Yunus Əmrə

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Yunus Əmrə
Yunus
Yunus Emre.JPG
Yunus Əmrənin heykəli (Türkiyə, İstanbul, Böyükçəkməcə)
Təxəllüsü Əmrə
Bizim Yunus
Doğum tarixi H. 648; M. 1240/41[1][2]
Doğum yeri Anadolu, Əskişəhər yaxınlığı[3] Sarayköy[4][2]
Vəfatı H. 720; 1340/41[4][1][5]
Vəfat yeri Anadolu, Əskişəhər, Mihalıççıq ,Sarayköy[3][5]
Həyat yoldaşı Əlif xatun
Uşaqları İbrahim, İsmayıl
Milliyyəti Türk
Karyera XIII-XIV əsrlər
Əsərlərinin dili Türkcə
İstiqamət Divan[6], Təsəvvüf ədəbiyyatı, İslam Fəlsəfəsi

Yunus Əmrə (d.1238 Sarayköy, Milhalıççıq, Əskişəhər - ö.1321 Sarayköy, Milhalıççıq, Əskişəhər) — Anadoluda türkcə şeirin banilərindən biri[7]; sufi; İslam filosofu; təsəvvüf və xalq şairi; Türk-İslam mütəfəkkiri. 1991-ci ildə UNESCO tərəfindən Yunus Əmrənin 750 illik yubileyi qeyd olunmuşdur.[8][9]

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Tapdıq Əmrə ilə tanış olması[redaktə | əsas redaktə]

Həyatı və özü haqqında çox az şey məlum olan Yunus Əmrə, Rum sultanlığının dağılmağa və Anadolunun[10] müxtəlif yerlərində bəyliklərin yaranmağa başladığı 13-cü əsrin ortalarından[11] Osmanlı bəyliyinin yaranmağa başlandığı 14-cü əsrin ilk rübünə qədər Mərkəzi Anadolu hövzəsində dünyaya gəlmiş və yaşamış şair və ərəndir. Yunus Əmrə, Hacı Bəktaş Vəli Dərgahında[12] oldusa da[13], onu "Bizim Yunus" edən mənəvi yüksəlişini Hacı Bəktaş Vəlinin özünün göndərdiyi Tapdıq Əmrə Dərgahında yaşamış və dərgahda xidmət göstərmişdir.[14] Yunus Əmrə uzun müddət dərgahda odunçuluq fəaliyytilə də məşğul olmuşdur.[15][5]

Digər mütəfəkkirlərlə tanış olması[redaktə | əsas redaktə]

Yunusun yaşadığı illər, Anadolunun Monqol axın və yağmaları, daxili müharibə və çəkişmələrlə, siyasi nüfuz zəifliyi, habelə qıtlıq və quraqlıqla pərişan olduğu illərdir.[10] 13-cü əsrin ikinci yarısı, yalnız siyasi çəkişmələrin deyil, müxtəlif məzhəb və inancların, batini və mötəzili nəzərlərin də yayılmağa başladığı vaxtdır.[10] Belə bir şəraitdə, Mövlanə Cəlaləddin Rumi[5], Hacı Bəktaş Vəli, Ahi Əvran Vəli kimi elm və irfan əhli ilə birlikdə Yunus Əmrə, Allah sevgisi[16], məhəbbət və gözəl əxlaqla bağlı fikirləri, İslam təsəvvüfü və s. mövzuları mənimsəmişdir.

Vəfatı[redaktə | əsas redaktə]

Yunus Əmrə, "Risalətun-Nushiyyə" adlı məsnəvisinin sonunda belə bir cümlə yazmışdır:"Sözə tarix yeddi yüz yeddi idi, Yunus canı bu yolda fidiidi.[17]"

Bu cümləyə əsasən iddia olunur ki, Yunus Əmrə H. 707 (M. 1307/8) tarixlərində həyatda olmuşdur. Adnan Ərzi tərəfindən Bəyazid Dövlət Kitabxanasında tapılm;. 7912 nömrəli əlyazmada belə qeyd edilmişdir:

"Vəfatı Yunus Əmrə
Müddəti-Ömür 82
İl 720[18][17]"

