmməd Pəhləvandan almaq üçün yürüşə hazırlaşmağa başladı. O, İraq qoşunları ilə birlikdə Həmədana gəldi. Burada güclü qoşun yığdıqdan sonra Azərbaycana yola düşdü.[7]

Əmirlər sultanı Azərbaycanı tutmağa həvəsləndirərək, ona bildirirdilər: “Əgər sən Azərbaycanı azad etsən və inandığın adamlardan birini oraya hakim qoysan, bundan sonra sən Həmədana qayıdar, oradan da Bağdada gedib oranı ələ keçirərsən. Axı sənə məlükün Mosul hakimi Qütbəddin Məudud Zəngi tabedir və sənə qulluq etməyə gələcək. Əgər sən Bağdadı ələ keçirərsənsə və xilafət minbərindən sənin adına xütbə toxunarsa, bundan sonra ölkənin üfüqü sənin üçün rəqib və yağılardan birdəfəlik təmizlənmiş olar.[7]

Onlarla razılaşaraq müharibəyə hazırlaşan sultan Arslan şah, Zəncan şəhərinə yola düşdü, lakin burada ağır xəstəliyə tutuldu. Sultan şəhərdə qalıb sağalmasını gözləyirdi, lakin xəstəlik güclənməkdə idi. Sultan əmr etdi ki, onu Həmədana aparsınlar. Qoşunlar onu Həmədana apardılar, Arslan şah, Cahan Pəhləvanı paytaxta dəvət edir, onunla barışır, dövlətin idarəsini ona tapşırdıqdan az sonra vəfat etdi. Atabəy Eldənizin ölümündən təxminin 2 ay sonra vəfat etdi. Sultan Rüknəddin Toğrul məzarlığına gətirilərək, atasının məzarı yanında dəfn edildi. Onun ölümü haqqında bütün ölkəyə xəbər verildi. Arslan şahın ölümü ilə əlaqədar İmad əd-Din əl-İsfahani yazır: “Deyirlər ki, Pəhləvan onu zəhərləyib. Çünki onun bundan sonra sağ qalmasını dövlət üçün faydalı bilməyib.” Buna baxmayaraq, araşdırıcıların bir çoxu sultan Arslan şahın atabəy tərəfindən zəhərlənməsinə şübhə ilə yanaşırlar.[8]

Lakin bu məsələ bir neçə il keçdikdən sonra, sultan II Toğrula qarşı hazırlanmış sui-qəsd baş tutmadıqda təsdiq olundu. İstintaq zamanı sui-qəsdçilərindən biri teştdar Qutluq belə ifadə verir: “Əla əd Dövlət atabəy Məhəmmədin razılığı ilə mənə 10 min dinar verildi, mən də [sultanın yuyunduğu] hamama zəhərlənmiş şərbət gətirdim və sənin atana verdim.” Rəqibini aradan götürən Atabəy, Arslan şahın 7 yaşlı oğlu III Toğrulu 1177-ci ildə sultanlıq taxtında əyləşdirir, özü də onun atabəyi olur.[9]

Bütün bunlardan sonra Atabəy vaxtilə xilafətin hücum niyyətləri qarşısını almağa qadir qüvvəyə malik, atabəy Şəmsəddin Eldənizin daima qoşunla yardım göstərdiy, indi isə ayrılıb müstəqilləşmiş vassal - Xuzistan hakimi Ay-Doğdu Şimlanı sakitləşdirməli oldu.[10]

Sultan Arslan şah və hələ də Azərbaycanda olan Cahan Pəhləvan arasındakı münasibətlərin qeyri-müəyyənliyindən istifadə edən Şimla xilafətin ərazisinə soxulur və qoşunla Nəhavəndə yaxınlaşır. O, bu şəhəri və vilayəti öz torpaqlarına qatmaq arzusunda idi. Lakin atabəy bu planlarında ona maneçilik törədirdi. Şəhər sakinləri Atabəy Cahan Pəhləvanın yanına qasid göndərib, Şimlanın hücumunun qarşısını almaq üçün ondan yardım istədilər. Atabəyin qüvvələri zəifləyir və Şimlanın qoşunu Nəhavəndə tamamilə yaxınlaşırdı. Şəhər möhkəm müdafiə olunurdu, onu birdən ələ keçirmək çətin idi. Bunu görən Şimlanın qardaşı hiyləyə əl atdı və şəhər əhalisi bu hiyləyə inanaraq şəhər darvazasını açırlar, Şimlanın qoşunu şəhərə üz tutur. Onun qoşunu Nəhavəndi qarət edib gedirlər.[11]

