Dəniz samuru

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Dəniz samuru
Dəniz samuru
Elmi təsnifat
Aləmi: Heyvanlar
Tip: Xordalılar
Yarımtip: Onurğalılar
Sinifüstü: Dördayaqlılar
Sinif: Məməlilər
Dəstə: Yırtıcılar
Fəsilə: Dələkimilər
Cins: Dəniz samurları
Növ: Dəniz samuru
Elmi adı
Enhydra lutris Linnaeus, 1758
Areal
Sea-otter-map russ.png

Wikispecies-logo.svg
Vikinnövlərdə
təsnifat

Commons-logo.svg
Vikianbarda
şəkil

ÜTMS [5]
NCBI {{{1}}}
Morro buxtasında dəniz samuru (Enhydra lutris), Kalifoniya

Dəniz samuru və ya Kamçatka samuru (lat. Enhydra lutris) — Dələkimilər fəsiləsinə daxil olan yırtıcı dəniz məməlisi. Çay samurlarına yaxın olan növ.

Dəniz samurları dəniz mühitinə uyğunlaşan, üstəlik silahdan istifadə etməyi bacaran primat olmayan nadir və unikal canlılardan biridir[1]. Dəniz samurları Sakit okeanın Rusiya, Yaponiya, ABŞKanadanın sahil ərazilərində yayılmışlar. XVIII—XIX əsrlərdə dəniz samurları qiymətli xəzlərinə görə kütləvi ovlanmaya məruz qalmışdır. Nəticədə sayları olduqca azalmış və nəsli kəsilmək həddinə çatmışdır. Dəniz samurları SSRİ qırmızı kitabına daxil edilmişdir. Eynilə digər bu canlıların yayıldığı ölkələrdə də onlar qırmızı kitaba əlavə edilir. 2009-cu ildən dünyanın hər yerində bu canlıların ovuna qadağa qoyulmuşdur. Onların ovlanmasına bircə Alyaskanın köklü əhalisi olan aleutlara icazə verilir. Buna səbəb isə bir istisna olaraq xalq sənayesi və qida rasionunu qorunması ilə əlaqədardır[2].

Araşdırılması və təsnifat[redaktə | əsas redaktə]

Tarixi araşdırılması[redaktə | əsas redaktə]

Qeorq Vilhem Stellerin təsviri əsasında çəkilmiş şəkil. (XIX əsr)

Dəniz samurları haqqında ilk məlumat 1751-ci ildə Qeorq Vilhem Steller tərəfindən verilmiş və dəniz canlısı təsvir edilmişdir. O, Vitus Berinqin rəhbərlik etdiyi İkinci Kamçatka ekspedisiyasında iştirak etmişdir. Ekspedisiya Komandor adaları yaxınlığından keçərkən qəzaya uğrayır. Bu səbəbdən ekspedisiya üzləri 1741—1742 ilin qışını arxipelaqa daxil olan və nəticədə Berinq adası adlandırılan adada qışlamalı olurlar. Dəniz canlıları ilə qidalanma sayəsində ekspedisiya üzvlərinin bir qismi sağ qalmışdır (ekpedisiyada 78 nəfər iştirak etmiş və yalmız onlardan 47 nəfər sağ qalmışdır. Ekpedisiyanın rəhbəri olan Vitus Berinqdə burada canını tapşırmışdır). Steller ekspedisiyanın naturalisti olmuşdur və daima qeydlər etmişdir. Onun ölümündən 10 il sonra İmperator Elmlər Akademiyası onun əməyini De Bestiis Marinis adı ilə çap etdirir. Burada adalarda yaşayan canlıların xüsusi ilə dəniz samurunun aydın təsviri verilirdi[3]. XVIII əsrə aid mənbələr XX əsrin 30-cu illərində qədər əsas olaraq qalırdı. Səbəb isə 200 il müddətində bu canlıları araşdırılması ilə heç kəsin məşğul olmaması olmuşdur[4].

1751-ci ildə Stellerin təsviri və Avropaya gətirilən dəniz samurlarının xəzləri, sümükləri əsasında onların təsnifatını verməyə çalışırdılar. Dəniz samurlarının unikal morfoloji xüsusiyyətləri səbəbindən onların təsnifatı dəfələrlə dəyişdirilmişdir. Stellerin özü və onun izini təqib edən İohann Xristian Erksleben (lat. Lutra)[3][5] onları samurlar cinsinə daxil etmişdir. Karl Linney dəniz samurlarını lat. Mustela[6] cinsinə daxil edir. Peter Simon Pallas isə dəniz samurlarını adi suitilər cinsinə Phoca[7] daxil edir. Nəhayət XIX əsrin ortaları dəniz samurları müstəqil bir cinsə daxil edilir lat. Enhydra (cinsin adı şotland naturalisti Con Fleminq tərəfindən 1822-ci ildə[8] verilir). Ancaq elmi cəmiyyət məqsədyönlü şəkildə cinsi surlarlar bir alt fəsiləyə daxil etmişlər (lat. Lutrinae) və bu XX əsrin ortalarına qədər davam etmişdir. Günümüzdə belə cins Enhydra samurkimilər altfəsiləsinə daxildir. Təsnifatla bağlı son fikir samurların miosenpliosen dövrlərində yaşamış lat. Potamotherium dubia, lat. Aonyx hessicalat. Enhydra reevei növlərinə aid qalıqlarının araşdırılması ilə əldə edilmişdir. Belə ki, samurkimilər altfəsiləsinə daxil canlılarla dəniz samurlarının ümumi quruluşa malik olması bu fikirin təsdiqlənməsinə imkan vermişdir[9][10].

