Saturn (planet)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Saturn planeti səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Jump to navigation Jump to search
Saturn Saturn symbol.svg
Saturn during Equinox.jpg
Peyklər 62 Titan (peyk), Hiperion, Feba
Əsas xüsusiyyətlər
Böyük yarımox km. AU
Perigeliy km. AU
Afeliy km. AU
Orbital ekssentrsitet
Fiziki xüsusiyyətlər
Ekvator ×1012 km³
Təzyiq
Həcm ×1012 km³
Kütlə ×1024 kq.
Sıxlıqı  q/sm³
Oxun bucağı o
Tam dövr gün
Qravitasiya m/s2
Sürəti km/saniye
Parlaqliq
(albedo)
Temperatur
Max K (oC)
Orta
Min -178 C
Tərkibi
Hidrogen %
Helium %
Oksigen %
Karbon %
Dəmir %
Kükürd %
Neon %
Azot %
Kremnium %
Maqnium %

SaturnGünəş sistemində Yupiterdən sonra ən böyük ikinci, Günəşdən məsafəsinə görə altıncı planet. Saturn radiusu Yerin radiusundan təqribən doqquz dəfə böyük olan qaz nəhəngidir.[1][2] Saturnun sıxlığı Yerin sıxlığının səkkizdə biri qədər olsa da, həcmi Yerin həcmindən 95 dəfə çoxdur.[3][4][5] Planetin adı Roma mifologiyasında tanrı olan Saturndan qaynaqlanır və astronomik simvolu (♄) Saturnun orağını təmsil edir.

Ehtimal olunur ki, Saturnun daxili nüvəsi dəmir-nikel və qayadan (silisiumoksigen birləşmələri) təşkil olmuşdur. Bu nüvənin də metalik hidrogenlə əhatələndiyi, orta təbəqələrdə maye hidrogenlə maye heliumun yerləşdiyi və Frenkel xəttindən xaricdə qalan hissənin də qaz təbəqəsindən ibarət olduğu düşünülür.[6] Saturnun üst atmosferi ammonyak kristallarından təşkil olunduğu üçün rəngi açıq sarı görünür. Metalik hidrogen təbəqəsindəki elektrik axınının planetin maqnit sahəsinin yaranmasına səbəb olduğu düşünülür. Bu axın Yerdəkinə nisbətən daha zəif olmasına baxmayaraq planetin böyük ölçüləri səbəbindən maqnit momenti Yerin maqnit momentindən 580 dəfə çoxdur. Saturnun maqnit sahəsinin gücü Yupiterin maqnit sahəsinin gücünün iyirmidə birinə bərabərdir.[7] Saturnun üst atmosferi əsasən mülayim və sakitdir. Buna baxmayaraq uzun müddət davam edən atmosfer hadisələri də müşahidə oluna bilir. Saturnda küləyin sürəti 1800 km/saata bərabərdir ki, bu göstərici Yupiterdəkindən daha güclü, Neptundakından isə daha zəifdir.[8]

Saturn doqquzu davamlı halqa və üçü davamsız yay formalı olmaqla buz hissəcikləri, qaya parçaları və kosmik tozdan ibarət olan diqqətçəkən halqa sisteminə sahibdir. Saturnun kəşf olunmuş 62 peyki vardır ki, bunlardan 53-ü rəsmi şəkildə adlandırılmışdır.[9] Bu siyahıya halqalardakı nisbətən iri hissəciklər daxil edilmir. Saturnun ən böyük peyki Titandır və ölçüsünə görə Günəş sistemində Qanimeddən sonra ikinci peykdir. Ölçüsünə görə Merkuridən daha böyük olan Titanın önəmli bir xüsusiyyəti də diqqətçəkən atmosferə sahib olmasıdır.[10]

Fiziki xüsusiyyətlər[redaktə | əsas redaktə]

Saturnun Yerlə müqayisəsi

Saturn əsasən hidrogenheliumdan təşkil olunduğu üçün qaz nəhəngidir. Qatı səthə sahib deyildir, ancaq bərk nüvəyə sahib olmaq ehtimalı vardır.[11] Saturn öz oxu ətrafında sürətlə döndüyü üçün qütblərdən basıq formadadır. Ekvator (60268 km) və qütb radiusu (54364 km) arasında 10% fərq vardır.[12] Yupiter, UranNeptun kimi əsasən qazdan təşkil olunmuş planetlər də qütblərdən basıq formadadır, ancaq Saturnda bu daha qabarıq nəzərə çarpır. Saturn Günəş sistemində sıxlığı sudan az olan (təqribən 30% daha az) tək planetdir.[13] Saturnun nüvəsinin suya nəzərən olduqca sıx olmasına baxmayaraq, sıxlığı az olan üst qatlarına görə orta sıxlığı 0,69 q/sm3-ə bərabərdir. Yupiter kütləsinə görə Yerdən 318 dəfə,[14] Saturn isə 95 dəfə daha ağırdır.[12] Yupiter və Saturn birlikdə kütləsi Günəş sistemindəki planetlərin ümumi kütləsinin 92%-ni təşkil edir.[15]

Daxili quruluşu[redaktə | əsas redaktə]

Saturn əsasən hidrogenheliumdan təşkil olunmasına baxmayaraq bu maddələrin çox hissəsi qaz halında deyildir. Çünki hidrogen sıxlığı 0,01 q/sm3-dən çox olduğu halda ideal olmayan maye halına keçir və Saturnun kütləsinin 99,9%-ni təşkil edir. Saturnun daxilinə doğru getdikcə istilik, sıxlıq və təzyiq artır və bu da nüvənin ətrafında hidrogenin metal xüsusiyyətləri daşımasına səbəb olur.[15]