Bir müddət sonra Şimla qoşunla yenidən xəlifə əl Müstədinin hakimiyyəti altınsa olan əraziyə üz tutdu. O, Azərbaycan atabəylərindən vassal asılılığı olan türkmən-əfşarların məskənlərinə hücum edir. Bunun üzərinə türkmənlər Cahan Pəhləvandan kömək istədilər. Böyük bir ordu ilə Şimlanın üzərinə hərəkət edən Atabəy Pəhləvan meydana gələn Karmasin yaxınlığındakı döyüşdə qalib gəldi. Şimla döyüş sırasında vurularaq oxla yaralandı, oğlu və bacısı oğlu ilə birlikdə əsir düşdü. Döyüşdən bir neçə gün sonra Şimla aldığı ox yarası nəticəsində vəfat etdi. Onun yerinə Xuzistan hakimiyyətinə oğlu Şərafəddin Əmiran çıxdı.[12][13]

O zaman Xuzistanda yaşayan və sultanlığın taxt tacı iddiasınsa olan Sultan III Toğrulun əmisi şahzadə Məhəmməd dövlətin əmin-amanlığı üçün təhlükə törədirdi. Arslan şahın ölüm xəbərini eşidən kimi şahzadə Məhəmməd Şərafəddin Əmirandan İsfahan üzərinə hücuma keçməyi tələb edir. Lakin bu yaxınlarda Cahan Pəhləvanın qoşunları tərəfindən məğlubiyyətə uğramış Şərafəddin Əmiran Məhəmmədə məktub yazır.[10] Əl-Hüseyni özünün “Əxbar əd-dövlə əs-Səlcuqiyyə” kitabında bu məktubla bağlı yazır:

" Sultan Arslan şahın ölümünü eşitdikdə, onun atabəyi, Xüzistan hakimi və vilayətindəki qoşunların başçısı olan Şərafəddin Əmiran ibn Şimlidən onunla birlikdə İraq üzərinə yürüməyi tələb etdi. O isə söylədi: - Mən atabəy Pəhləvanla təkbətək, sənsiz döyüşüb səni qoruya bilmərəm. Bir az qabaq mənim atam Karmisində döyüşmüşdü ancaq o, atama üstün gəlib atamı öldürmüşdü. İndi isə İraqın Arranın, Azərbaycanın qoşunları onunladır və onların sayı 50 min atlıdan çoxdur. Sən təklikdə İsfahana get, bəlkə də sultan qoşunları sənin gəlməyini bildikdə, onların bir hissəsi sənin tərəfinə keçəcək. Bu sənə müəyyəsər olsa, mən əlimdə olan qoşunlarını birlikdə sənin qulluğuna gələrəm.[14] "

Onun sözlərindən sonra malik Məhəmməd İsfahana yola düşüb oraya gəldi. Oranın bütün canişinləri ona qoşuldu. Həmədanda əl Qavşut ibn Kaymaz əl-Hərəmə da onunla birləşdi və beləliklə o, İsfahanda minə yaxın atlı döyüşçü topladı. Atabəy Pəhləvan Həmədana gəlib çıxdıqda, öz döyüşçüləri ilə İsfahana yola düşərək Məhəmmədin üzərinə yeridi.[14]

Malik Məhəmməd və onunla olan qoşunlar döyüşdü məğlub olub Xuzistana üz tutdular. Lakin oranın hakimi onun Xuzistanda qalmasına icazə vermədi. Bundan sonra o, Şiraza atabəy Zənginin yanına gedərək onunla qaldı. Atabəy Pəhləvan bunu eşidib Zəngiyə məktub göndərdi. Məktubda yazılırdı: “Əgər sən malik Məhəmmədi qaravol altında sultanın ixtiyarına göndərməsən, mən sənin üstünə gələcəm, ancaq sən mənimlə döyüşə girsən, axı məhv olacaqsan! Məndən qaçmaq istəsən bu sənin üçün də, sənin ölkən üçün də ölüm olacaqdır.”[14]