Dəniz samurlarının unikallığı, paleontoloji məlumatların azlığı, uzun sürən araşdırma və təsnifatı ilə bağlı debatların nəticəsi olaraq çoxlu sayda latın adlarının yaranmasına səbəb olur:

Dəniz samurunun latınca adları[redaktə | əsas redaktə]

Latın adları Mənası Araşdıırmaçının adı, il
Lutra marina «Dəniz samuru» Qeorq Vilhem Steller, 1751[3]; Erxleben, 1777[5]
Mustela lutris «Kunis samuru» Linnaeus, 1758[6]
Lutra gracilis «Şux samur» Bechstein, 1800
Phoca lutris «Samur suitisi» Pallas, 1811—1831[7]
Pusa orientalis «Şərq nerpası» Oken, 1816[11]
Enhydra Stelleri Fleming, 1822[8]
Latax lutris Gloger, 1827[12]; Stejneger, 1898[13]
Lutra Stelleri «Steller samuru» Lesson, 1827[14]
Enhydris lutris Lichtenstein, 1827[15]
Engydris marina Brandt, 1880
Enhydra lutris Hazırda qəbul olunmuş ad

Müasir təsnifat[redaktə | əsas redaktə]

Dəniz samurları günümüzdə dələkimilər[16][17] fəsiləsinə daxildir. Yarımsu həyatı sürən canlıdır. Dəniz samurları unikal morfoloji xüsusiyyətlərə malikdir. Onlar duzlu dəniz suyuna uyğunlaşmış canlıdır. lat. Enhydra cinsinə daxil olan yeganə növdür. Dəniz samurları su itilər, morjlardəniz şirləri kimi dəniz canlıları arasında ən kiçiyidir. Ancaq ölçülər baxımından Delfinlərə aid bir növ -Kommerson delifiniCənubi Amerikada yayılmış, olduqca az öyrənilən və nadir sayılan pişik samurundan (lat. Lontra felina) geri qalır.

Dələkimilər fəsiləsində samurlarla birlikdə alt fəsiləyə daxil edilirlər Lutrinae. Bu na səbəb kimi isə adi samurlar və şərq samurları dəniz samurları ilə eyni kökə malikdirlər. Belə ki, onlarda daxil olduqları alt fəsilədə dəniz samurları kimi müstəqil cinsə aid edilirlər. Dəniz samurlarının Avrasiyada yayəlmış əcdadı nəsli kəsilmiş növ olan Potamotherium valletoni olması düşünülürdü. Onlar miosen dövründə yaşaması ehtimal edilirdi[4][10]. Ancaq son araşdırmalar göstırki Potamotherium valletoni növü sadəcə bir keçid növ olmuşdur. Bu canlı lat. Lutrinae alt fəsiləsinə daxil canlıların ümumi əcdadı sayılır və erkən miosen dönəmində yaşaması ehtimal edilir[18]. Belə düşünülür ki Lutrinae dəniz samurlarının əcdadları Avrasiyadan dünyanın digər ərazilərinə orta pleystosen dönəmində köç etmişlər.

Dəniz samurlarının diploid dəstinə görə 38 xromosona sahibdirlər[19].

Yarımnövləri[redaktə | əsas redaktə]

Hazırda dəniz samurlarının ümumi qəbul edilmiş üç yarımnövü vardır:

Yarımnövlər Qeydə almış alimlər Adı Yayılma arealı Sinonimləri
E. l. lutris Linnaeus, 1758 Dəniz samuru[20]

Asiya dəniz samuru[20]
Komandor dəniz samuru
Kuril dəniz samuru

Əsasən Kuril adaları, Komandor adalarıKamçatka yarımadasının şərq sahillərində yayılmışlarref name=Wilson>Wilson, Don E. (February 1991). "Geographic Variation in Sea Otters, Enhydra lutris". Journal of Mammalogy 72 (1): 22–36. DOI:10.2307/1381977.</ref> gracilis (Bechstein, 1800)

kamtschatica (Dybowski, 1922)
marina (Erxleben, 1777)
orientalis (Oken, 1816)
stelleri (Lesson, 1827)

E. l. nereis

Sea-otter-morro-bay 13.jpg

Merriam, 1904[21]. Cənub dəniz samuru[20]

Kaliforniya dəniz samuru[20][22]

Kaliforniyanın mərkəzi sahillərində yayılmışdır.
E. l. kenyoni[23][24].

Otter3.jpg

Wilson, 1991 Şimal dəniz samuru
Alyaska, Sakit okeanın şimal-şərq və şimal sahilləri, Aleut adalarından Britaniya Kolumbiyası, Vaşlnqton, Oreqonun şimal-qərbi

Keçmişdə bəzi araşdırmaçılar adi dəniz samurları ilə Komandor adaları sahillərində yayılmış samurlar ilə «kamçatka dəniz samurlarını» ayırmağı təklif edirdilər. İkinci yarımnövün nümayəndələri Kuril adaları və Kamçatka yarımadası sahillərində yayılmışlar. Hətta Kamçatka dəniz samurları üçün iki latın adı düşünülürdü: lat. Enhydra lutris gracilis (Bechstein 1799) və lat. Enhydra lutris kamtschatica (Dybowski, 1922). Üstəlik bu yarımnövün digər yarımnövlırdən fərqləri belə müəyyənləşdirilmişdi[4][25]. Bununla belə yarımnövün müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı bu qədər işlərin görülməsinə baxmayaraq yalnız üç yarımnöv qəbul edilmişdir[26]. Dəniz samurları ilə bağlı bağlı yaranan yalnış fikirlər onunla izah edilir ki, uzun illər ərzində SSRİ alimləri tərəfindən dəniz samurları hazırda Rusiyanın ucqar şərq hissəsində yayılmış arealı, qərb alimləri isə Kanada, Kaliforniya, Alyaska və Aletut adaları ərazisində yayılmış dəniz samuurlarınln tətqiqatı ilə məşğul olmuşlar. Ancaq hazırda bu işlə dünyanın bir çox ölkələrinin alimləri müştərək şəkildə fəaliyyət göstərdiyindən xüsusi ilə adi dəniz samurları ilə şimal dəniz samurları arasında olan təbii sərhədin müəyyənləşməsi asanlaşmışdır. Bu sərhəd ABŞRusiya arasında olan dövlət sərhədi ilə eynilik təşkil edir. Belə düşünülür ki, Komandor adalarında aparılacaq araşdırmalar bu məsələlə işıq salacaqdır.