Standart planetlər modelinə görə Saturnun daxili hissəsinin Yupiterin daxili hissəsinə oxşadığı, kiçik qaya nüvəyə sahib olduğu və onun ətrafının bir qədər uçucu maddələrlə birgə hidrogenheliumla əhatələndiyi düşünülür.[16] Bu nüvənin tərkibi Yerin nüvəsinə oxşayır, ancaq sıxlığı daha çoxdur. Saturnun qravitasiya momentinin daxili fiziki quruluş modelləri ilə birgə öyrənilməsi nəticəsində, fransız astronomlar olan Didier Saumon və Tristan Quillot nüvənin kütləsinə məhdudiyyət tətbiq olunması düşüncəsini qəbul etdi. 2004-cü ildə düşünülürdü ki, nüvənin diametri təqribən 25000 kilometrdir və kütləsi Yerdən 9-22 dəfə çoxdur.[17][18][19] Nüvənin metalik hidrogenlə əhatələndiyi və daha üst qatlarda tədricən qaz halına keçən heliumla hidrogen təbəqəsinin olduğu düşünülürdü. Ən xaricdə yerləşən təbəqənin qalınlığı 1000 kilometrdir və qaz halındadır.[20][21][22]

Saturnun nüvəsində 11,700 °C-yə çatan istilik vardır və ətrafa Günəşdən qəbul etdiyindən 2,5 dəfə çox enerji yayır. Yupiterin termal enerjisi yavaş qravitasiya sıxışdırmasının Kelvin-Helmholtz mexanizmi tərəfindən meydana çıxır, ancaq Saturnun kütləsi nisbətən az olduğundan bu planetin daxili istiliyini açıqlamaq üçün yetərli deyildir. Saturnun daxilində helium damcılarının yağış olaraq yağması kimi alternativ və ya əlavə mexanizmin isinmənin qaynağı olduğu düşünülür. Helium damcıları daha az sıxlıqlı hidrogenə doğru enərkən sürtünmə nəticəsində istiliyi sərbəst buraxır və xarici təbəqələrdəki helium azalır.[23][24] Bu enən damcıların nüvəni əhatələyən helium təbəqəsində yığılması ehtimalı vardır.[16] Yupiter[25]buz nəhəngləri olan Neptunla Uran kimi Saturnda da almaz yağışlarının olduğu düşünülür.[26]

Atmosferi[redaktə | əsas redaktə]

Saturnun metan zolaqları

Saturnun xarici atmosferinin tərkibi 96,3% molekulyar hidrogen və 3,25% heliumdan ibarətdir.[27] Günəşdəki heliumun bolluğu ilə müqayisədə Saturnda heliumun nisbəti önəmli dərəcədə azdır.[16] Heliumdan daha ağır (metal) maddələrinin nisbəti bilinməsə də, onların Günəş sisteminin yaranmasının ilkin mərhələlərindəki miqdarına uyğun olduğu düşünülür. Bu ağır elementlərin ümumi kütləsinin Yerdən 19-31 dəfə daha ağır olduğu düşünülür və önəmli hissəsinin nüvə ətrafında olduğu düşünülür.[28]

Saturnun atmosferində az miqdarda ammonyak, asetilen, etan, propan, fosfinmetan aşkar edilmişdir.[29][30][31] Üst bulud qatları ammonyak kristallarından, alt bulud qatları isə ammoniyum hidrosulfid (NH4SH) və ya sudan ibarətdir.[32] Günəşdən gələn ultrabənövşəyi şüalar üst atmosferdə metan fotolizinə səbəb olur və nəticədə meydana çıxan maddələr bir sıra karbohidrogen reaksiyalarına səbəb olur. Bunun nəticəsində ortaya çıxan maddələr diffuziya və burulğanlarla aşağı qatlara daşınır. Bu fotokimyəvi dövrə Saturnun fəsil dövrələri ilə tənzimlənir.[31]

Bulud qatları[redaktə | əsas redaktə]

Saturnun atmosferi də Yupiterin atmosferi kimi zolaqlıdır, ancaq Saturnun zolaqları daha solğun və ekvatora yaxındır. Bu zolaqları təsnif etmək üçün istifadə olunan termin Yupiterdəki ilə eynidir. Saturnun daha incə olan zolaqları 1980-ci illərdə təşkil olunmuş Voyacer proqramına qədər bilinmirdi. O vaxtdan bu yana Yerdən müşahidə edən teleskoplar zolaqları birbaşa müşahidə edəcək səviyyə çata bilmişdir.[33]

Buludların tərkibi dərinlik və artan təzyiqə bağlı olaraq dəyişir. Üst bulud təbəqələrində təzyiq 0,5-2 bar arasında dəyişir və ammonyak buzundan təşkil olmuşdur. Su buzundan təşkil olmuş buludlar 2,5-9,5 bar aralığında dəyişən təzyiqin olduğu dərinlikdə meydana gəlir. 3-6 bar aralığında dəyişən təzyiq bölgələrində ammoniyum hidrosulfid buzundan təşkil olunmuş buludlar müşahidə olunur. Təzyiqin 10-20 bar aralığında dəyişdiyi bölgədə ammonyakın maye şəklinə keçib damcıladığı alt bulud qatı mövcuddur.[34]

Saturnun əsasən mülayim olan atmosferində bəzi hallarda Yupiterdəkilərə oxşar oval qasırğalar və digər hadisələr müşahidə olunur. 1990-cı ildə Habbl teleskopu ilə Saturnun ekvatoruna yaxın bölgəsində Voyacer proqramı zamanı müşahidə olunmayan böyük ağ bulud müşahidə olundu. Daha sonra 1994-cü ildə başqa kiçik qasırğa müşahidə olundu. 1990-cı ildə müşahidə olunan Böyük ağ ləkə olaraq adlandırılan qasırğa Saturnun şimal yarımkürəsinin yay gündönümündə təqribən hər otuz ildə bir müşahidə olunan qısaömürlü astronomik hadisədir.[35] 1876, 1903, 19331960-cı illərdə Böyük ağ ləkə müşahidə olunmuşdu ki, bunlardan ən məşhuru 1933-cü ildə baş verən qasırğa idi. Əgər bu dövrə davam etsə 2020-ci ildə növbəti qasırğa gözlənilir.[36]