Belə olduqda, atabəy Zəngi Məhəmmədi tutub onu sultan Toğrula göndərdi. Atabəy Pəhləvan onu alıb, Sərcahan qalasına saldı və bundan sonra heç kəs onun haqqında məlumat ala bilmədi. Ölkə atabəy Pəhləvan üçün rəqiblərdən təmizləndi və o, dövlətin taxt-tacına sahib durdu.[14]

Xarici əlaqələr və Eldənizlər dövlətinin güclənməsi[redaktə | əsas redaktə]

Eldənizlər dövrünə aid dəbilqə. Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyi

Qardaşı Qızıl Arslanı Azərbaycan və Arranın canişini təyin edib, atabəy Cahan Pəhləvan Həmədana yola düşür, oradan tabeliyində olan bütün torpaqların hakimlərinə məktub göndərib Sultan Rükn əd-Din III Toğrulun adına xütbə oxunmasını tələb edir. Əl Hüseyni bildirir ki, “hakimlərin hamısı razılıq verdi və sultanın adı ilə xütbələr Mosul və onun mahallarında, Ermənistanda, Xilatda, İranda və onun mahallarında və bütün Xuzistanda oxunmağa başladı.” Bütün orta əsr müəllifləri belə bir cəhətdən eyni fikirdə idilər ki, “ mərkəzi hakimiyyətin möhkəmləndirilməsinə yalnız Cahan Pəhləvan böyük qüvvə sərf edirdi. o, itaət etməyən əmirləri, xüsusilə İran İraqının əmirlərini sakitləşdirir, fərsiz qoşun başçılarını və məmurları vəzifədən çıxarır. Onları özünə sadiq adamlarla əvəz edirdi. Ən vacib dövlət vəzifələrinə 70-ə yaxın şəxsi məmlüklərini təyin edir və onları özünə daha da yaxınlaşdırmaq üçün hər birinə iqta payı kimi hər hansı bir əyaləti və şəhəri ayırırdı.[15]

Atabəy Pəhləvan Marağa atabəyi Arslan-Aba ibn Ağsunqurun 1175-ci ildəki vəfatından istifadə edib onun torpaqlarını əlinə keçirmək üçün hərəkətə başladı və təzliklə Marağa mühasirəyə alındı. Eyni zamanda Arran və Azərbaycan hakimi qardaşı Qızıl Arslan da Təbrizə hücum etdi. Marağa şəhərinin qaziül-qüzatı[q 3] Sədrəddin ilə bağlanan sülh müqaviləsinə görə Marağa, Ruindej qalası Ağsunqurilərə verilmək şərti ilə Marağa atabəylərinin digər torpaqları Eldənizlilərin əlinə keçdi. Arran və Azərbaycan hakimi Qızıl Arslan bunun üzərinə öz iqamətgahını Naxçıvandan Təbrizə köçürdü.[16]

1177-ci ilin iyulunda soltanlığın tabeliyində və vassal asılılığında olan bütün torpaqlarında 7 yaşlı III Toğrulun adına xütbə oxundu. Dövlət hakimiyyəti soltanlığın bütün işlərini idarə edən Cahan Pəhləvanın əlinə keçdi. Tabe olan hakimlərdən və vassallardan heç biri buna etiraz etmədi, çünki o dövrün müəllifləri bildirirdilər ki, “bütün hakimlər Pəhləvandan qorxurdular.” Soltanın adına pul kəsildi, onun sərəncamları dərhal yerinə yetirilirdi.[8]

Atabəyin inzibatçılıq qabiliyyəti və amansız tələbkarlığı dövlət idarəçilik sisteminin hər bir sahəsində möhkəm qayda-qanunun yaranmasına səbəb oldu. Hakimiyyətdə olduğu 10 il müddətində dövlət heç bir xarici müdaxiləyə məruz qalmadı. Cahan Pəhləvanın hakimiyyəti illərində gürcülər onun tələblərini qəbul edərək, sülh bağladılar.[17]