Bu sənədə əsasən, Yunus Əmrənin H. 720-ci ildə (M. 1320-1) vəfat etdiyi və bu tarixdən 82 il əvvəl H. 648-ci ildə (M. 1240/41) doğulmuş olduğu iddia olunur.[7]

Məzarı[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Yunus Əmrənin məzarı
Qaxın Oncallı kəndindəki Hacı Tapdıq və Şeyx Yunus ziyarətgahında Yunus Əmrəyə aid olduğu iddia edilən məzar

Yunus Əmrənin məzarı olduğu iddia edilən[4] bir çox türbə və məzar vardır: Türkiyədə: Əskişəhər ilinin Mihalıççıq ilçəsinin Sarıköy kəndi (indiki Yunus Əmrə bəldəsi); Qaraman ilindəki Yunus Əmrə məscidinin həyəti; Bursa; Ağsaray ilinin Ortaköy ilçəsinin Rəşadiyə kəndi; Ünyə; Manisanın Kula ilinin Əmrə kəndi; Ərzurum ilinin Dutçu (Dutçu[19], Tuzcu[20] və ya Düzcü[21]) kəndi; Sparta ilinin Gönən və ya Keçiborlu ilçəsi; Afyonkarahisar ilinin Sandıqlı ilçəsi[22]; Sivas yaxınlığında bir yolun üstü, Toqatın Niksar rayonu və Azərbaycanda: Qax rayonunun Oncallı kəndindəki Oğuz qəbiristanlığı.[23]

Səyyah Övliya Çələbinin Səyahətnamə əsərində Qaraman ilə əlaqədar olaraq "Kirişçi Ata Məscidi həyətində Yunus Əmrə Həzrətlərinin məzarı vardır."[24] deyə yazır. Əskişəhərin Sarıköy (indiki Yunus Əmrə) kəndində Yunus Əmrənin türbəsi olduğu iddia edilən sahədəki türbə Türkiyə İstiqlaliyyət Müyaribəsi zamanı yunanlar tərəfindən uçurlsa da, 1948-ci ildə ərazidə yenidən türbə tikilməsi məqsədilə hökumətə müraciət edilmişdir.[5] 1949-cu ildə türbə tikilməsi məqsədi ilə aparılan qazıntılarda, 15 nəfərə aid skeletlər tapılmışdı.[24] Qazıntı aparılan sahədə skeletlərin səthə çox yaxın bir nöqtədə olması, ərazinin qədim bir qəbir yeri olduğu barədə ciddi şübhələr doğurmuşdur. Müəyyən bərpa işlərindən sonra 6 may 1949-cu ildə türbənin açılışı olmuşdur.[5]

Bəzi tədqiqatçılar Yunus Əmrənin şeirlərində bəhs edilən 23 yaşayış məntəqəsi adından 20 dənəsinin hazırda Qaraman rayonu sərhədləri içərisində yerləşən kənd, qəsəbə, abidə adları ilə eyni olmasını Yunus Əmrənin hal-hazırda Qaraman olaraq adlandırılan ilin sərhədləri daxilindəki bölgədə yaşayıb və ölmüş ola biləcəyi iddiasını irəli sürürlər.[24]

Yaradıcılığı[redaktə | əsas redaktə]

Yunus Emre: Aşkın sesi filminin afişası

İşlədiyi mövzularla Anadoluda inkişaf edən Türk ədəbiyyatının nümayəndələrindən sayılan Yunus Əmrə, yalnız xalq və təkkə poeziyasına deyil, divan şeirinə də təsir etmişdir.[16] Hecaəruz vəznlərində yazdığı şeirlərində məhəbbəti əsas tutmuşdur.[17] Təsəvvüflə, İslam ilə əlaqədar misralarında insanın özü, əşyalarla, Allahla olan münasibətlərini mövzusunda yazmış, ölüm, doğum, həyata bağlılıq, İlahi ədalət, insan sevgisi kimi məsələləri müzakirə etmişdir.[17]

Əsərləri[redaktə | əsas redaktə]

Əsərlərinin bir neçə nüsxəsi mövcuddur: Fateh, Nuru-Osmaniyə, Yəhya Əfəndi, Qərəman, Balıqəsir, Niyazi Mısri və Bursa nüsxələri.[25]

