Yusifcanlı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Kənd
Yusifcanlı
Agdam.PNG
Ağdam rayonu
Ölkə Azərbaycan
Rayon Ağdam rayonu
Koordinatlar 39°58′23″N 47°3′8″E / 39.97306°N 47.05222°E / 39.97306; 47.05222Koordinatlar: 39°58′23″N 47°3′8″E / 39.97306°N 47.05222°E / 39.97306; 47.05222
Saat qurşağı UTC+04:00
Yusifcanlı is located in Azerbaijan
Yusifcanlı

YusifcanlıAzərbaycan Respublikasının Ağdam rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Yusifcanlı kəndinin yerləşdiyi ərazinin lap qədimdən, yəni Miladdan öncədən də yaşayış məntəqəsi olması müzakirə mövzusu belə ola bilməz - bunu kədinöz ərazisi daxilində yaşayış üçün əlverişli olmasına baxmayaraq, dəfələrlə yer dəyişməsi, ən qədim inancların 1993-cü ilin yayına kimi ilk günlərdə (ibtidai dövrlərdə - Adəm oğullarının indiki Təbriz şəhərinin olduğu ərazidən Ağrı dağı istiqamətində hərəkətə başladığı ilk vaxtlarda - hansı fikrə inanmağımızdan asılı olmayaraq) olduğu kimi təzə-tər qutsal şəkildə yaşaması, qədim "Elçi yolu" adlanan karvan yolunun üzərində yerləşməsi, bu günümüzdə də demek olar ki, bütün ərazidən addımbaşı müxtəlif dövrlərə aid maddi-mədəniyyət nümunələrinin tapilmasıdır. Əsasən 1950-60-cı illərdə kəndin ətraf ərazilərində eləcə də daxilində qazıntılar zamanı tapılmış küplərin dəqiq İslamdan qabaqkı dövrə aid olduğu sübut olunmuşdur. Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının Tarix İnsitutunun əməkdaşlarının 1950-də "Kültəpə", 1960-da isə "Çalağantəpə"də bir çox qədim maddi-mədəniyyət nümunələri tapılmışdır ki, bunların içərisində 7 - min illik tarixi olan daşlaşmış. kömürləşmiş buğda dənələri olmuşdur. Yusifcanlı kəndinin zəngin və olduqca qədim özünəməxsus tarixinə bir də inancalr bölməsində sadə xalqın təbii, tərəfsiz və qatqısız baxışları fonunda nəzər salacağıq. Bu bölmədə qısaca deyə bilərik ki, dövrümüzdə də hamı Nüşiravanlığı, Şah İsmayıl-ı, Şah Abbası, Nikolayı, Lenini, Müsavatı- Hürriyətçiliyi, Stalini bütün gavur(kafir)-müsəlman, sünni-şiə, erməni-müsəlman(türk), dünya müharibələrin dildən-dilə, ağızdan-ağıza yaxşı xatırlayır və bütün bu tarixi hadisələr Azərbaycanın bütün torpaqları kimi həmişə Yusifcanlını da ətkiləmişdir. Özəllik ondadır ki, həmişə bütün hadisələrin tam ortasında qalmağına baxmayaraq, xüsusi ilə 1970 - ci ildən sonra - bu fakt olaraq belədir - böyük siyasətçi Heydər Əliyev 1969-da hakimiyyətə gələndən sonra Yusifcanlı böyük bir sıçrayışla inkişaf etmiş, 1990-cı illərdə sözün əsil mənasında ən parlaq - briliyant dövrünü yaaşamışdır, məhz briliyant- bunu ancaq və ancaq belə adlandırmaq olar. Bütün dörlərdə göstərici iqtisadi vəziyyətdir: tam əminliklə qeyd edirəm ki, öz təmiz əməyi, zəhməti ilə yaşayan Yusifcanlı kəndində 1993-cü ilin yayında bir ailəni belə kasıb adlandırmaq olmazdı. Məsələn, orta statistik ailə hərbi xidmətdə olan varsa var, yoxsa hamı ailədə- kəndədir. Hamı işləyir. Həyətin meyvəsi, mal-qaraya da baxmaq lazımdır. Əsgərə nişanlanıb gedir, gələn kimi heç bir problemsiz ev tikilir toy edilir. Bütün aillələrin ən azı bir minik avtomobili və bir-neçə kənd təsərrüfatı texnikası var idi(adı savxozun olsa da). İnsanlar lap qədimdən bu tarixə qədər- 1993- cü ilin yayının o gününə səhər saat 10:00 - a qədər qurub yaratdılar. Hətda o gün də hamı səhər-səhər adö qaydada durub işə getmişdi, ancaq daha heş kim işdən öz evinə qayıda bilmədi. Bu sətirləri sözlə yazmaq çox asandır, ancaq dərk etməyə baş lazımdı - bir anın için də əsrlərdən bəri ata- babaların qurub yaratdıqlar bir göz qırpımında məhv olur yerində bir quru sözlər(hələ şükür, min şükür ki, biz Azərbaycan kimi bir ölkədə yaşayırıq) bir də *wikixəritə Azərbaycan, Yusifcanlı kəndinin kosmosdan görünüşü bu görüntülər qalır...