Atabəy hakimiyyəti möhkəmləndikdən az sonra onunla xarəzmşah Təkiş arasında dostluq münasibətləri yarandı. Xarəzmşah Təkişin əl-inşa divanının başçısı Bəhaəddin Məhəmməd əl-Bağdadinin XIII əsrin əvvəllərində tərtib etdiyi rəsmi saray sənədləri toplusunda Xarəzmşahın “böyük atabəy Şəms-əd-Dövlə vəd-Din, İraqın Pəhləvanına” yazdığı dörd məktub saxlanılır. Məktublarda Xarəzmşahın Atabəylə sülh münasibətləri yaratmaq arzusu ifadə olunur.[18]

1181-ci ilin may ayında yazılmış məktubda hər iki dövlət arasında qarşılıqlı səfirlik yaratmaq arzusunun əhəmiyyəti və Xarəzmşah qoşunlarının Xorasana hücumu barəsində üzrxahlığı qeyd olunur. Məktubda əlavə edilir ki, “bundan sonra ixtilafə səbəb olan bu cür hadisələr həmişəlik oradan qaldırılacaqdır.[18]


Hicri 577-ci il rəbiəs-sani ayında (avqust, 1181) Xarəzmşahın səfiri əmir Rəşidəddinlə atabəyə göndərdiyi ikinci məktubunda qeyd olunur ki, atabəyə bağışlanmış şunqar çaparla göndərilib, "əlahəzrət padşahın" (cənabi-Humayun) səfırliyinin azalması təəssüf doğurur, "böyük məktublar mübadiləsinin" (muhatabat-e

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Səlcuqların İraq Sultanlığı əsasında XII əsrin ortalarında Azərbaycan Atabəylər dövləti yaranır. İl-Dənizin oğlu Nüsrət Əd-din Məhəmməd Cahan Pəhləvan 1175-ci ildə Azərbaycan Atabəylər dövlətinin İl-Dənizlər sülaləsindən ikinci hakimi olur. Onun zamanında bu dövlət daha da möhkəmlənərək tanınır, atabəylərin hökuməti sabitləşir.

Cahan Pəhləvan həmin sülalənin banisi Şəms Əd-Din İl-Dənizlə Mömünə xatunun (səlcuq sultanı II Toğrulun dul qadını) oğludur. O öz gəncliyini hərbi yürüş və döyüşlərdə keçirmiş və erkən yaşlarından hərbi işi, həmçinin dövlət idarəçiliyini və diplomatiya sənətini də yaxşı mənimsəmişdir. Hələ uşaq yaşlarından o, cəngavər gücünə malik olması ilə seçilirdi. Bu günə qədər də xalq arasında atasının Novruz bayramları şənliklərində keçirdiyi güləş yarışlarında onun həmişə qalib çıxması barədə əfsanələr dolaşmaqdadır. Gənc Məhəmməd üst-üstə qoyulmuş dörd mis təbəqəsini dürmək kimi bükür, bir neçə nalı eyni zamanda əli ilə əyməyi, bir yumruğu ilə atı aşırmağı, öküzü götürüb hasardan atmağı belə bacarırdı. Elə bu qeyri-adi qüvvəsinə görə onu el arasında "Cahan Pəhləvan", yəni, dünyanın pəhləvanı adlandırmışdılar. Onun oğlu Nüsrət əd-Din Əbu-Bəkr də qeyri-adi gücə-qüvvəyə və çevikliyə malik olmuşdur. O da atası kimi cəngavər turnirlərində qalib çıxırdı. Rəvayətə görə, Təbrizdə keçirilən yarışda Qara Məlik adlı bir kasıb adam ona qalib gəlir. Bu hadisə tamaşaçıları o qədər heyrətləndirir ki, Qara Məliyin adı Təbrizdəki məhəllələrin birinə verilir, bu kasıb pəhləvanın özü isə nağıl personajına çevrilir.