Divan[redaktə | əsas redaktə]

Yunus Əmrənin şeirləri bir Divanda toplanmışdır.[10][17] Şeirlər əruz və heca vəznlərində yazılmışdır.[11]

Risalətun-Nushiyyə[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Risalətun-Nushiyyə

Adının mənası "Nəsihətlər kitabı"dır. Didaktik əsərdir.[25] Əmrə əsərin sonunda belə bir cümlə yazmışdır:

"Sözə tarix yeddi yüz yeddi idi,
Yunus canı bu yolda fidiidi.

[17]"

Bu cümləyə əsasən müəllifin əsəri H. 707-ci ildə (M. 1307/8) yazmış olduğu iddia olunur.[7][26][27] Əsər, məsnəvi tərzində yazılmış və 573 beytdən ibarətdir. Dini, təsəvvüfi və əxlaqi məzmunludur.[28]

Əmrə sözünün mənası[redaktə | əsas redaktə]

Anadoluda müxtəlif ozanların, aşıq və dərvişin adında olan Əmrə sözü türkcədə "Aşiq" mənasını verir. Bu sözün İmrə anlayışı ilə əlaqəli olduğu qəbul edilir. Türk-monqol dillərində dərman, ağız, qadınlıq, işarə bildirən (Am/Əm/Em/İm) kökündən törəyən Amramaq/Əmrəməq/İmrəməq felləri "aşiq olmaq" deməkdir. Əmrə sözü də aşiq mənası daşıyır.[29] Amrağ/Amra/Əmrə çevrilməsinə məruz qalmışdır. Anadoluda "imrəmək" və "imrənmək" feilləri bir şeyi çox sevmək, qibtə etmək, həddindən artıq istəmək mənaları daşıyır.[30]

Mədəniyyətdə[redaktə | əsas redaktə]

Əsərlər[redaktə | əsas redaktə]

2009-cu ildə tədavülə çıxmış 200 Türk lirəsinin arxa üzündə Yunus Əmrənin porteti və Vyanadakı Yunus Əmrə Çeşməsinin şəkli əks olunmuşdur.[31][32]
İskəndər Palanın Yunus Əmrədən bəhs edən Od romanının sonuncu nəşrinin üz qabığı
  • "Od (Bir Yunus romanı)", İskəndər Pala
  • "Yunus Emre", Cahit Öztelli
  • "Aşka Ağlayan Derviş", Mahmut Ulu, bioqrafik roman
  • "Yunus Emre Divan ve Risaletü'n-Nushiyye", Mustafa Tatcı
  • Sarıköylü Yunus Emre, Eskişehir Valiliği, Bahattin Atak
  • "Yunus Emre Divanı", Faruk K. Timurtaş
  • Bizim Yunus, Mustafa Özçelik [15], [16]
  • Yunus Emre Divanı, Burhan Toprak
  • "Yunus Emre Seçme Şiirler", Fide Yayınları
  • "Yunus Emre Külliyatı", 2008
  • "Antologıa Shel Shırım Sufıım Me et Yunus Emre", Denis Ojalvo, Avram Mizrahi ve Selim Amado (ivrit.)
  • "Aşkın Kandili", Galip Argun
  • Əbdülbaqi Gölpınarlı. Yunus Əmrə: Həyatı, sənəti və şerləri. 1952.
  • Əbdülbaqi Gölpınarlı. Yunus Əmrə və təsəvvüf. 1961.
  • Nəzihə Araz. Dərdli dolab və Yunus Əmrənin həyat hekayəsi. 1961.
  • Köyxan Övliya oğlu. Anadolunun iç aydınlığı - Yunus Əmrə. 1963.