Yusifcanlı kəndinin böyük bir hissəsi 1994-cü il aprelin 12-də Ermənistan Ordusu tərəfindən işğal olunmuşdur,[1] kiçik bir hissəsi isə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin nəzarəti altındadır.

Tez-tez Ermənistan silahlı qüvvələri Yusifcanlı kəndinin işğal olunmuş hissəsindən Azərbaycan ordusunun üzbəüz mövqelərini atəşə tutur. Bütün hallarda Azərbaycan Silahlı Qüvvələri cavab atəşi ilə qarşı tərəfi susdurur.

Usubcan əfsanəsi[redaktə | əsas redaktə]

Əfsanənin kökləri Şah İsmayıl-ın zamanından şox əvvəllərə gedib çıxır; deyilənə görə çox-çox qədimlərdə yəni, Şah İsmayıl toy-büsatla bu yerlərdən keçib Təbriz-ə getməmişdən çox əvvəl Qarqarçay-la Qobu arasındakı qalın olduqca sıx, keçilməz meşənin ortasında yerləşən bu kənddə Usubcan adlı çox güclü bir gənc yaşayırmış bir ucu Ərdəbil-də, Təbriz-də bir ucu Bərdə-də, Gəncə-də, İrəvan-da, Maku-da bu ətrafda bunun kürəyini yerə vuran yox imış. Usubcandan əvvəl kəndin yəqin ki, hansısa adı olub, ya bəlkə də heç olmayıb. Nəsə əfsanəyə görə Usubcanın şöhrəti artdıqca kənd də tanınmağa başlayıb. Şah İsmayıl-ın padşahlığı başlayandan sonra kənd Təbriz-dən gəlib Gəncədən keçib gedən "Elçi yolu"-nun üstündə qalması ilə sonralar ətraf şəhərlərdən belə adamların köçüb gəlməsi(Qaladan zaman-zaman daha çox köçüb gələn olub- bu da yenə köç yolunun üzərində olması ilə əlaqəli olub yəqin) ilə daha da böyüyən kənddən ətrafa gediş- gəliş artıb; hardan gəlmisən sualının cavabı sözsüz ki, həmişə Usubcanın kəndindən olub. Bu minvalla sonralar aşağı (Təbriz-ə, Araz-a tərəf), yuxarı (Gəncə-yə, Kür-ə tərəf) sülh vaxtı tacirlər, müharibə vaxtı əsgərlər yolüstü kəndin adın "Usubcanlı", "Sufcanlı" deyə yaymağa başlamışlar. Günümüzdə də "Yusifcanlı" ancaq sənədlərdə yazılır, yəni siz bu kənddən olan bir nəfərdən soruşsaz ki, hardansan cavab " Sufcanlı" olacaq.

Ağsaqqallar[redaktə | əsas redaktə]

  • Hacı İsmayıl -
  • Hüseyin Qara -
  • Abış Kişi -
  • Məşədi Mustafa -
  • Vəli Kişi -
  • Talış Kişi -
  • Məşədi Əzim -
  • Cümşüd Kişi -
  • Molla Mürşüd -
  • Alagöz Kişi -

Seyidlər[redaktə | əsas redaktə]

  • Seyid Məmməd -
  • Seyid Əhməd -
  • Seyid Həşim -
  • Seyid Mirəliş (Seyid Əliş) -

Mollalar[redaktə | əsas redaktə]

  • Molla Məmmədbağır -
  • Molla Fərrux -
  • Molla Qulu -
  • Molla Məhərrəm -
  • Molla Məmməd -