Dəniz samurlarına qoyulan adlar[redaktə | əsas redaktə]

Bəzi mənbələrdə dəniz samurları «kalan» olaraq adlandırılır. Bu söz koryak mənşəli olub (kolaxa) «yırtıcı» mənasını verir. Bu rus sözü əsasən keçmişdə və müəyyən dövr ərzində beynəlilən söz olmuşdur. Buna qədər isə «kamçatka samuru» və ya «dəniz samuru» olaraq keçərli idi. Hətta şimal rayonlarında onların yaş kateqoriyalarına görə müxtəlif cür adlandırılırdı. Belə ki, yeni doğulmuş balalardan 6 aylarına qədər dəniz samurları «medvedka», bir illiklər isə «koşlak» adlandırılırdı. Dəniz samurlarının yayıldığı ərazilərdə yaşayan xalqların hər birinin dilində müxtəlif adlar verilmişdir: Aleut adalarında «çnatox», itelmen dilində «keykoç» və «kakku», Kuril adalarında «kayku», Aynu dili «traçka» və yapon dili «rakko» (yap. 猟虎)[4].

Rus-amerika kompaniyası dəniz samurlarının ovlanması təsərrüfatını XVIII—XIX əsrdə Kamçatkada yerləşən rus köçünləri hesabına həyata keçirilirdi. Rus dilində işlənən «kalan» sözü bu minvalla ingilis dilinə (ing. kalan) keçmişdir. Ancaq bu termin XIX əsrin[27][28] sonlarına qədər işlədilir. Hazırda ingilis dili mənbələrdə və Avropa mənbələrində bu canlıların adı «dəniz samuru» (ing. sea otter) olaraq keçərlidir.

Təsviri[redaktə | əsas redaktə]

Ölçüləri, ömür müddəti[redaktə | əsas redaktə]

Dəniz samurları nisbətən iri canlılardır: onun uzunluğu 1,5 metr, çəkisi 45 kq olur. Erkəklər bir qayda olaraq dişilərdən iridir. Erkəklər dişilərdən çəki baxımından 35 %, uzunluq baxımından isə 10 % üstün olur. Yetkin erkəklər 22 - 45 kq arası çəkiyə, 120 - 150 sm arası uzunluğa malikdirlər. Yetkin dişi kaliforniya dəniz samuru 14 - 36 kq çəkiyə və 100 - 140 sm[29][30] uzunluğa malik olurlar.

Yeni doğulan babaların çəkisi 1,5 kq, uzunluğu isə 50 sm (quyruğu ilə birlikdə) olur. Yarımillik canlı artıq («koşlak») 110—115 sm uzunluğa və 11 kq[29] çəkiyə sahiblənir. Yetkin dəniz samurlarının ölçülərinə canlılar artıq üç yaşında malik olurlar. Dəniz samyrları ortalama 9—11 il, nadir hallarda isə 23 il yaşaya bilirlər. Zoopark şəraitində bir çox hallarda 20 il yaşaya bilirlər[30].

Bədən quruluşu[redaktə | əsas redaktə]

Baş və bədən quruluşuna görə adi samurlara bənzəyirlər. Ancaq dəniz samurları daha uzun və iri bədən quruluşuna malik olmaqla yanaşı silindrik formaya malik olurlar. Boğazı olduqca qısa olub kökdür. Başı yumrudur. Kiçik qulaqlara sahibdir. Uzun bığcıqlara sahibdir. Xəzi sanki geyinilmiş kisəni xatırladır.

Baş[redaktə | əsas redaktə]

Dəniz samurlarının başı yumru olub iri buruna sahibdir. Yuxarı dodağı olduqca inkişaf etmişdir. Samurlar böyüdükcə başlarının rəngində belə yişiklik baş verir. Belə ki, yetkin samurların başının rəngi boz və ya demək olar ki tam ağ rəngə çalır. Bığcıqları bu canlılar üçün olduqca əhəmiyyətli orqanlar hesab edilir. Bığcıqlar əsasən dodağın üzərində və gözün alt nahiyələrində rast gəlinir. Əsasən ağ rəngdə olurlar. Üst dodaq üzərində olan bığcıqlar 50—70 mm, göz altında olanlar isə 30 mm[29] olur. Göz qapakları hər zaman tünd-boz rəngdə olur. Çənələri olduqca güçlüdür. Güçlü əzələyə sahib olduğundan bərk qidanın dişlənməsi və gəmirilməsi baxımından çətinlik çəkmir. Baş beyin yaxşı inkişaf etmişdir. Beynin ölçüsü 5,80 (samurlarda isə 4,63)[31].

Dəniz samurlarının baş quruluşu
Kaliforniya samurunun əsasında (lat. Enhydra lutris nereis)
Kalan's head.jpg
Burun Qulaq
Kalan's nose.jpg
Kalan's ear.jpg
Göz Ağız və dişlər
Kalan's eye.jpg
Kalan's mouth.jpg
  • Burun xəzdən azad və qara rəngdə olur. Suyun dibinə enərkən burun dəlikləri qapanır və su buruna daxil ola bilmir.[4].
  • Qulaq seyvanı görünüş baxımından Qulaqlı suitiləri (lat. Otariidae) xatırladır. Suyun dibina daxil olan canlının qulaq seyvanı qapanır bununlada su qulağa daxil olmur[4].
  • Gözləri elə də böyük olmur. Bir qayda olaraq cavan fərdlərin gözləri parlaq-boz, yetkinlərin isə qara-qəhvəyi rəngdə olur. Yarım su həyatı keçirən məməlilər arasında buna ən yaxşı vərdiş etmiş canlılardır. Bu canlılar emmetopik görmə qabıliyyətinə malikdir. Belə ki, onlar həm quruda həmdə suda eyni səviyyədə görə bilirlər. Bununla belə onlar diqqət mərkəzindən aşağı hissədə yerləşən pretmetləri daha yaxşı görürlər. Bu isə onların daha çox yuruda yaşayan куньиlərə[29] bənzədir.
  • Diş quruluşları baxımından onları Mustelidaeyırtıcı məməlilərə bənzətmək mümkün deyildir.. Dəniz samurlarında cəmi iki cüt aşağı kəsici diş[26] (diş formulu: ) olur. Bu baxımdan onlar pərayaqlılara bənzəyir [4]. Dəniz samurları dişləri ilə birlikdə doğulur. Yeni doğulan balaların 26 dişi olur: . Yetkin dəniz samurlarının tam diş formulu: [29]. Bununla belə bəzən dişlərin sayı otuz dördə çatır[3].