Filmoqrafiya[redaktə | əsas redaktə]

Diskoqrafiya[redaktə | əsas redaktə]

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 "YUNUS EMRE" ((türk.)). gazi.edu.tr. Arxivləşdirilib from [1] on 2015-05-10. https://web.archive.org/web/20150510110834/http://w3.gazi.edu.tr/~ertan/yunus.html. İstifadə tarixi: 2015-05-10.
  2. 2,0 2,1 Quliyev 2009, səh. 46
  3. 3,0 3,1 Doğan Kaya (1984). "Yunus Emre'nin Aksaray Ortaköy'deki Mezarı Üzerine Düşünceler" ((türk.)). dogankaya.com. Arxivləşdirilib from [2] on 2015-05-10. https://web.archive.org/web/20150510111638/http://dogankaya.com/fotograf/yunus_emrenin_mezari_uzerine_dusunceler.pdf. İstifadə tarixi: 2015-05-10.
  4. 4,0 4,1 4,2 Fahri Yetim (2005-06-01). "Yunus Emre'nin Kabri İle İlgili Görüşler Üzerine" ((türk.)). sbd.ogu.edu.tr, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Dergisi. Arxivləşdirilib from [3] on 2015-05-10. https://web.archive.org/web/20150510112339/http://www.eskisehir.gov.tr/sarici/ekitap/yunusemresevelimsevilelim-kc.pdf. İstifadə tarixi: 2015-05-10.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Quliyev 2009, səh. 47
  6. Timurtaş, F. K. 2009, Yunus Emre and his Divan, Babıali Yayınları. (ing.)
  7. 7,0 7,1 7,2 "Yunus Emre Kimdir?" ((türk.)). meb.gov.tr. 2012-12-05. Arxivləşdirilib from [4] on 2015-05-10. https://web.archive.org/web/20150510113110/http://mebk12.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/16/05/964558/icerikler/yunus-emre-kimdir_70210.html. İstifadə tarixi: 2015-05-10.
  8. "T.C. Eskişehir İli Yunusemre Belediye Başkanlığı" ((türk.)). mihder.org.tr. 2008-11-05. Arxivləşdirilib from [www.mihder.org.tr/userfiles/file/YUNUSEMRE.doc ] on 2015-05-10. https://web.archive.org/web/20150510113813/http://www.mihder.org.tr/userfiles/file/YUNUSEMRE.doc. İstifadə tarixi: 2015-05-10.
  9. "UNESCO Genel Konferansları Tarafından İlan Edilen Anma ve Kutlama Yıldönümleri" ((türk.)). unesco.org.tr. Arxivləşdirilib from [5] on 2015-05-10. https://web.archive.org/web/20150510114310/http://unesco.org.tr/dokumanlar/anmakutlama/anma_kutlama.pdf. İstifadə tarixi: 2015-05-10.
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 İbrahim Agah Çubukçu (1996). "Yunus Emre ve Din Felsefesi" ((türk.)). dergiler.ankara.edu.tr, Ankara Üniversitesi Dergisi. http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/37/748/9548.pdf. İstifadə tarixi: 2015-05-10.
  11. 11,0 11,1 Emek Üşenmez (2013). "Yunus Emre Divanında Türkçe İslami Terimler" ((türk.)). turkishstudies.net, Turkish Studies. Arxivləşdirilib from [6] on 2015-05-10. https://web.archive.org/web/20150510141736/http://www.turkishstudies.net/Makaleler/205419921_37%C3%BC%C5%9Fenmez_emek_625-644.pdf. İstifadə tarixi: 2015-05-10.
  12. Seyfullah Korkmaz (2011). "Ahmed Yesevî ve Hacı Bektaş Veli Aralarındaki Bağlar, Fikirleri, Tesirleri ve Türk İslâm Edebiyatına Katkıları" ((türk.)). erciyes.edu.tr. Arxivləşdirilib from [7] on 2015-05-10. https://web.archive.org/web/20150510115946/http://sbe.erciyes.edu.tr/dergi/sayi_11_18_Korkmaz.pdf. İstifadə tarixi: 2015-05-10.