Sənətkarlar[redaktə | əsas redaktə]

  • Təlifçi Pöhrüz -
  • Dəllək Fəqan -
  • Dəllək Allahyar -
  • Usta Hümbətalı -
  • Usta Fazil -
  • Usta Şahin -
  • Usta Yamən -

İnanclar[redaktə | əsas redaktə]

Yuxarıda qeyd etdik ki, Yusifcanlı kəndinin ərazisində lap qədimlərdən yaşayış olmuşdur. Təbiidir ki, mədəniyyət də müxtəlif və zəngin olacaqdır. Günümüzdə kəndin əhalisi bir mənalı olaraq şiə-müsəlman Azərbaycan-Türklərindən ibarət olub, bir dildə Azərbaycan Turkcəsində danışırlar. Bu tərkib Şah İsmayılın zamanından bəri belə formalaşıb və illər ötdükcə daha da möhkəmlənib, yekcinsləşib. Ancaq bunula belə ən qədim Totemizmdən üzü bəri Atəşpərəstlik-oda sitayiş və xristianlıq İslamla(Şiəlik) birlikdə yaşamış, hamısının varlığı sübut olunmuşdur. Zamanla demək olar ki, Xristianlıq öz izlərini qoyub tam ərimişdir, yəni Albaniya dövründən sonra, xüsusi ilə də İslamın qəbulundan sonra həm də kənd camaatının qatı dindar olması səbəbindən Xristianlıq öz izlərini bir neçə məsəldə və islamdan əvvəlki dövrə aid küplərin dibindən tapılmış şərab, üzüm çəyirdəyi qalıqlarında qoyub bir dəfəlik zamanın arxivinə keçmişdir.

Günümüzədək ağaca inam Totemizmi özünü qoruyub saxlamış və onu qeyd edim ki, Dağdağan ağacı müqəddəs sayılmaqla bərabər kəndin ərazisindəki xüsusi bir Dağdağan ağacı var ki, onun hörməti son günlərə qədər kənd məscidinin hörmətindən çox olub ki, az olmayıb. Bu ağacla bağlı rituallarda kifayət qədər Şamanizm əlamətləri də olub.

Atəşpərəstlik-Oda sitayiş də həmişə İslamla qoşa addımlayıb. Belə ki, sadə insanlar, yəni xalq, əsas elektarat bir dəfə Allaha and içəndə beş dəfə də Oda, Günəşə and içib həmişə: "o, Gün haqqı", "o, İşıq haqqı", "o, isti zindan haqqı" hətta daha müasir formada, "o, peç haqqı" od-ocaq həmişə müqəddəs sayılıb.

Adətlər[redaktə | əsas redaktə]

  • Yellənçək (bayram adəti) -
  • Çilə çıxartmaq (bayram adəti) -
  • Qarqara çıxmaq (bayram adəti) -
  • Ciyar axşamı (toy adəti) -
  • Kəmləşmək (toy adəti) -
  • Kosa getmək (bayram adəti)

Bayramlar[redaktə | əsas redaktə]

  • Qarqara çıxılan gün

Oyunlar[redaktə | əsas redaktə]

  • "Topaldıqaç"
  • "Huydurma ağac"
  • "Dirədöymə"
  • "Mətə-mətə"
  • "Ənzəli"
  • "Çilikağac"

Şəhidləri[redaktə | əsas redaktə]

  • Vahid Abbasov Muxtar oğlu
  • Knyaz Abbasov Əliqulu oğlu
  • Əliyev Zəfər Düşgar oğlu
  • Tağıyev Həmzə Tağı oğlu
  • Hüseyinov Hüseyin Əkbər oğlu
  • Mejdunov Etiraz Oruc oğlu
  • Xəlilov Elbar Eldəniz oğlu
  • Seyidov Abuzər Rəsul oğlu
  • Rüstəmov Sərdar Böyükkişi oğlu

İtginlər[redaktə | əsas redaktə]

Tarixi abidələri[redaktə | əsas redaktə]

  • Yataq təpəsi -
  • Cənnətalı məscidi-
  • Mahmudun körpüsü -
  • Hacı İsmayıl məscidi -
  • Su dəyirmanı -
  • Hacılar Od dəyirmanı (motorla işləyən) -
  • Qayabaşı Od dəyirmanı (motorla işləyən) -