Saturnda baş verən küləklər sürətinə görə Günəş sistemində Neptundan sonra ikinci yerdədir. Voyacer proqramı zamanı əldə olunan məlumatlar nəticəsində Saturnda müşahidə olunan şərqdən əsən ən güclü küləklərin 1800 km/saat sürətə sahib olduğu məlum olmuşdur.[37] 2007-ci ildə Kassini-Hüygens kosmik gəmisi tərəfindən əldə olunan şəkillər nəticəsində Saturnun şimal yarımkürəsində Urandakına oxşar açıq göy tonda rəng olduğu müşahidə olundu. Böyük ehtimalla rəngin Saturnda baş verən Reyli səpilməsi nəticəsində meydana gəldiyi düşünülür.[38] Müşahidələr nəticəsində Saturnun cənub yarımkürəsində yerləşən qütb qasırğası müəyyən olmuşdur. Bu qütb qasırğası Günəş sistemində isti olan tək qütb qasırğasıdır. Saturnun istiliyi normalda −185 °C olduğu halda, qütb qasırğası −122 °C istiliyə sahibdir.[39] Cənub qütb qasırğasında müşahidə olunan istiliyin Saturnda müşahidə olunan ən isti yer olduğu düşünülür.[39]

Şimal qütbündə altıbucaqlı qasırğa[redaktə | əsas redaktə]

Altıbucaqlı qasırğanın görünüşü

Voyacer proqramı zamanı çəkilən görüntülər nəticəsində Saturnun 78° şimal enliyindən başlamaqla qütbündə dönən altıbucaqlı formalı qasırğa müəyyən olundu.[40][41][42] Altıbucaqlının tərəflərindən hər biri Yerin diametrindən daha uzun olub təqribən 13800 kilometr uzunluğa sahibdir.[43] Bütün strukturun dönmə sürətinin Saturnun daxili hissəsinin dönməsinə bərabər olduğunu qəbul etsək, bu dövrə 10 saat 39 dəqiqə 24 saniyə ərzində baş verir.[44] Altıbucaqlı struktur Saturnun görünən atmosferindəki digər buludlar kimi uzunluğa görə yerini dəyişdirmir.[45] Bu strukturun qaynağı ilə bağlı bir sıra nəzəriyyələr vardır. Çoxlu alim bunun atmosferdə dayanan dalğa nümunəsi olduğunu düşünür. Çoxbucaqlı formalar laboratoriyada müxtəlif axıcılığa sahib olan mayelərin döngüsü ilə bağlı sınaq zamanı əldə olunub.[46][47]

Cənub qütbündə qasırğa[redaktə | əsas redaktə]

Cənub qütb bölgəsinin Habl Teleskopu görüntüləməsi, bir jet axınının varlığını göstərdi. Ancaq, güclü qütb qasırğası və altıbucaq dayanan dalğa yox idi. 2006-cı il noyabr ayında NASA, Kassininin aydın şəkildə təyin edilən bir "göz divarına" sahib cənuba kilitlənmiş "tropik siklon" bənzəri tufanı müşahidə etdiyi məlumatını verdi. Göz divarı buludları əvvəl, Yerdən başqa heç bir planetdə müşahidə edilməmişdi. Misal üçün, Qalileo kosmik gəmisindən gələn görüntülər, Yupiterin Böyük qırmızı ləkəsində "göz divarı" göstərmədi.Hesab edilir ki, cənub qütb tufanı milyardlara ildir mövcuddur. Bu qasırğa Yerin böyüklüyü ilə müqayisə ediləndir. Onun külək sürəti 550 km/s təşkil edir.

Digər xüsusiyyətlər[redaktə | əsas redaktə]

Kassini, şimal enliklərdə olan "İncilərin simləri" olaraq adlandırılan bir sıra bulud xüsusiyyətlərini müşahidə etdi. Bu xüsusiyyətlər, dərin bulud təbəqələrində olan bulud açıqlıqlarıdır.

Maqnitosfer[redaktə | əsas redaktə]

Saturnun, sadə simmetrik şəklə sahib, bir maqnit dipolu olan maqnit sahəsi var. Onun gücü ekvatorda – 0.2 qaus (20 µT) təşkil edir – Yupiterin ətrafındaki sahənin təqribi olaraq iyrimidə biri qədər və Yerin maqnit sahəsindən azca zəifdir. Nəticədə, Saturnun maqnitosferi Yupiteron maqnitosferindən daha kiçikdir. Voyacer 2 maqnitosferə daxil olduqda, günəş küləyinin təyziqi yüksək idi və maqnitosfer 19 Saturn radiusu qədər və ya 1,1 million km-ə qədər genişlənmiş, bir neçə saat ərzində genişlənməyinə baxmayaraq, təxminən üç gün boyunca həmin vəziyyətdə qalmışdı. Böyük ehtimalla, Saturnun maqnit sahəsi, Yupiterinkinə oxşar şəkildə, metalik hidrogen dinamo olaraq adlandırılan metalik hidrogen təbəqəsindəki axıntılar vasitəsi ilə meydana gəlmişdir. Saturnun maqnitoseri günəş küləklərini sapdırmaqda effektlidir. Saturnun maqnitosferi həm planetdən, həm də peyklərdən gələn plazma ilə doludur. Titan, Saturnun maqnitosferinin xaric hissəsindəki orbitdə hərlənir və atmosferindəki iyonlaşmış hissəciklərdən bu plazmaya "qatqı" verir. Saturnun maqnitosferi Yerin maqnitosferi kimi qütb parıltıları meydana gətirir.