Ətraflar və quyruq[redaktə | əsas redaktə]

Ön ətraflar olduqca qısadır. Ön ətrafların sonucu it caynağını xatırladır. Əllərində barmaqlar və yastıqcıqlar yoxdur. Əllər bütöv bir uzun lövhəni xatırladır və qara rəngdə olur. Ön ətrafların dırnaqları 10 mm çatır. Yetkin fərdlərdə dırnaqlar küt, cavan fərdlərdə iti və aşağı əyilmiş formaya malikdir. Ön ətrafların pəncələrində olan döşəkçiklər bu canlılar üçün vacib orqandır.

Arxa ətraflar güçlü şəkildə arxaya uzanır. Bütün baqmaqlar sonuncu bilək sümükləri ilə birləşir. Bu isə arxa ətrafları pəri xatırladır. Ayaqlarında yerləşən arxa barmaqlar ən uzun olanlardır. İçəri doğru isə digər barmaqlar qısalılır. Barmaqların bu cür uzunluğu digər məməlilərdən fərqlənir. Belə ki, bu canlılarda çöcələ barmaq digər barmaqlardan böyük olur. Arxa ətraflarda olan dırnaqlar 12 mm çatır. Yaşlı fərdlərdə dırnaqlar güçlü şəkildə yeyilmiş olur[4].

Dəniz samurlarının ətrafları
(Kaliforniya dəniz samurlarına aid şəkil (lat. Enhydra lutris nereis))
Kalan's hand.jpg
Kalan's foot.jpg
Dəniz samurunun ön ətrafı (solda) arxa ətrafı (solda).

Samurlarda Quyruq olduqca kiçik, şişman və əzələlidir. Onun uzunluğu 30-36 sm, eni 6—7 sm, qalınlığı 4—5 sm təşkil edir. Onlar quyruqlarını sükan kimi istifadə edirlər.

Skelet[redaktə | əsas redaktə]

Bu canlıların Skeleti onların elastikliklərinin təmin olumasına uyğun formalaşmışdır. Onurğa 50—51 fəqərədən ibarətdir. Bunun 7-si boyun, 14-ü döş, 6 bel, 3 oma sümüyü və 20—21 quyruq fəqərələrini təşkil edir. Bel fəqərələri istiqamətlənmiş formaya malikdir ki, bunlardan canlıya elastiklik gətirir. Sinə qəfəsi 14 cüt qabırğadan ibarətdir. On cüt qabırğa sinə hissədə sıx şəkildə birləşir. Yaxşı inkişaf etmiş çanaq güçlüdür, böyük çanaq sümüyü qalın, kiçik çanaq sümüyü isə olduqca nazikdir. Əl sümükləri yastıdır. Ümumilikdə götürdükdə bu növ samurların sümükləri çay samurlarının sümüklərinə nisbətdə daha geniş olur. Bəzən bu canlıların sümükləri müəyyən müddətdən sonra tədricən ağ-bənövşəyi rəng alır. Bu isə onların qida rasionunda dəniz kirpilərinin çox olması ilə izah edilir[4].

Dəniz samurlarının kəlləsi qısalmış quruluşa malik olaraq, ön hissədən kəsilmiş formaya malikdir. Alt çənə isə güçlü və uzundur. Burun dəliklərində yerləşən qığırdaqlar olduqca geniş və mürəkkəb quruluşa sahibdir. Bu isə onların üzərkən nəfəs almaları ilə əlaqədardır[31].

Daxili orqanlar[redaktə | əsas redaktə]

Bu canlıların daxili orqanları onların həyat tərzinə uyğun şəkildə formalaşmışdır. Bir çox orqanlar digər məməlilərə nisbətdə (bədənin çəkisinə olan nisbəti) böyükdür. Mədələri olduqca böyükdür və divarlarında çoxlu sayda ehtiyyat yerlərinə sahibdir. Bağırsaqlar olduqca uzundur və bədənin uzunluğunu 10 dəfə üstələyir. Mədə-bağırsaq traktatının çəkisi ümumi bədən çəkisinin 15,5 % təşkil edir.

Rəngi[redaktə | əsas redaktə]

Dəniz samurlarına məxsus tünd qonur fərdlər arasında kürən çalarlardan tutmuş qara çalara qədər rənglər müşahidə edilir. Ancaq yaşdan asılı olaraq bədənin bəzi hissələri ağarır. Xüsusən baş nahiyə bu baxımdan seçilir. Nadir hallarda bütünlüklə ağ rəngdə olan albinoslar müşahidə edilir[3][25]. Bəzi fərdlər isə tam olaraq qara rəngdə olur[29]. Ümumi olaraq isə yaş artdıqca bədəndə bütünlüklə ağarma baş vermir. Bədən əsasən yaş artdıqca kürən ləpələrdən tutmuş qara olmaqla tündləşmə artır. Alimlər cinsindən asılı olaraq rəng fərqi müşahidə etməmişlər. Adi dəniz samuru yarımcinsində yay ayları günəşin təsiri ilə xəzin kürənləşməsi müşahidə edilir.