Meydan və küçələr[redaktə | əsas redaktə]

  • Həbibin evinin dalı (baş meydan) -
  • Dükanın qabağı -
  • Poçtun qabağı -
  • Daş yol (əsas yol )-
  • Dar yol (aralıq yol da deyilir)

Toponimlər[redaktə | əsas redaktə]

  • "Elçi yolu" -
  • "Köhnə Qarqar" -
  • "Təzə Qarqar" -
  • "Qışlaq arxı" -
  • "Təzə arx" -
  • "Yataq təpəsi" -
  • "Təpə-təpələr" -
  • "Üzərlik təpəsi"-
  • "Öküzçü" -
  • "Daşlıq aralığı" -
  • "Kərpicli" -
  • "Quzeydən" -

Bağları[redaktə | əsas redaktə]

  • Vəlinin narlığı -
  • Hərifin palıdlığı -
  • Mahmudun bağı -
  • Böyük bağ -
  • Kiçik bağ -
  • Ocaxverdinin saqqızlığı -
  • Şıx Həsən
  • Hacılar qırması

Məhəllələr[redaktə | əsas redaktə]

  • "Sivişdili" -
  • "Ənbərdə" -
  • "Hacılar" (Hajılar) -
  • "24-lər" -
  • "Şəhrili" -
  • "Təzə məhlə" -
  • "Aşağı məhlə" -
  • "Yuxarı məhlə" -

Aydınları[redaktə | əsas redaktə]

  • Kərbəlayi Əşrəf (1895 - 1959) - alim
  • Sadıqov Hümbət (1922) - tanınmış müharibə veteranı, şair
  • Zeynalov Qurban (1926 - 1941) - publisist, müəllim
  • Əhməd Qasımov (1927 - 1998) - ictimai xadim, jurnalist
  • Şahnəzər Hüseyinov(... - 2004) - alim
  • Abbasov Zeynal (... - ...) - alim
  • Xəlilov Allahqulu(... ) - hərbiçi, polkovnik
  • Əmirov Həsən (....) - hərbiçi, polkovnik
  • Salam İbrahimoğlu(1950) - rəssam, şair
  • Şahin Qasımov (1951) - “Dövlət qulluğunda fərqlənməyə görə” medalı ilə təltif olunub
  • Hətəmov Səməd (....) - aktyor
  • Teymur Məmmədov (aktyor) (1960) - aktyor
  • Mİrzalıyev Sultan (1967-......) Ehtiyatda olan zabit. Hərbi xidmətlərə görə medalla təltif olunub.
  • Əmirov Nağı (....) hərbi jurnalist-hərbi operator
  • Şəmsi Səfərov - “Əməkdar müəllim”
  • Zaur Ustac[1]
  • İltifat Köçəri — azərbaycanlı şair, yazıçı
  • Səfərov İldırım — Müəllim, məktəb direktoru

Coğrafiyası və iqlimi[redaktə | əsas redaktə]

Bu kənd Ağdam şəhərindən 12 km cənub şərqdə, Qarqarçay -ın sağ sahilindəki ərazidə yerləşir. Əslində, kəndin özü indiki Qarqarın yox, çayın ən qədim yatağı olan Köhnə Qarqarın sağ sahilində yerləşir. Ərazi çox da böyük olmayan yastıdüzənlik olan Qarqarçayın Kaynozoy erasının dördüncü dövr gətirmə süxurlarından ibarətdir. Üzəri isə qalın gil-torpaq qatı ilə örtülmüşdür. Bu qat suvarma əkinçiliyi üçün çox əlverişli olub, məhsuldardır. Ərazinin əsas problemi su məsələsidir (yerin 120-150 metr dərinliklərində keyfiyyətli sular kifayət qədərdir). Kəndin suya olan təlabatı bir kəhriz, bir neçə arteizan, həyətlərdəki çoxlu sayda fərdi su quyuları, mövsümdə sel olarsa Qarqarçay-dan götürülən sular və Tərtərçay -dan Mərzili çölünəqədər çəkilmiş Ağdam kanalından götürülən suların hesabına ödənilir.

Kəndin torpaq sahəsi Qarqarçay-ın sağ sahili boyunca qərbdən şərqə doğru 4 km, şimaldan cənuba isə 4 km-dən az uzanır. Göstərilən bu ölçülər daxilində kəndin ümumi sahəsi 15 kvadratkilometrə qədərdir ki, bu da 1500 hektara qədər torpaq sahəsi deməkdir. Bu qədər sahənin 700-800 hektarı əkin üçün yararlı, o cümlədən 450-500 hektarı isı üzümlüklərdir.