Orbit və fırlanması[redaktə | əsas redaktə]

Saturnun günəş ətrafındaki hərəkətini göstərən animasiya

Saturn və Günəş arasındaki orta məsafə 1,4 milyard km-dən çoxdur (9 AV). 9,68 km/san orta sürəti ilə Günəş ətrafında tam dövrəsi 10,759 Yer gününə (və ya 29 12 ilinə) bərabərdir. Nəticədə, Yupiter ilə 5:2-yə yaxın orta-hərəkət rezonansı meydana gətirir. Saturnun elliptik orbiti, Yerin orbital müstəfisinə 2.48° meyillidir. Perigelisi və afelisi uyğun olaraq ortalama 9,195 və 9,957 AV-dir. Saturnun görünən xüsusiyyətləri, enliklərə və fərqli bölgələrə təyin edilən çoxsaylı fırlanma periyodlarına bağlı olaraq fərqli tempdə dövrə vurur (Yupiterdəki kimi).

Astronomlar, Saturnun fırlanma tempini ifadə etmək üçün üç fərqli sistem istifadə edirlər. I Sistem, 10 saat 14 dəq 00 san fırlanma periyoduna sahibdir (844,3°/gün) və ekvator bölgəsi, cənub ekvator kəməri və şimal ekvator kəmərini əhatə edir. Qütb bölgələrinin I Sistem-ə bənzər fırlanma dövrü olduğu hesab edilir. Şimal və cənub bölgələrindən başqa, Saturnun bütün digər enlikləri, II Sistem olaraq göstərilmiş və 10 saat 38 dəq 25,4 san (810,76 °/ gün) fırlanma müddətinə sahibdir. III Sistem, Saturnun daxilinin fırlanma periyodunu ifadə edir. Voyacer 1Voyacer 2 tərəfindən aşkar edilən planetdən yayılan radio emissiyalarına əsasən, III Sistem fırlanma periyodu 10 saat 39 dəq 22,4 saniyəyə bərabərdir (810,8 °/ gün). III Sistem əsaslı şəkildə II Sistem-i əvəz etmişdir.

Daxili hissələrin fırlanma periyodu üçün dəqiq göstərici qeyri-müəyyəndir. 2004-cü ildə Saturna yaxınlaşarkən, Kassini, Saturnun radio fırlanma periodunun əhəmiyyətli dərəcədə artığını, təqribi olaraq 10 saat 45 dəq 45 san (± 36 san) olduğunu müəyyən etdi. Saturnun fırlanma periyodunun axrıncı təxmini, VoyacerPioneer kosmik gəmiləri tərəfindən 2007-ci ilin sentyabr ayında, Kassinidən əldə olunan müxtəlif ölçmələrin tərtibatı əsasında bildirilmişdi – 10 saat 32 dəqi 35 san.

2007-ci il mart ayında, planetdən yayılan radio emissiyalardaki fərqliliklər Saturnun fırlanma tempinə uyğun gəlmədiyi müəyyən edildi. Bu fərqliliklərin Saturnun Enkelad peykindəki qeyzer aktivliklərindən meydana gəldiyi ehtimal edilir. Bu aktivlik tərəfindən Saturnun orbitinə yayılan su buxarı yüklənir və onun maqnit sahəsində ləngitmə yaradaraq, planetin fırlanmasına nəzərən onun dönüşünü yavaşladır.

Saturnun hərhansı troyan asteroidi yoxdur. Troyanlar, Günəş ətrafında planetə və onun orbitinə 60° ilə təyin olunmuş L4L5 olaraq adlandırılan stabil Laqranj nöqtələrində fırlanan kiçik planetlərdir. Marsın, Yupiterin, Uranın və Neptunun kəşf edilmiş troyanları vardır. Sekulyar rezonans da daxil olmaqla, orbital rezonans mexanizmlərinin Saturnun troyanları əldən verməsinə səbəb olduğu hesab edilir.

Təbii peykləri[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Saturnun peykləri

Saturnun kəşf olunmuş 62 peyki vardır ki, bunlardan 53-ü rəsmi şəkildə adlandırılmışdır. Həmçinin Saturnun halqalarında həqiqi peyk olaraq qəbul edilməyən, diyametri 40-500 metr qədər olan çox sayıda iri hissəciklər vardır. Ən böyük peyki olan Titan, haqlalar da daxil olmaqla Saturnun ətrafındaki orbitdə kütlənin 90%-ni təşkil edir. Saturnun ikinci böyük peyki olan Reyanın, seyrək atmosferə və bir haqla sisteminə sahib olduğu düşünülür.

Digər peyklər kiçikdir: 34-nün diametri 10 km-dən az, 14-nün diametri 10 və 50 km arasındadır. Ənənəvi olaraq, Saturn peykləri adlarını yunan mifologiyasındaki Titanlardan almışdır. Titan, kompleks üzvi maddələrin meydana gəldiyi böyük atmosferə sahib yeganə peykdir. O, hidrokarbon gölləri olan yeganə peykdir.

6 iyun 2013-cü ildə IAA-CSIC-daki elm adamları, Titanın yuxarı atmosferində çox dövürlü aromatik hidrokarbonların olduğunu aşkar etdilər. Bunun əsasında, Titanda "yaşam" olması ehtimal edilir. NASA, 23 iyun 2013-cü il tarixində, Titanın atmosferindəki azotun, əvvəllər Saturnu meydana gətirən materiallardan deyil, Oort buludundaki materiallardan gəldiyini və kometlərlə əlaqəli olduğuna dair güclü sübutlara sahib olduğunu iddia etdi.

Kimyəvi tərkibinə görə kometlərə oxşar olan Enkelad, mikrobioloji həyat üçün potensial yaşayış yeri olaraq qəbul edilir. Bu ehtimalın sübutuna daxildir; peyk "okean-bənzəri" komponentlərə sahib duz cəhətdən zəngin hissəcikləri ehtiva edir və bu da göstərir ki, Enkeladın xaricə püsgürən buznun böyük hissəsi, maye duzlu suyun buxarlaşmasından meydana gəlir. 2015-ci ildə Enkeladın yaxınından uçarkən Kassini, metanogenesizlə yaşayan canlıların həyatlarını dəvam etdirmələri üçün lazımlı komponentlərin çoxunu aşkar etdi.