Dəniz samurlarının rəng variantları
(Kaliforniya dəniz samuru (lat. Enhydra lutris nereis))
Kalan (dark).jpg
Kalan (brownish).jpg
Kalan (gray).jpg

Yayılması[redaktə | əsas redaktə]

Tarixi areal[redaktə | əsas redaktə]

XVIII—XIX əsr səyyahlarının[3][25][32][33] səfərlərindən əldə edilən məlumatlara əsasən araşdırmaçılar Dəniz samurlarının Şimali sakit okean sahilləri boyunca yayıldığını ehtimal edirlər: Aşağı Kaliforniyanın şimalından tutmuş (təxmini 27° ş. e.) ABŞKanadanın qərb sahilləri boyunca, buradan isə 60° ş. e başlayaraq Alyaskanın cənub sahillərindən AleutKomandor adalarının zəncirvari xətti boyunca Kamçatka sahillərinə, buradan isə yarımadanın şərq sahilləri boyunca Kuril adaları ilə Yaponiyanın şimalına Honsyu adasına qədər (təqribi 40° ş. e.)[4][34].

Su samurlarının yayıldığı tarixi arealda bir çox coğrafi obyektlər onların say baxımdan çox olması əlaqədar adlandırılmışdır. Məsələn: Kamçatka sahillərində yerləşən Kronos körfəzi əvvəllər «Qunduz dənizi», Kamçatka çayı isə «Kalanka» adlanırdı. Mednı adası ətrafında yerləşən rif «Qunduz dirəkləri» adlanır, Kuril adalarına daxil olan iri adalardan biri olan Urup adasının yaponca əvvəlki adı «Rakkoshima» olmuşdur bu idə «dəniz samuru adası»[4] mənasını verir. Dəniz samurlarının mütləvi ovu XVII əsrin ortalarından XX əsrin əvvəllərinə kimi davam etmişdir. Nəticədə geniş zolaq şəkilində uzanan areal talalar şəkilində olan kiçik sahələrlə əvəzlənir. Üstəlik bu o ərazilər olur ki, bu ərazilərə insan gəlişi olduqca çətin idi. Hesablamalara görə kütləvi ov dönəminin başlaması qədər dünyada sayları bir necə yüz mindən 1 milyon arasında dəyişdiyi təqdirdə XX əsrin əvvəllərində sayları cəmi 2000 baş olaraq qiymətləndirilirdi[30][35].

Çağdaş areal[redaktə | əsas redaktə]

Hazırda dəniz samurlarının sayı ovuna qoyulan qadağa ilə əlaqədar olaraq XX əsrin əvvələri ilə müqayisədə artmışdır. Üstəlik 1950-60-cı illərdə SSRİ, ABŞKanadada dəniz samurlarının əvvəlki arealına qaytarılması layihələri işlənmişdir. Bu görülən tədbirlər tam məqsədinə çatmamışdır yalnız müəyyən ərazilərdə uğurlar əldə edilmişdir. Hazırda da arealın tam bərpası baş verməmişdir. Bununla belə dəniz samurları əsasən Uzaq Şərqdə, AlyaskaKaliforniya sahillərində öz mövcudluğunu saxlayır. 2006-cı il məlumatına görə Rusiyada 15 min, Alyaska, Britaniya KolumbiyasıVaşinqton ştatı ərazisində 70 min, Kaliforniya sahillərində 2,5 min baş samur müşahidə edilmkşdir. Yaponiya sahillərində isə onlarla baş samurun müşahidəsi olmuşdur[34][36]. Bununlada dəniz samirlarının dünyada sayının 88 min olmasını demək olar ki, buda XVIII əsrin əvvəllərinə nisbətdə 20 %-dən də azdır.

Dəniz samurlarının qapalı şəraitdə saxlanılması[redaktə | əsas redaktə]

XX əsrin əvvələrindən SSRİ tərəfindən dəniz samurlarının qapalı şəraitdə saxlanmasına chd göstərilmişdir. Hədəf isə onların qiymətli dərilərinin əldə edilməsi olmuşdur. İlk illərdə aparılan cəhdlər nəticəsiz olur. Səbəb isə qida rasionunun pozulması, təmiz şəraitdə saxlanılmamaq və s. Bu isə öz növbəsində müxtəlif xəstəliklərin yaranmasına səbəb olmuşdur — müstəlif infeksiyalardan tutmuş Sətəlcəmə qədər[4].

Monterey zooparında olan akvarium, Kaliforniya

XX əsrin 40-cı illərində nəhayət alimlər dəniz suyu təmizliyini təmin etməklə yanaşı həmdə düzgün qida rasionunu tərtib etməklə məqsədə çatırlar[37][38]. 1938 - 1941-ci illərdə bu tip volyerdə bir necə samur sağ qalır. Ancaq Böyük Vətən müharibəsinin başlaması ilə bu volyerlər ləğv edilir və dəniz samurları isə təbiətə buraxılır. Bununla məlum olur ki, qapalı şəraitdə dəniz samurlarının saxlanılması üçün kifayət qədər vəsait və çoxlu vaxt lazım gəlir. Bu isə onlara sərf olunanların ödənilməsini mümkünsüz edir. Hazırda dəniz samurları qapalı şəraitdə ancaq təcrübə məqsədi ilə və Zooparklarda (akvarium) saxlanılır. Onlar əsasən Avropa, Şimali AmerikaYaponiyaın zoorparklarında saxlanılır. Onları Sietl, Çikaqo, Vankuver, Nyuport, Monterey, Nyu-York, Lissabon, Osaka, Antverpen və digər şəhərlərdə müşahidə etmək mümkündür.

