Yusifcanlı

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Yusifcanlı
39°58′23″ şm. e. 47°03′08″ ş. u.
Ölkə Azərbaycan Azərbaycan
Rayon Ağdam rayonu
Tarixi və coğrafiyası
Saat qurşağı
Yusifcanlı xəritədə
Yusifcanlı
Yusifcanlı

YusifcanlıAzərbaycan Respublikasının Ağdam rayonunun Yusifcanlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.[1]

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Yusifcanlı [2] kəndinin yerləşdiyi ərazinin lap qədimdən, yəni Miladdan öncədən də yaşayış məntəqəsi olması müzakirə mövzusu belə ola bilməz – bunu kədin öz ərazisi daxilində yaşayış üçün əlverişli olmasına baxmayaraq, dəfələrlə yer dəyişməsi, ən qədim inancların 1993-cü ilin yayına kimi ilk günlərdə (ibtidai dövrlərdə - Adəm oğullarının indiki Təbriz şəhərinin olduğu ərazidən Ağrı dağı istiqamətində hərəkətə başladığı ilk vaxtlarda – hansı fikrə inanmağımızdan asılı olmayaraq) olduğu kimi təzə-tər qutsal şəkildə yaşaması, qədim "Elçi yolu" adlanan karvan yolunun üzərində yerləşməsi, bu günümüzdə də demek olar ki, bütün ərazidən addımbaşı müxtəlif dövrlərə aid maddi-mədəniyyət nümunələrinin tapilmasıdır. Əsasən 1950-60-cı illərdə kəndin ətraf ərazilərində eləcə də daxilində qazıntılar zamanı tapılmış küplərin dəqiq İslamdan qabaqkı dövrə aid olduğu sübut olunmuşdur. Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının Tarix İnsitutunun əməkdaşlarının 1950-də "Kültəpə", 1960-da isə "Çalağantəpə"də bir çox qədim maddi-mədəniyyət nümunələri tapılmışdır ki, bunların içərisində 7 – min illik tarixi olan daşlaşmış. kömürləşmiş buğda dənələri olmuşdur. Yusifcanlı kəndinin zəngin və olduqca qədim özünəməxsus tarixinə bir də inancalr bölməsində sadə xalqın təbii, tərəfsiz və qatqısız baxışları fonunda nəzər salacağıq. Bu bölmədə qısaca deyə bilərik ki, dövrümüzdə də hamı Nüşiravanlığı, Şah İsmayıl-ı, Şah Abbası, Nikolayı, Lenini, Müsavatı- Hürriyətçiliyi, Stalini bütün gavur(kafir)-müsəlman, sünni-şiə, erməni-müsəlman(türk), dünya müharibələrin dildən-dilə, ağızdan-ağıza yaxşı xatırlayır və bütün bu tarixi hadisələr Azərbaycanın bütün torpaqları kimi həmişə Yusifcanlını da ətkiləmişdir. Özəllik ondadır ki, həmişə bütün hadisələrin tam ortasında qalmağına baxmayaraq, xüsusi ilə 1970 – ci ildən sonra – bu fakt olaraq belədir – böyük siyasətçi Heydər Əliyev 1969-da hakimiyyətə gələndən sonra Yusifcanlı böyük bir sıçrayışla inkişaf etmiş, 1990-cı illərdə sözün əsil mənasında ən parlaq – briliyant dövrünü yaaşamışdır, məhz briliyant- bunu ancaq və ancaq belə adlandırmaq olar.

Bütün dörlərdə göstərici iqtisadi vəziyyətdir: tam əminliklə qeyd edirəm ki, öz təmiz əməyi, zəhməti ilə yaşayan Yusifcanlı kəndində 1993-cü ilin yayında bir ailəni belə kasıb adlandırmaq olmazdı.