2014-cü il aprel ayında NASA elm adamları, 15 aprel 2013-cü ildə Kassini tərəfindən görüntülənən A halqasından yeni peykin mümükün başlanğıcı məlumatını verdilər.

Halqaları[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Saturnun halqaları

Saturn unikal halqa sisteminə sahibdir. Halqalar, Saturnun ekvatorunun 6 630 km uzaqlığında başlayıb 120 700 km-ə qədər uzanır və təxminən 20 metr qalınlığındadır. Halqaların 93%-i əsasən az miqdara tolin ehtiva edən buzlu sudan və 7%-i isə amorf karbon astarından təşkil olunmuşdur. Halqaları meydana gətirən hissəciklərin ölçüsü 1 sm-dən 10 metrə qədər çatır. Digər qaz nəhənglərinin də halqa sistemi olsa da, Saturnun halqa sistemi ən böyük və ən nəzərə çarpandır.

Halqaların mənşəyi ilə əlaqəli iki əsas hipotez mövcuddur. Birinci hipotezə görə halqalar, parçalanmış Saturn peykinin qalıqlarıdır. İkinci hipotezə əsasən isə halqalar Saturnu meydana gətirən dumanlıq materialdan ayrılmışdır. E halqasındaki buzun bir hissəsi Enkelad peykinin geyzerlərindən gəlir. Halqalardaki su bolluğu radial olaraq dəyişir. Ən xaricdəki E halaqsı ən saf buz suyuna sahibdir. Bu bolluqdaki dəyişkənlik meteor bombardımanı ilə əlaqələndirilir.

Planetdən 12 miliyon km uzaqlıqda, əsas halqaların kənarında, digər haqlara nisbətən 27° meyilliyi olan seyrək Fob halqası Fob peyki kimi retroqrad istiqamətdə fırlanır.

Pandora və Promete də daxil olmaqla Saturnun peykləri, "çoban peyklər" kimi halqaları hüdudlaşdır və onların səbələnməsinin qarşısını alır.

Müşahidəsinin və Kəşfiyyatının tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Qalileo Qaliley, ilk dəfə 1610-cu ildə Saturnun halqalarını müşahidə etdi.

Saturnun müşahidəsi və kəşfiyyatı üç əsas mərhələyə bölünür. Birinci mərhələ, müasir teleskopların ixtirasından əvvəlki qədim müşahidələri əhatə edir (açıq gözlə müşahidə). 17-ci əsrdən başlayaraq, Yerdən tədricən daha qabaqcıl teleskoplarla müşahidələr edilmişdir. Üçüncü mərhələ kosmik gəmilərlə həyata keçirilən ziyarətləri əhatə edir. Yerdən müşahidələr, Habl Teleskopu kimi atmosferdənkənar teleskoplar da daxil olmaqla 21-ci əsrdə dəvam edir. Kassini, 2017-ci ildə missiyasını sona çatdırana qədər Saturnu yaxından tədqiq etmişdir.

Qədim müşahidələr[redaktə | əsas redaktə]

Saturn tarixdən qabaq dövrdə də bilinir və qeydə alınmış tarixi mənbələrə görə müxtəlif mifologiyalarda əsas obraz olmuşdur. Babil astronomları, Saturnun hərəkətini sistematik şəkildə müşahidə etmiş və qeydə almışdılar. Qədim yunan dilində planet Fanion, Roma dövründə isə "Saturn ulduzu" olaraq bilinirdi. Qədim Roma mifologiyasına görə planet Fanion, planetin müasir adını aldığı bu əkinçilik tanrısı üçün müqəddəsdir. Romalılar, Yunan tanrısı Kronu Saturna ekvivalent hesab edirdilər; müasir yunan dilində planet, "Kron" (Cronus—Κρόνος: Kronos.) adını saxlayır.

Yunan elm adamı Ptolemey, Saturnun orbit hesablamalarını onun qarşıdurma əsnasında olduğu zaman həyata keçirdiyi müşahidələrə əsaslandırdı. Hindu astrologiyasında Navaqrahalar olaraq bilinən 9 astroloji obyekti vardır. Saturn "Şani" olaraq bilinir və hərkəsi həyatdaki yaxşı və pis əməllərinə görə mühakimə edər. Qədim Çin və Yapon mədəniyyətində, Saturn planeti "Yer ulduzu" (土星) olaraq təyin edilmişdir. Bu, ənənəvi olaraq təbii elementləri təsnif etmək üçün istifadə edilən Beş Elementə əsaslanırdı.

Qədim ivrit dilində planet "Şabatay" olaraq adlandırılırdı. Onun mələyi Kassiyəl-dir. Zəkalı və ya faydalı ruhu Əqiyəl-dir (İvrit: עֲזָאזֵל‎, translit. ʿƏqyal) və onun qaranlıq ruhu Zazəl-dir (İvrit: זאזל‎, translit. Zazl). Zazəl Süleymanın sehri ilə çağrılan böyük mələk olaraq təsvir edilmişdir. Osmanlı, urdumalay dillərində Zazəl-in adı "Zuhal"-dır bu ad ərəb dilindən gəlmişdir (Ərəbcə: زحل‎, translit. Zuhal).

Avropada müşahidələr (17-19-cu yüzilliklər)[redaktə | əsas redaktə]

Saturn halqalarını müəyyən etmək üçün 15-mm diametrli teleskop lazımdır və buna görə də Qaliley onları 1610-cu ildə ilk dəfə müşahidə edənə qədər mövcudluqları bilinmirdi. O, halqaları Saturnun yanlarında olan iki peyk hesab etdi. 1655-ci ildə holland astronom Xristian Hüygens əlli dəfə yaxınlaşdıra bilən teleskopdan istifadə edərək, Saturnun ətrafındakı həmin quruluşun halqa olduğunu aşkarladı. Hüygens Saturnun Titan peykini kəşf etdi; Covanni Kassini daha sonra başqa dörd peyk kəşf etdi: Yapet, Reya, TetisDiona. 1675-ci ildə Kassini, hazırda Kassini aralığı olaraq adlandırılan aralığı kəşf etdi.