Davranışı[redaktə | əsas redaktə]

Həyat tərzi[redaktə | əsas redaktə]

Dəniz samuru sahildə
Dəniz samuru beli üzərində
Dəniz samurları Kaliforniya sahillərində

Dəniz samurları əsasən gündüz həyatı sürürlər. Günlərinin isə böyük qismini suda keçirirlər. Böyük ehtimal ki, dəniz samurları XVIII əsrdə kütləvi ovlanmağa məruz qalmamışdan öncə sahilə daha tez-tez baş çəkirdilər nəyinki indi. İnsanın əli çatmayan bölgələrdə bu gündə samurlar sahilə tez-tez baş çəkirlər. Mednı adasında yayılmış samurlar gecəni sahildən 10-15 m aralıda keçirirlər. Bu həmcinin fırtınalı günlərdədə müşahidə edilir. Səbəb isə onların fırtınaya tab gətirə bilməməsidir. Şimali dəniz samurlarının dişiləri bir qayda olaraq sahildən bir az aralıda və ya su səthinə çıxmış qayaların üzərində balalayırlar. Digər tərəfdən insanların gur yaşadığı ərazilərdə dəniz samurları nadir hallarda sudan çıxırlar. Bu canlılar suyun üzərində asanlıqla yata bilirlər. Buna səbəb onların ağ ciyərlərinin yastı formaya malik olmasıdır. Ağciyərlərini hava ilə dolduran canlı suyun üzərində sərbəst şəkildə qala bilir. Belə desək su mühiti dəniz samurları üçün daha təbii və təhlükəsizdir. Onların bədən quruluşu daha çox suya uyğunlaşmışdır nəyinki quruya. Onlar qidalarınıda suda əldə edirlər. Sakit havada onlar sahildən 25 km məsafəyə qədər aralana bilirlər. Fırtınalar zamanı isə dayazlıqlara üz tuturlar. Dəniz samurlarının təcrübə məqsədi ilə tutan alimlər onların dənizə olan yolunda maniyə olduqda geri qayıtdıqları müddətcə böyük pisixoloji travma alırlar[29]. Dəniz samurları nadir hallarda qurunun 15-20 metr dərinliyinə gedirlər.

Dəniz samurları — istər öz fərdlərinə istərsə digər heyvanlara qarşı olduqca mülayim münasibət bəsləyirlər. Bircə öz qida rasionuna daxil olan canlılar istisnadır. Hətta Şimal dəniz şiri, suiti və digər qulaqlı suitilərə daxil canlılarla sakit şəkildə qonşuluq edirlər. Bəzən hətta bir yatağı paylaşırlar[4]. Bu canlılar arasında münaqişələr nadir hallarda olur. Münaqişə əsasən erkəklərin əraziyə sahib olması uğrunda gedir və simbolik xarakter daşıyır. İlk əvvəllər dəniz samurları insanlara qarşı dostcasına və inamlı şəkildə yanaşırdılar. Bu isə onların kütləvi asan ova çevrilməsinə səbəb olurdu. XVIII—XIX əsrlərdə insan dəniz samurlarına yaxınlaşarlən sahildə dururdu, bu isə onlarda hec bir təşviş yaratmırdı[3][27]. Dəniz samurlarının sülh sevərliyi alimlərin fikirinə görə onunla əlaqədardır ki, bu canlıların kiçik bir zədə alması böyük fəsadlara səbəb olur. Xəzlərinin zədələnməsi isə bu canlıların ölümünə belə səbəb ola bilir[29].

Dəniz samurları bəzən tənha yaşayırlar. Ancaq qrup bir növ adətdir. Bununla belə bu qruplarda tabelilik xüsusiyyəti yoxdur. Ancaq əvvəllər araşdırmaçılar bunun əksini iddia edirdilər[3]. Hazırda alimlər onun üzərində dayanırlar ki, quruplarda başçılar yoxdur[29]. Bəzən istənilən fərd qrupu tərk edir və ya digər qrupa daxil olur. Maraqlı cəhət isə onların digər məməli növlərindən fərqli olaraq qrupa daxil olanları xoş münasibətlə qarşılamalarıdır. Bu qruplar bir qayda olaraq erkəklər, tənha dişilər və balalı dişilərdən ibarət olurlar. Bu qrupların hərəkətində sistemlik müşahidə edilmir. Gün ərzində samurlar 5,5 km² ərazidə üzürlər. Ayrı fərdlər isə nadir hallarda gün ərzində 2 km məsafədən uzağa üzürlər. Dəniz samurları arasında mövsümü miqrasiya mövcud deyildir[27][29]. Əraziyə sahib erməklərdən fərqli olaraq dişilər müəyyən əraziyə az bağlılığı ilə seçilir. Qruplar əsasən istirahət sahələrində qurulur. Bu düşərgələr bir qayda olaraq yosun cəngəlliklərində salınır. Tənha erkək su samurları olduqca böyük məsafə qət edə bilirlər. Onların ərazilərini işarələmələri bilinmir.

Çoxalma[redaktə | əsas redaktə]

Dəniz samurlarında çütləşmənin müəyyən bir vaxtı olmadığından balaların doğulması ilin istənilən vaxtı baş verə bilir. Bununla belə bəzi alimlər çütləşmənin bir sıra rayonlarda yazda baş verməsini qeyd edirlər.

Boğazlıq dövrü və doğuş[redaktə | əsas redaktə]

Boğazlıq dəniz samurlarında gecikmə ilə gəlir. Bu hal məməlilərə aid 100 növdə müşahidə edilir. Boğazlıq dövrü dəniz samurlarında 6 ay davam edir (şimal popultasiyasında isə 7-8 ay).

Doğuş yarımnövlərdən asılı olaraq ya su səthinə çıxmış qayaların və ya sahildə baş tutur. 99 % olaraq dişilər bir bala doğur. Nadir hallarda isə iki balanın doğulması müşahidə edilir. Bununla belə ekiz balalardan yalnız biri sağ qalır. Balalar qəhvəyi-sarımtıl rəngə və 1,5 kq çəkiyə malik olurlar. Dəniz samurlarında digərlərinin balalarını bəsləmə xüsusiyyəti vardır. Bu səbəbdən əgər hansısa dişinin balası ölərsə o digərinin ekiz balalarından birini saxlaya bilər. Bu halda ekiz balaların hər ikisi sağ qalır.