Məsələn, orta statistik ailə hərbi xidmətdə olan varsa var, yoxsa hamı ailədə- kəndədir. Hamı işləyir. Həyətin meyvəsi, mal-qaraya da baxmaq lazımdır. Əsgərə nişanlanıb gedir, gələn kimi heç bir problemsiz ev tikilir toy edilir. Bütün aillələrin ən azı bir minik avtomobili və bir-neçə kənd təsərrüfatı texnikası var idi(adı savxozun olsa da). İnsanlar lap qədimdən bu tarixə qədər – 1993- cü ilin yayının o gününə səhər saat 10:00 – a qədər qurub yaratdılar. Hətta o gün də hamı səhər-səhər adö qaydada durub işə getmişdi, ancaq daha heş kim işdən öz evinə qayıda bilmədi[1]. Bu sətirləri sözlə yazmaq çox asandır, ancaq dərk etməyə baş lazımdı – bir anın için də əsrlərdən bəri ata- babaların qurub yaratdıqlar bir göz qırpımında məhv olur yerində bir quru sözlər(hələ şükür, min şükür ki, biz Azərbaycan kimi bir ölkədə yaşayırıq) bir də *wikixəritə Azərbaycan, Yusifcanlı kəndinin kosmosdan görünüşü bu görüntülər qalır. İnsanlar bu günlərin tarix olacağı günü ümidlə gözləyirlər.

Yusifcanlı kəndinin böyük bir hissəsi 1994-cü il aprelin 12-də Ermənistan Ordusu tərəfindən işğal olunmuş və [3] uzun müddət kiçik bir hissəsi isə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin nəzarəti altında olmuşdur.

İşğal dövründə tez-tez Ermənistan silahlı qüvvələri Yusifcanlı kəndinin işğal olunmuş hissəsindən Azərbaycan ordusunun üzbəüz mövqelərini atəşə tutur və bütün hallarda Azərbaycan Silahlı Qüvvələri cavab atəşi ilə qarşı tərəfi susdurulurdu[2].

Bu işğal 20 noyabr 2020-ci ilə qədər[3] davam etmişdir [4].

Əhalisi 722 təsərrüfat 3064 nəfər.

Coğrafiyası və iqlimi[redaktə | əsas redaktə]

Bu kənd Ağdam şəhərindən 12 km cənub şərqdə, Qarqarçay -ın sağ sahilindəki ərazidə yerləşir.

Əslində, kəndin özü indiki Qarqarın yox, çayın ən qədim yatağı olan Köhnə Qarqarın sağ sahilində yerləşir.

Ərazi çox da böyük olmayan yastıdüzənlik olan Qarqarçayın Kaynozoy erasının dördüncü dövr gətirmə süxurlarından ibarətdir. Üzəri isə qalın gil-torpaq qatı ilə örtülmüşdür. Bu qat suvarma əkinçiliyi üçün çox əlverişli olub, məhsuldardır. Ərazinin əsas problemi su məsələsidir (yerin 120-150 metr dərinliklərində keyfiyyətli sular kifayət qədərdir). Kəndin suya olan təlabatı bir kəhriz, bir neçə arteizan, həyətlərdəki çoxlu sayda fərdi su quyuları, mövsümdə sel olarsa Qarqarçay-dan götürülən sular və Tərtərçay -dan Mərzili çölünəqədər çəkilmiş Ağdam kanalından götürülən suların hesabına ödənilir.

Kəndin torpaq sahəsi Qarqarçay-ın sağ sahili boyunca qərbdən şərqə doğru 4 km, şimaldan cənuba isə 4 km-dən az uzanır. Göstərilən bu ölçülər daxilində kəndin ümumi sahəsi 15 kvadratkilometrə qədərdir ki, bu da 1500 hektara qədər torpaq sahəsi deməkdir. Bu qədər sahənin 700-800 hektarı əkin üçün yararlı, o cümlədən 450-500 hektarı isı üzümlüklərdir.

Kənd ərazisinin şimal hissəsində Qarqarçay özü təbii sərhəd təşkil edir. Qərbdə Novruzlu kəndi ilə Yusifcanlı arasından "Qobu" deyilən "Quru çay" dərəsi keçir ki, o da öz suyunu Qarqarçaydan götürüb.

Qobudan əlavə "Qışlaq arxı" (Qışdı arxı) və "Köndələn arxı" da suvarmada istifadə olunub. "Köndələn arx" qonşu Mərzili kəndi ilə təbii sərhəd təşkil etməklə uzanıb şərq qonşumuz Ağcabədi rayonunun Qiyaməddinli kəndinin ərazisinə qədər gedir. Şərqdən Ağcabədi rayonunun Qiyaməddinli kəndi ilə sərhəd təşkil edir ki, o isə başqa kəndlərə nisbətən daha yaxında yerləşir. Qarqarın sol sahilində ƏfətliAcarlı kəndləri ilə qonşudur. Yusifcanlı kəndininbir hissəsi olan "Quzeydən" massivi Mərzili tərəfdədir. "Qızlar" arxı da buradadır.