1780-cu il Uilyam Herşel, Enkelad və Miması kəşf edənə qədər əhəmiyyətli kəşflər olmamışdı. Titan ilə rezonansa sahib düzənsiz formalı Hiperion peyki, İngilis qrupu tərəfindən 1848-ci ildə kəşf edildi.

1899-cu ildə Uilyam Henri Pikerinq, Saturnla digər böyük peyklərinin əksinə sinxron şəkildə fırlanmayan olduqca düzənsiz peyk olan Fobu kəşf etdi. Fob kəşf edilmiş ilk belə peyk idi. O, saturn ətrafında retroqrad orbitdə hərəkət edir və bir tam dövrü bir ildən çox çəkir. 20-ci əsrin başlanğıcında, Titan peyki üzərindəki tədqiqatlar,onun özünəməxsus atmosferə sahib olduğu fikrini doğruladı.

NASA və AKA müşahidələri[redaktə | əsas redaktə]

Pioner 11 missiyası[redaktə | əsas redaktə]

Saturnun Pioner 11 ilə çəkilmiş şəkli.

Pioner 11, Saturna olan uçuşu zamanı, 1979-cu ildə onun bulud təpələrinin 20 000 km yaxınlığından keçmişdi. Şəkillərin keyfiyyəti səth detallarını müayyənləşdirmək üçün kifayət qədər yaxşı olmasa da planetin və bir neçə peykin şəkilləri çəkildi. Kosmik gəmi həmçinin halqaları da tədqiq etdi; incə F halqasını və halqalardaki qaranlıq boşluqların yüksək faz bucağında (Günəşə doğru) baxıldıqda parlaq göründüyünü, yəni incə işıq saçan material ehtiva etdiyini aşkarladı. Bundan əlavə, Pioneer 11, Titanın temperaturunu ölçdü.

Voyacer missiyası[redaktə | əsas redaktə]

1980-ci il noyabr ayında Voyacer 1 Saturnu ziyarət etdi. Kosmik gəmi, planetin, onun halqalarının və peyklərinin ilk yüksək keyfiyyətli şəkillərini göndərdi. İlk dəfə müxtəlif peyklərin səth xüsusiyyətləri görüldü. Voyacer 1, Titana yaxın uçuş edərək onun atmosferini tədqiq etdi. O, Titan atmosferinin görünən uzun dalğaları keçirmədiyini aşkarladı; buna görə də heç bir səth məlumatları əldə edilə bilmədi. Uçuş, kosmik gəminin orbitini Günəş sistemi müstəvisndən çıxarmışdır.

Təxminən bir il sonra, 1981-ci ilin avqust ayında Voyacer 2 Saturn sistemini öyrənməyə davam etdi. Onun vasitəsi ilə peyklərin yaxın çəkim görüntüləri və atmosferdəki və halqalardaki dəyişkənliklərin sübutu qeydə alındı. Uçuş zamanı kosmik gəminin fırlanan kamerası bir neçə gün sıxışmış və bəzi planlaşdırılmış şəkillər əldə oluna bilməmişdir. Saturnun cazibə qüvvəsi, kosmik gəminin orbitini Urana doğru istiqamətləndirmək üçün istifadə edildi.

Kosmik gəmilər, planet halqasının yaxınında və ya içində, həmçinin kiçik Maksvel aralığı (C halqsındaki aralıq) və Kepler aralığı (A halqasında 42 km genişliyindəki aralıq)ətrafında fırlanan yeni bir neçə peykləri kəşf etdi və doğruladı.

Kassini-Hüygens kosmik gəmisi[redaktə | əsas redaktə]

1 iyul 2004-cü il ayında Kassini-Hüygens kosmik gəmisi Saturnun orbitinə daxil oldu. İyun 2004-cu ildə Fob peykinə yaxın uçuş edərək, yüksək keyfiyyətli şəkillər və göstəricilər göndərdi. Kassini, Saturnun ən böyük peyki olan Titana uçuşu zamanı, sayısız ada və dağlarla birlikdə böyük göllər və onların sahillərinin radar görüntülərini əldə etdi. Orbiter, Hüygens kosmik gəmisini 25 dekabr 2004-cü ildə sərbəst buraxmadan əvvəl, iki Titan uçuşu həyata keçirdi. Hüygens, 14 yanvar 2005-ci ildə Titanın səthinə eniş etdi.

2005-ci ilin əvvəllərindən başlayaraq, elm adamları Kassinini, Saturndaki ildırımları tədqiq etmək üçün istifadə etdilər. Saturndaki ildırımın gücü Yerdəki ildırımın gücündən 1000 dəfə çoxdur.

Enkeladın cənub qütbündəki qeyzerlər, pələng zolaqları boyunca bir çox yerdən su fışqırdır.[48]

2006-cı ildə NASA, Kassinin Enkelad peykinin fışqıran qeyzer səthlərinin bir neçə metr altında su okeanı tapdığı məlumatını verdi. Bu fışqıran buz hissəcikləri, peykin cənub qütb bölgəsindən Saturnun ətrafındaki orbitə yayılır. Enkeladda 100-dən çox geyzer müəyyən edilmişdir. 2011-ci il may ayında NASA elm adamları məlumat verdilər ki, Enkelad "Günəş sistemində, yaşam üçün bildiyimiz kimi Yerdən xaric ən yaşama əlverişli bölgə olaraq görünür."

Kassini Saturnun əsas parlaq G və E halqalarının kənarında daha əvvəl kəşf edilməmiş halqa aşkarladı. Bu halqanın mənbəsinin Yanus Və Epimetey peyklərindən gələn meteor çöküntüləri olduğu hesab edilir. İyul 2006-cı ildə Titanın şimal qütbbünə yaxın hidrokarbon göllərinin şəkilləri əldə edildi; bunların varlığı yanvar 2007-ci ildə doğrulandı. Mart 2007-ci ildə şimal qütbün yaxınlığında, ən böyüyü Xəzər dənizinin ölçüsündə olan hidrokarbon dənizləri aşkar edildi. Oktyabr 2006-cı ildə kosmik gəmi, Saturnun cənub qütbündə bir "göz divarı" olan 8000 km diametr ölçüsündə siklon bənzəri tufan müəyyən etdi.