1160-cı ildə İl-Dəniz böyük atabəy olanda hələ 8 yaşı tamam olmamış Cahan Pəhləvanı sultanın əmir-hacibi təyin edir. Bir il sonra isə onu Rey hakimi İnancın qızı İnanc xatunla evləndirirlər. Cahan Pəhləvanın dörd oğlu və bir neçə qızı olmuşdur. Bu oğlanların ikisi – Qutluq İnanc Mahmud və Əmir Əmiran Ömər onun birinci arvadı İnanc xatundan doğulmuşdur. Türk qızı Qüteyb xatun ona Nüsrət əd-Din Əbu-Bəkri bəxş etmiş, adı məlum olmayan kənizdən isə Özbək adlı oğlu olmuşdur. Qızlarından Cəlaliyyənin anası Zahidə xatun Naxçıvanda yerləşən Əlincə qalasının sahibi idi. Atabəylərin xəzinəsi isə həmişə Əlincə qalasında yerləşmişdi.

Cahan Pəhləvan atasının öldüyünü eşidən kimi Sultanlığın paytaxtı Həmədandan təcili olaraq, Naxçıvana yola düşür və dövlətin xəzinəsini ələ keçirir. İraq əmirlərinin təhriki ilə səlcuq sultanı Arslan şah çoxsaylı birləşmiş qoşunların başında Azərbaycana, Cahan Pəhləvanın üzərinə yürüş edir. Ancaq yolda xəstələndiyindən geri qayıtmalı olur. Həmədana qayıtdıqdan sonra sultan şəhər rəisinin qızı ilə evlənir və Cahan Pəhləvanı özünün atabəyi təyin edərək, onu barışıq üçün yanına çağırır. Hakimiyyəti Atəbəyə verəndən az sonra sultan dünyasını dəyişir.

Arslan şahın ölümü ilə əlaqədar İmad əd-Din əl-İsfahani yazır:

"Deyirlər ki, Pəhləvan onu zəhərləyib. Çünki onun bundan sonra sağ qalmasını dövlət üçün faydalı bilməyib".

Buna baxmayaraq, araşdırıcıların bir çoxu sultan Arslan şahın atabəy tərəfindən zəhərlənməsinə şübhə ilə yanaşırlar.

Sultanın ölümündən sonra Atabəy Cahan Pəhləvan onun 7 yaşlı oğlu III Toğrulu taxta çıxarır və özünü onun Atabəyi elan edir. Öz qardaşı Qızıl Arslanı isə Azərbaycan və Aran hakimi, həmçinin ali komandan təyin edir. Cahan Pəhləvan öz oğlu Əbu Bəkrin tərbiyəsini də ona tapşırır.

Ölkə şimaldan gürcülərin hücumlarına məruz qalır. Qızıl Arslan öz qoşunu ilə onların üzərinə gedir. O, gürcüləri əzərək, xeyli qənimət qazanır. Gürcülərlə sülh bağlanır. Bundan sonra Cahan Pəhləvan qarşısında Atabəylər dövlətinə ərazi iddiaları olan Xuzistan hakimi Ay-Doğdu Şimləni və III Toğrulun taxt-taca can atan əmisi şahzadə Məhəmmədi cilovlamaq vəzifəsi dayanırdı. O, bu vəzifələrin də öhdəsindən gəlir. Açıq döyüşdə əvvəl Şimlənin, sonra isə Məhəmmədin ordusu darmadağın edilir. Birincini öldürür, ikincini – o vaxt Xuzistanda yaşayan Məhəmmədi isə qalaya salır. Şahzədə ilə döyüş Pəhləvanın əsl sərgərdəlik istedadını üzə çıxarır. Atabəy şahzadənin öz qoşunu ilə İsfahana girdiyini eşidən kimi ildırım sürəti ilə oraya gedir və beşcə gün sonra hadisələrin belə tezliklə onun əleyhinə çevriləcəyini gözləməyən Məhəmməd gözünü açıb görür ki, qoşunu darmadağın olub. Bu hadisələrdən sonra salnamələrdə də yazılan kimi, atabəy Pəhləvanın ölkəsi (rəqiblərdən) azad oldu və o, dövlətin taxtına yiyələndi.1175-ci ildə Cahan Pəhləvan Təbrizdə də hakimiyyəti əlinə alır.