Balaların bəslənməsi[redaktə | əsas redaktə]

Anasının sinəsində olan kiçik dəniz samuru

Yeni doğulan körpələr bir necə ay müddətində sərbəst yaşaya bilmədikləri səbəbindən tamamən analarından asılı olurlar. Erkəklər balaların bəslənməsində iştirak etmirlər. Onlar çütləşmədən bir necə gün sonra dişini tərk edirlər. Ana bir necə ay müddətində balanı qarnı üzərində saxlayır. Elə belə vəziyyətdə də onu yalayır və süd verir. Ana yalnız qidalanmaq məqsədi ilə balanı müvəqqəti ya daşların üzərinə və ya suya qoyaraq onu tərk edir. Bu zaman bala dəniz samuru həyəcanlı şəkildə müxtəlif səslər çıxararaq anasının gəlməsini gözləyir. Bala dəniz samuru suda beli üzərində durur ancaq o nə üzə nə də ovlama imkanına malik olmur. Balalar analarından 5 aydan 15 aya qədər asılı olurlar (ortalama 6 ay). Dəniz samurları arasında uşaq ölümü yüksəkdir. Bir ilinə çatmadan ölən dəniz samurlarının sayı ümumi doğulanların 30 % təşkil edir.

İlk ay ərazində ana balasını ancaq südlə bəsləyir. Onların südünün tərkibi digər kunilərindən fərqlədərən daha çox digər məməlilərin südünə bənzəyir. Südünün 23 % yağ, 13 % Zülallar və yalnız 1 % Laktoza təşkil edir. Bir müddət sonra ana artıq balanı «Böyüklərin yeməklərinə» alışdırır. Tədricən ana balanı müxtəlif ov taktikalarına, düzgün qidalanmağa və digər yeniliklərə alışdırır.

Analar balalara olduqca bağlı olurlar. Təhlükə anında ilkin olaraq balalarına qayğı göstərirlər. Bundan dəniz samurlarının onu ilə məşğul olan istifadə edirdilər. Balalı su samurları ovçuların asan şimarına çevrilirdi. Bu haqda Qeorq Steller belə yazır:

Dəniz samuru mədəniyyətdə[redaktə | əsas redaktə]

Kamçadallar, AleutlarAynuların dəniz samurları ilə eyni ərazidə yaşayan qəbilələrinin mədəniyyəti və folklorunda onların müəyyən yeri vardır. Belə ki onların folklorunda adədən insana aid xüsusiyyətlər dəniz samurlarında təəccəsüm etdirilir. Məsələn: aleutların folklorunda iki sevgilidən bəhs edən əfsanadə onların dənizə atılması və dəniz samuruna çevrilməsi qeyd edilir. Hətta keçmişdə bu canlıların Şimal xalqlarının inanc sisteminə daxil olması belə məlumdur[39]. Alimlərin fikirin görə dəniz samurlarında olan bəzi özünəməxsusluq vardır ki, onları bir qədər insanlara bənzədır[29]. Bu canlıları araşdıran bir çox alimlər bu canlıların təsvirində sistematik olaraq Antropomorfizm terminologiyasından istifadə etmişlər[4]. Məsələn, samurlar «fleqmatikdirlər», «qolları ilə sinəsini yığırlar», «həzin civildəmək», «qaşınırlar» və s. Bu məsələdə böyük rolu dəniz samurlarının ilk əvvəllər insanlara qarşı xoş niyyətli olması oynayır.

Şimal xalqlarına aid qəbilələrin dəniz samurlarının təsviri ilə bağlı misallar.
AleutKalan1.jpg
AleutKalan2.jpg
SlevaAleutlara aid balası ilə birlikdə təsvir edilən ana dəniz samuruna bənzər totem. Vverxu — aleut ovçularının dəniz samurlarını ovlama səhnəsi. Təsvir qədim şəkilin təsviridir. Aleutlar dəniz samurlarının təsvirlərinə magik xüsusiyyətlər hesab edirdilər. Hər iki ekponat Rusiya Elmlər Akademiyasının Böyük Pyotr adına antropologiya və etnoqrafiya muzeyində[40] saxlanılır.