  13. Rıza Zelyut (2000). "Hacı Bektaş-ı Veli" ((türk.)). gazi.edu.tr, Gazi Üniversitesi. Arxivləşdirilib from [8] on 2015-05-10. https://web.archive.org/web/20150510120219/http://w3.gazi.edu.tr/~ertan/hbveli.htm. İstifadə tarixi: 2015-05-10.
  14. "Vilayetname'deki Söylencelere Göre Hacı Bektaş-ı Veli" ((türk.)). hacibektas.com. Arxivləşdirilib from [9] on 2015-05-10. https://web.archive.org/web/20150510120542/http://www.hacibektas.com/index.php?id=vialyetname. İstifadə tarixi: 2015-05-10.
  15. Vilâyetnâme : Menâkıb-ı Hünkâr Hacı Bektaş-ı Veli, Hazırlayan : Abdülbâki Gölpınarlı, İstanbul 1958, s. 48-49.
  16. 16,0 16,1 Esra Akbalık (2013). "Yunus Emre'nin Şiirlerinde Gönül İmgesi" ((türk.)). Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi. http://www.sosyalarastirmalar.com/cilt6/cilt6sayi26_pdf/akbalik_esra.pdf. İstifadə tarixi: 2015-05-10.
  17. 17,0 17,1 17,2 17,3 17,4 17,5 Tatcı 1998, səh. ?
  18. Adnan Erzi, "Türkiye Kütüphanelerinden Notlar ve Vesikalar I", Türk Tarih Kurumu - Belleten, XIV/53, Ankara 1950
  19. Köprülü, 1976
  20. Fındıkoğlu, 1966
  21. Gölpınarlı, 1963
  22. "TAPDUK EMRE VE YUNUS EMRE" ((türk.)). sandiklitso.org.tr. Arxivləşdirilib from [10] on 2015-05-10. https://web.archive.org/web/20150510111036/http://sandiklitso.org.tr/sandikli.php?sayfa=yunustapduk. İstifadə tarixi: 2015-05-10.
  23. "Türkiyə Prezidenti Şeyx Yunus Əmrənin məzarını ziyarət edib (YENİLƏNİB)" ((azərb.)). trend.az. 2010-08-17. Arxivləşdirilib from [11] on 2015-05-10. https://web.archive.org/web/20150510110303/http://az.trend.az/azerbaijan/politics/1736821.html. İstifadə tarixi: 2015-05-10.
  24. 24,0 24,1 24,2 "Türk Dilinin Başkenti Karaman" ((türk.)). tid.web.tr, Türk İdareciler Derneği, İdarecinin sesi. mart 2011. Arxivləşdirilib from [12] on 2015-05-10. https://web.archive.org/web/20150510134903/http://www.tid.web.tr/ortak_icerik/tid.web/144/89-104%20%C3%B6zel%20dosya%20karaman.pdf. İstifadə tarixi: 2015-05-10.
  25. 25,0 25,1 Quliyev 2009, səh. 48
  26. Risaletü'n-Nushiyye'nin tenkitli ve açıklamalı yayımı için bk. Umay Günay - Osman Horata, Yunus Emre : Risâletü'n-Nushiyye, Ankara 1994
  27. Mustafa Tatçı, Yûnus Emre Dîvânı, Risâletü'n-Nushiyye (Tenkitli Metin) III, Milli Eğitim Bakanlığı Yay., İstanbul 1997
  28. Mustafa, Tatcı (2005). Yûnus Emre Divân ve Risâletü’n-Nushiyye. İstanbul: Sahhaflar Yayınları.
  29. Büyük Larousse, Milliyet Gazetesi Yayınları, Cilt-7, "Emre"
  30. Türk Dili Sözlüğü, Orhan Hançerlioğlu, Remzi Kitabevi, Sayfa-275
  31. "Türk Lirası’nda yeni yüzler" ((türk.)). arsiv.ntvmsnbc.com. 2008-10-03. Arxivləşdirilib from [13] on 2015-05-10. https://web.archive.org/web/20150510145957/http://arsiv.ntv.com.tr/news/461129.asp. İstifadə tarixi: 2015-05-10.
  32. "E 9 - İkiyüz Türk Lirası I. Tertip" ((türk.)). tcmb.gov.tr. Arxivləşdirilib from [14] on 2015-05-10. https://web.archive.org/web/20140829081908/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E9/200tl.htm. İstifadə tarixi: 2015-05-10.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

VikiAnbarda Yunus Əmrə ilə əlaqəli mediafayllar var.

VikiMənbədə Yunus Əmrə ilə əlaqəli məlumatlar var.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]