Akademik Ziya Bünyadovun yazdığına görə, "Atabəy Cahan Pəhləvanın inzibatçılıq bacarığı və sərt tələbkarlığı nəticəsində dövlət idarəçiliyinin bütün şəbəkəsi möhkəm nizam-intizama tabe edildi. Atabəyin onillik hakimiyyəti dövründə ölkə xaricdən heç bir təzyiqə məruz qalmadı. Məhz onun hakimiyyəti dövründə gürcülər onun tələblərini qəbul edərək, onunla sülh bağladılar."

Cahan Pəhləvanın dövləti nəhəng bir ərazini tuturdu. O, dövləti oğlanları arasında bölüşdürmüşdü. Qızıl Arslanın yetirməsi olan Əbu Bəkri özünün varisi elan etmiş, Azərbaycan və Aranın idarəçiliyini ona tapşırmışdı. Rey və İsfahan Qutluq Mahmud və Əmir Mirana, Həmədansa Özbəyə verilmişdi.

Atabəy hakimiyyəti möhkəmləndikdən az sonra onunla Xarəzmşah Tekiş arasında dostluq münasibətləri yaranır. Bizə Xarəzmşah Tekişin "İraqın böyük atabəyi Şəms əd-Dövlə və-d-Din Pəhləvana" yazdığı məktublardan cəmi dördü çatmışdır. Bunların birində (avqust, 1181-ci il) deyilirdi ki, atabəyə hədiyyə göndərilmiş şunqar quşu ilə məktub ona göndərilir və təəssüf edilir ki, "cənabi-Humayun" padşah öz səfirlərinin sayını azaltmışdır. Digər bir məktubda Xarəzmşah xahiş edir ki, onun hədiyyələrini qəbul etsin, belə ki, "bu hədiyyələr səmimi qəlblə göndərilib. Xarəzmşah ümid etdiyini bildirir ki, həmişə onların arasında sevinc qapıları açıq, şübhə qapıları isə bağlı olacaq."

Sultanlığın qərb sərhədlərində Cahan Pəhləvanın hakimiyyətinin sonlarına doğru Əyyubilər sülaləsinin banisi, səlib yürüşlərinin tanınmış qəhrəmanı, MisirSuriya hakimi Səlah əd-Din Yusif böyük fəallıq göstərirdi. Böyük təmkin və diplomatik bacarıq göstərməsi nəticəsində Cahan Pəhləvan Səlah əd-Dinlə ciddi qarşıdurmadan yayınaraq, Sultanlığın qərb sərhədlərinin bütövlüyünü qoruyub saxlaya bildi.

Xilatı Səlah əd-Dinin hücumundan qorumaq üçün "Azərbaycandan, Həmədandan və Şərqdən" olan qoşunlarla oraya gedən atabəy yolda xəstələnir və ən yaxşı həkimlərin səylərinə baxmayaraq, 1186-cı ilin martında Həmədanda rəhmətə qovuşur. Onun cəsədini Zahidə xatunun iqamətgahına -Əlincə qalasına gətirir və orada torpağa tapşırırlar.

Cahan Pəhləvan elm və mədəniyyət xadimlərinə hər cür himayədarlıq göstərirdi. Onun sarayında bütün Yaxın və Orta Asiyadan gəlmiş şair, alim, həkim və memarlara rast gəlmək olardı. Misal üçün, böyük Azərbaycan şairi Xaqani Şirvani Şirvandan qaçıb onun himayəsinə sığınmışdı. Dahi Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi isə özünün "Xosrov və Şirin" poemasını Toğrula, daha dəqiq desək, Cahan Pəhləvana həsr etmişdi. Cahan Pəhləvanın dövründə Naxçıvan, Gəncə və Təbriz kimi şəhərlər xeyli inkişaf etmişdi.

Haqqında deyilənlər[redaktə | əsas redaktə]

"Dövranın hakimi Atabəy bütün.
Kəsmişdir dünyadan kökünü zülmün."

Nizami Gəncəvi

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]