2004-cü ildən 2009-cu ilə qədər Kassini, səkkiz yeni peyk kəşf etmişdi. Aprel 2013-cü ildə Kassini, Saturnun şimal qütbündə Yerdəki qasırğalardan 20 dəfə böyük və külək sürəti 530 km/saat-dan çox olan bir qasırğanın görüntülərini göndərdi. 15 iyul 2017-ci ildə Kassini kosmik gəmisi missiyanın Böyük finalını həyata keçirdi: Saturn ilə Saturnun daxili halqaları arasındaki boşluqlardan bir neçə keçiş. Kassini 15 sentyabr 2017-ci ildə Saturnun atmosferinə eniş edərək missiyanı sona çatdırdı.

Müşahidəsi[redaktə | əsas redaktə]

Saturnun həvəskar teleskopu ilə görünüşü.

Saturn, Yerdən açıq gözlə asanca görülən beş planetin ən uzaq olanıdır, digərləri: Merkuri, Venera, MarsYupiter. (Uran və bəzən 4 Vesta qaranlıq səmada açıq gözlə görülə bilir). Saturn, gecə səmada açıq gözlə parlaq, sarımtıl işıq nöqtəsi olaraq görünür. Saturnun əsas görünmə böyüklüyü 0,34-lük sapma ilə 0,46-dır. Ulduz ölçüsündəki dəyişikliklərin çoxu halqa sisteminin Günəşə və Yerə olan meyilliyindən aslıdır. Ən parlaq görünmə böyüklüyü (-0,55) halqa müstəvisinin ən çox meyilli olduğu vaxta yaxın zaman meydana gəlir. Ən xəfif görünmə böyüklüyü (1,17) isə az meyilli olduqda meydana gəlir. Planetin, zodiakın arxaplan bürclərinə qarşı bütöv ekliptik dövrü tamamlaması 29,5 il çəkir. Satrunun halqalarını aydın şəkildə müşahidə etmək üçün ən az 30 dəfə böyüdə bilən optik vasitə (böyük bir binokl və ya kiçik bir teleskop) lazımdır. Hər Saturn ilində iki dəfə (təxminən hər 15 Yer ilində), Saturn halqaları meyilli və çox incə olduqlarından qıssa müddətə gözdən itir. Bu cür "gözdən itmə" daha sonra 2025-ci ildə baş verəcək.