Dəniz samurlarının kütəkivi ovu zamanı (XVIII—XIX əsrlərdə) insam mədəniyyətinə bu heyvanın dərisindən hazırlanan xəzlər daxil idi. Məsələn: II Yekaterinanın məşhur накидка dəniz samuru dərisindən hazırlanmışdır. XX əsrin ortalarında xüsusən qərb mədəniyyətində dəniz samurları çoxsaylı uşaq işləmələrində əsas qəhrəmana çevrilmişdir.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Hall K., Schaller G. Tool-using behaviour of the Californian sea otter // Journal of Mammalogy, № 45, 1964
  2. U.S. Department of the Interior
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 Georg Wilhelm Steller De Bestiis Marinis, 1751 Elektron variant  (ing.)
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 Барабаш-Никифоров Н. И. Калан (Enhydra lutris L.) его биология и вопросы хозяйства // «Калан», Издательство Главного управления по заповедникам при Совете Министров РСФСР, Москва, 1947
  5. 5,0 5,1 Erxleben, Johann Christian Polycarp Systema regni animalis per classes, ordines, genera, species, varietates: cvm synonymia et historia animalivm: Classis I. Mammalia, Impensis Weygandianis, Leipzig, 1777
  6. 6,0 6,1 Linné C. Systema naturae, ed. X, Stockholm, 1758 Elektron variant
  7. 7,0 7,1 Pallas, Peter Simon Zoographia rosso-asiatica, sistens omnium animalium in extenso Imperio rossico, et adjacentibus maribus observatorum recensionem, domicilia, mores et descriptiones, anatomen atque icones plurimorum; Petropoli, in officina Caes. academiae scientiarum impress., 1811—1831.
  8. 8,0 8,1 John Fleming. The philosophy of zoology; A general view of the structure, functions, and classification of animals. A. Constable, Edinburgh, 1822.
  9. Beddard F.E. Mammalia, Macmillan and co., London — New York, 1902
  10. 10,0 10,1 Pohle H. Die Unterfamilie der Lutrinae, Archiv fr Naturgeschichte, Bd. 85, 1919
  11. Oken, Lorenz Lehrbuch der Naturgeschichte. Zoologie. August Schmid und Comp., Jena, Germany, 1916
  12. Constantin W. L. Gloger Bemerkungen über ein paar Schlesische Säugthierarten // Nova Acta Academiae Caesareae Leopoldino Carolinae Germanicae Naturae curiosorum, 1827
  13. Stejneger, Leonhard The fur seals and fur-seal islands of the North Pacific ocean, Govt. Printing Office, Washington, 1898—99 Elektron variant (eng.)
  14. Lesson, R.P. Manuel de Mammalogie, Roret, Paris, 1827
  15. Lichtenstein, Hinrich Darstellung neuer oder wenig bekannter Säugethiere in Abbildungen und Beschreibungen von fünf und sechzig Arten auf fünfzig colorirten Steindrucktafeln nach den Originalen des Zoologischen, Museums der Universität zu Berlin, Berlin, 1827—1834
  16. Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; Morrison1974 adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  17. Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; Estes1980 adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  18. Radinsky L.B. Evolution of somatic sensory specialization in otter brains // The Journal of Comparative Neurology, vol. 134, Issue 4, 2004
  19. van Zyll de Jong A phylogenetic study of the Lutrinae (Carnivora; Mustelidae) using morphological data. Canadian Journal of Zoology, № 65, 1987
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; Wilson adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  21. Merriam, C.H. A new sea otter from southern California // Proceedings of the Biological Society of Washington № 17, 1904
  22. Фишер Д., Саймон Н., Винсент Д. Красная книга. Дикая природа в опасности / пер. с англ., под ред. А. Г. Банникова. — М.: Прогресс, 1976. — С. 103—105. — 478 с.
  23. Sea otter researcher Karl W. Kenyon, after whom the subspecies is named, was never convinced that E. l. kenyoni was a distinct subspecies."Soundings: The Newsletter of the Monterey Bay Chapter of ACS" (PDF). American Cetacean Society Monterey Bay Chapter. June 2007. http://www.starrsites.com/acsmb/Soundings/archives/Soundings0706.pdf. İstifadə tarixi: 2008-01-22.
  24. Wilson, D.E., M.A. Bogan, R.L. Brownell, Jr., A.M. Burdin, and M.K. Maminov Geographic variation in sea otters, Enhydra lutris. //Journal of Mammalogy, № 72, 1991
  25. 25,0 25,1 25,2 Лех С. Некоторые наблюдения о морском бобре, водящемся у о. Медного Командорских островов // Записки Общества изучения Амурского края, Х, 1907
  26. 26,0 26,1 "Enhydra Lutis". Animal Diversity Web. University of Michigan Museum of Zoology. Arxivləşdirilib: [1] saytından 2011-08-18 tarixində. http://www.webcitation.org/612FkG1qU. İstifadə tarixi: 2007-11-24.
  27. 27,0 27,1 27,2 Кусто Ж. И., Паккале И. Лососи, бобры, каланы, Гидрометеоиздат, Ленинград, 1983
  28. The Oxford English dictionary. 2nd edition, Oxford University Press, New York, 1989 ISBN 0-19-861186-2
  29. 29,00 29,01 29,02 29,03 29,04 29,05 29,06 29,07 29,08 29,09 29,10 Барабаш-Никифоров И. И., Мараков С. В., Николаев А. М. Калан (морская выдра), Издательство «Наука», Ленинград, 1968
  30. 30,0 30,1 30,2 "Sea Otter, Enhydra lutris at MarineBio.org". Arxivləşdirilib: [2] saytından 2011-08-18 tarixində. http://www.webcitation.org/612FklGlG. İstifadə tarixi: 2007-11-23.
  31. 31,0 31,1 Нгуен Ню Хиен Биолого-морфологический анализ особенностей черепа хищных млекопитающих семейства куньих. Автореферат кандидатской диссертации, Москва, 1964
  32. Snow H.I. In forbidden seas; recollection of Sea-Otter Hunting in the Kurils. London, 1910
  33. Крашенинников С. Описание земли Камчатки, Санкт-Петербург, 1786
  34. 34,0 34,1 Марголина А. Куда исчезают каланы? // Наука и жизнь, № 8, 2007
  35. "Sea Otter, Enhydra lutris at Defenders of Wildlife". Arxivləşdirilib: [3] saytından 2011-08-18 tarixində. http://www.webcitation.org/612Flg9UG. İstifadə tarixi: 2007-12-01.
  36. "Sea Otter". Defenders of Wildlife. Arxivləşdirilib: [4] saytından 2011-08-18 tarixində. http://www.webcitation.org/612Flg9UG. İstifadə tarixi: 2007-11-23.
  37. Решеткин В. В. Шидловская Н. Н.Акклиматизация морской выдры или калана // «Калан», Издательство Главного управления по заповедникам при Совете Министров РСФСР, Москва, 1947
  38. Шидловская Н. Н. Инструкция по кормлению самца калана и уходу за ним // «Калан», Издательство Главного управления по заповедникам при Совете Министров РСФСР, Москва, 1947
  39. Murie O. Notes on the sea otter // Journal of Mammalogy, vol. 21, № 2, 1940
  40. Ляпунова Р. Г. Музейные материалы по алеутам. // Сборник Музея антропологии и этнографии АН СССР, том XXI, 1963

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]