Kənd ərazisinin şimal hissəsində Qarqarçay özü təbii sərhəd təşkil edir. Qərbdə Novruzlu kəndi ilə Yusifcanlı arasından "Qobu" deyilən "Quru çay" dərəsi keçir ki, o da öz suyunu Qarqarçaydan götürüb. Qobudan əlavə "Qışlaq arxı" (Qışdı arxı) və "Köndələn arxı" da suvarmada istifadə olunub. "Köndələn arx" qonşu Mərzili kəndi ilə təbii sərhəd təşkil etməklə uzanıb şərq qonşumuz Ağcabədi rayonunun Qiyaməddinli kəndinin ərazisinə qədər gedir. Şərqdən Ağcabədi rayonunun Qiyaməddinli kəndi ilə sərhəd təşkil edir ki, o isə başqa kəndlərə nisbətən daha yaxında yerləşir. Qarqarın sol sahilində ƏfətliAcarlı kəndləri ilə qonşudur. Yusifcanlı kəndininbir hissəsi olan "Quzeydən" massivi Mərzili tərəfdədir. "Qızlar" arxı da buradadır. Yusifcanlı-nın coğrafi kordinatları aşağıdakı kimidir: 39 dərəcə, 58 dəqiqə, şimal enliyi isə 47 dərəcə, şərq uzunluğu, yəni, kənd Bakı-dan 3 dərəcəlik məsafədədir. Bu da hava xətti ilə 256 km edir.3 dərəcəlik məsafə isə 12 dəqiqə vaxta bərabərdir. yəni Bakı-da 8 tamam olanda kənddə 8 - ə hələ 12 dəqiqəqalır. Günəş Yusifcanlı-da Bakı-dan 12 dəqiqə sonra çıxır.

Digər məsafə və ölçülər: Yusifcanlı-dan İran sərhəddinə,Araz çayı-na qədər olan məsafə hava xətti ilə 110 km-dir.Kənddən ekvator-a qədər olan məsafə 4450 km, şimal qütbü-nə qədər isə 5565 km-dir. Coğrafi kordinatlardan da göründüyü kimi Yusifcanlı nəinki Azərbaycan-ın, habelə dünyanın ən gözəl və mənzərəli yerinin düz ortasında yerləşir. İqlimi mülayim, quru subtropik iqlimə malikdir. İllik maksimum temperatur 39-40 dərəcə, minimum temperatur isə 10-13 dərəcə təşkil edir. İllik yağıntının miqdarı minimum 250–300 mm, maksimum isə 550 – 600 mm miqdarında olur. Buxarlanma çox olduğundan süni suvarmaya ehtiyac var.

Flora və faunası[redaktə | əsas redaktə]

Kəndin əsas təbii sərvətləri - gözəl ( olduqca mülayim ) iqlim şəraiti, münbit torpaqları, bu torpaqların dərinliyindəki subartezian suları, illik günəşli günlərin çox olması, kəndətrafı ucaboylu bağların varlığı, palıd meşəsinin yayılması ola bilər. Bu bağlar və palıdlıqlar hələ çox qədimlərdə təbii meşəliklər olub. Bitki örtüyü zəngindir. Onlardan palıdı, qaraağacı, qozu, qovağı, tut ağacını, yabanı nar, saqqız ağacı, dağdağan, habelə cır üzüm, böyürtkan və qaratikan kollarının dibində bənövşə və qulançarı göstərə bilərik. Çollər xüsusi əhəmiyyətli biyan - la başdan-başa örtülür.

Bu zəngin bitki aləminin içərisində heyvanlardan canavar, çaqqal, tülkü, meşə pişiyi, vaşaq, köstəbək, kirpi, porsuq, ilanlar, tısbaöa, qurbaöa, quşlardan - çalağan, qaraquş, qara qarğa, boz qarğa, saxsağan, qaratoyuq, göyərçin, sərçə, alabaxta, köç vaxtı vağlar və digərləri də yaşayır.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  • 2.Yusif Əkbərov, Şahin Qasımov "Qarabağda bir kənd var - Yusifcanlı". Bakı. 2004

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]