Mədəniyyətdə yeri[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Brainerd, Jerome James (24 November 2004). "Characteristics of Saturn". The Astrophysics Spectator
  2. "General Information About Saturn". Scienceray.
  3. Brainerd, Jerome James (6 October 2004). "Solar System Planets Compared to Earth". The Astrophysics Spectator.
  4. Dunbar, Brian (29 November 2007). "NASA – Saturn". NASA.
  5. Cain, Fraser (3 July 2008). "Mass of Saturn". Universe Today.
  6. Brainerd, Jerome James (27 October 2004). "Giant Gaseous Planets". The Astrophysics Spectator.
  7. Russell, C. T.; et al. (1997). "Saturn: Magnetic Field and Magnetosphere". UCLA – IGPP Space Physics Center.
  8. "The Planets ('Giants')". Science Channel.
  9. Piazza, Enrico. "Saturn's Moons". Cassini, Equinox Mission. JPL NASA.
  10. Munsell, Kirk (6 April 2005). "The Story of Saturn". NASA Jet Propulsion Laboratory; California Institute of Technology.
  11. Melosh, H. Jay (2011). Planetary Surface Processes. Cambridge Planetary Science. 13. Cambridge University Press. p. 5. ISBN 0-521-51418-5.
  12. 12,0 12,1 Williams, David R. (7 September 2006). "Saturn Fact Sheet". NASA.
  13. "Saturn – The Most Beautiful Planet of our solar system". Preserve Articles.
  14. Williams, David R. (16 November 2004). "Jupiter Fact Sheet". NASA.
  15. 15,0 15,1 Fortney, Jonathan J.; Nettelmann, Nadine (May 2010). "The Interior Structure, Composition, and Evolution of Giant Planets". Space Science Reviews. 152 (1–4): 423–447. Bibcode:2010SSRv..152..423F. arXiv:0912.0533 Freely accessible. doi:10.1007/s11214-009-9582-x.
  16. 16,0 16,1 16,2 Guillot, Tristan; et al. (2009). "Saturn's Exploration Beyond Cassini-Huygens". In Dougherty, Michele K.; Esposito, Larry W.; Krimigis, Stamatios M. Saturn from Cassini-Huygens. Springer Science+Business Media B.V. p. 745. Bibcode:2009sfch.book..745G. ISBN 978-1-4020-9216-9. arXiv:0912.2020 Freely accessible. doi:10.1007/978-1-4020-9217-6_23.
  17. Fortney, Jonathan J. (2004). "Looking into the Giant Planets". Science. 305 (5689): 1414–1415. PMID 15353790. doi:10.1126/science.1101352.
  18. Saumon, D.; Guillot, T. (July 2004). "Shock Compression of Deuterium and the Interiors of Jupiter and Saturn". The Astrophysical Journal. 609 (2): 1170–1180. Bibcode:2004ApJ...609.1170S. arXiv:astro-ph/0403393 Freely accessible. doi:10.1086/421257.
  19. "Saturn". BBC. 2000.
  20. Faure, Gunter; Mensing, Teresa M. (2007). Introduction to planetary science: the geological perspective. Springer. p. 337. ISBN 1-4020-5233-2.
  21. "Saturn". National Maritime Museum
  22. "Structure of Saturn's Interior". Windows to the Universe.
  23. de Pater, Imke; Lissauer, Jack J. (2010). Planetary Sciences (2nd ed.). Cambridge University Press. pp. 254–255. ISBN 0-521-85371-0.
  24. "NASA – Saturn". NASA. 2004.
  25. Kramer, Miriam (October 9, 2013). "Diamond Rain May Fill Skies of Jupiter and Saturn". Space.com.
  26. Kaplan, Sarah (August 25, 2017). "It rains solid diamonds on Uranus and Neptune". The Washington Post
  27. Saturn. Universe Guide.
  28. Guillot, Tristan (1999). "Interiors of Giant Planets Inside and Outside the Solar System". Science. 286 (5437): 72–77. Bibcode:1999Sci...286...72G. PMID 10506563. doi:10.1126/science.286.5437.72.
  29. Courtin, R.; et al. (1967). "The Composition of Saturn's Atmosphere at Temperate Northern Latitudes from Voyager IRIS spectra". Bulletin of the American Astronomical Society. 15: 831. Bibcode:1983BAAS...15..831C.
  30. Cain, Fraser (22 January 2009). "Atmosphere of Saturn". Universe Today.
  31. 31,0 31,1 Guerlet, S.; Fouchet, T.; Bézard, B. (November 2008). Charbonnel, C.; Combes, F.; Samadi, R., eds. "Ethane, acetylene and propane distribution in Saturn's stratosphere from Cassini/CIRS limb observations". SF2A-2008: Proceedings of the Annual meeting of the French Society of Astronomy and Astrophysics: 405. Bibcode:2008sf2a.conf..405G.
  32. Martinez, Carolina (5 September 2005). "Cassini Discovers Saturn's Dynamic Clouds Run Deep". NASA.
  33. Orton, Glenn S. (September 2009). "Ground-Based Observational Support for Spacecraft Exploration of the Outer Planets". Earth, Moon, and Planets. 105 (2–4): 143–152. Bibcode:2009EM&P..105..143O. doi:10.1007/s11038-009-9295-x.
  34. Dougherty, Michele K.; Esposito, Larry W.; Krimigis, Stamatios M. (2009). Dougherty, Michele K.; Esposito, Larry W.; Krimigis, Stamatios M., eds. "Saturn from Cassini-Huygens". Saturn from Cassini-Huygens. Springer: 162. Bibcode:2009sfch.book.....D. ISBN 1-4020-9216-4. doi:10.1007/978-1-4020-9217-6.
  35. Pérez-Hoyos, S.; Sánchez-Laveg, A.; French, R. G.; J. F., Rojas (2005). "Saturn's cloud structure and temporal evolution from ten years of Hubble Space Telescope images (1994–2003)". Icarus. 176 (1): 155–174. Bibcode:2005Icar..176..155P. doi:10.1016/j.icarus.2005.01.014.
  36. Patrick Moore, ed., 1993 Yearbook of Astronomy, (London: W.W. Norton & Company, 1992), Mark Kidger, "The 1990 Great White Spot of Saturn", pp. 176–215.
  37. Hamilton, Calvin J. (1997). "Voyager Saturn Science Summary". Solarviews.
  38. Watanabe, Susan (27 March 2007). "Saturn's Strange Hexagon". NASA.
  39. 39,0 39,1 "Warm Polar Vortex on Saturn". Merrillville Community Planetarium.
  40. Godfrey, D. A. (1988). "A hexagonal feature around Saturn's North Pole". Icarus. 76 (2): 335. Bibcode:1988Icar...76..335G. doi:10.1016/0019-1035(88)90075-9.
  41. Sanchez-Lavega, A.; et al. (1993). "Ground-based observations of Saturn's north polar SPOT and hexagon". Science. 260 (5106): 329–32. Bibcode:1993Sci...260..329S. PMID 17838249. doi:10.1126/science.260.5106.329.
  42. Overbye, Dennis (6 August 2014). "Storm Chasing on Saturn". New York Times.
  43. "New images show Saturn's weird hexagon cloud". MSNBC. 12 December 2009.
  44. Godfrey, D. A. (9 March 1990). "The Rotation Period of Saturn's Polar Hexagon". Science. 247 (4947): 1206–1208. Bibcode:1990Sci...247.1206G. PMID 17809277. doi:10.1126/science.247.4947.1206.
  45. Baines, Kevin H.; et al. (December 2009). "Saturn's north polar cyclone and hexagon at depth revealed by Cassini/VIMS". Planetary and Space Science. 57 (14–15): 1671–1681. Bibcode:2009P&SS...57.1671B. doi:10.1016/j.pss.2009.06.026.
  46. Ball, Philip (19 May 2006). "Geometric whirlpools revealed". Nature. doi:10.1038/news060515-17. Bizarre geometric shapes that appear at the centre of swirling vortices in planetary atmospheres might be explained by a simple experiment with a bucket of water but correlating this to Saturn's pattern is by no means certain.
  47. Aguiar, Ana C. Barbosa; et al. (April 2010). "A laboratory model of Saturn's North Polar Hexagon". Icarus. 206 (2): 755–763. Bibcode:2010Icar..206..755B. doi:10.1016/j.icarus.2009.10.022. Retrieved 20 February 2013. Laboratory experiment of spinning disks in a liquid solution forms vortices around a stable hexagonal pattern similar to that of Saturn's.
  48. Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; NASA-20140728 adlı istinad üçün mətn göstərilməyib

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Alexander, Arthur Francis O'Donel (1962). The Planet Saturn - A History of Observation, Theory and Discovery.
  • Gore, Rick (July 1981). "Voyager 1 at Saturn: Riddles of the Rings". National Geographic. Vol. 160 no. 1. pp. 3–31. ISSN 0027-9358. OCLC 643483454.
  • Lovett, L.; et al. (2006). Saturn: A New View. New York: Harry N. Abrams, Inc. ISBN 978-0-8109-3090-2.
  • Karttunen, H.; et al. (2007). Fundamental Astronomy (5th ed.). New York: Springer. ISBN 978-3-540-34143-7.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

İngiliscə
Rusca