Yusifcanlı-nın coğrafi kordinatları aşağıdakı kimidir: 39 dərəcə, 58 dəqiqə, şimal enliyi isə 47 dərəcə, şərq uzunluğu, yəni, kənd Bakı-dan 3 dərəcəlik məsafədədir. Bu da hava xətti ilə 256 km edir.3 dərəcəlik məsafə isə 12 dəqiqə vaxta bərabərdir. yəni Bakı-da 8 tamam olanda kənddə 8 - ə hələ 12 dəqiqəqalır. Günəş Yusifcanlı-da Bakı-dan 12 dəqiqə sonra çıxır.

Digər məsafə və ölçülər: Yusifcanlı-dan İran sərhəddinə,Araz çayı-na qədər olan məsafə hava xətti ilə 110 km-dir.Kənddən ekvator-a qədər olan məsafə 4450 km, şimal qütbü-nə qədər isə 5565 km-dir.

Coğrafi kordinatlardan da göründüyü kimi Yusifcanlı nəinki Azərbaycan-ın, habelə dünyanın ən gözəl və mənzərəli yerinin düz ortasında yerləşir.

İqlimi mülayim, quru subtropik iqlimə malikdir. İllik maksimum temperatur 39-40 dərəcə, minimum temperatur isə 10-13 dərəcə təşkil edir. İllik yağıntının miqdarı minimum 250–300 mm, maksimum isə 550 – 600 mm miqdarında olur.

Buxarlanma çox olduğundan süni suvarmaya ehtiyac var.

Flora və faunası[redaktə | əsas redaktə]

Kəndin əsas təbii sərvətləri – gözəl ( olduqca mülayim ) iqlim şəraiti, münbit torpaqları, bu torpaqların dərinliyindəki subartezian suları, illik günəşli günlərin çox olması, kəndətrafı ucaboylu bağların varlığı, palıd meşəsinin yayılması ola bilər. Bu bağlar və palıdlıqlar hələ çox qədimlərdə təbii meşəliklər olub.

Bitki örtüyü zəngindir. Onlardan palıdı, qaraağacı, qozu, qovağı, tut ağacını, yabanı nar, saqqız ağacı, dağdağan, habelə cır üzüm, böyürtkan və qaratikan kollarının dibində bənövşə və qulançarı göstərə bilərik.

Çollər xüsusi əhəmiyyətli biyan – la başdan-başa örtülür.

Bu zəngin bitki aləminin içərisində heyvanlardan canavar, çaqqal, tülkü, meşə pişiyi, vaşaq, köstəbək, kirpi, porsuq, ilanlar, tısbaöa, qurbaöa, quşlardan – çalağan, qaraquş, qara qarğa, boz qarğa, saxsağan, qaratoyuq, göyərçin, sərçə, alabaxta, köç vaxtı vağlar və digərləri də yaşayır.

Tanınmışlar[redaktə | əsas redaktə]

  • Kərbəlayi Əşrəf (1895–1959) – alim
  • Sadıqov Hümbət (1922) – tanınmış müharibə veteranı, şair
  • Zeynalov Qurban (1926–1941) – publisist, müəllim
  • Əhməd Qasımov (1927–1998) – ictimai xadim, jurnalist
  • Şahnəzər Hüseyinov(… - 2004) – alim
  • Abbasov Zeynal (… - …) – alim
  • Xəlilov Allahqulu(… ) – hərbiçi, polkovnik
  • Əmirov Həsən (....) – hərbiçi, polkovnik
  • Səfərov İldırım — Müəllim, məktəb direktoru
  • Salam İbrahimoğlu(1950) – rəssam, şair
  • Şahin Qasımov (1951) - “Dövlət qulluğunda fərqlənməyə görə” medalı ilə təltif olunub
  • Hətəmov Səməd (....) – aktyor
  • Teymur Məmmədov (aktyor) (1960) – aktyor
  • Afət Xəlilova (şair)- “Əməkdar müəllim"
  • Mİrzalıyev Sultan (1967-......) Ehtiyatda olan zabit. Hərbi xidmətlərə görə medalla təltif olunub.
  • Əmirov Nağı (....) hərbi jurnalist-hərbi operator
  • Şəmsi Səfərov - “Əməkdar müəllim”
  • Kəmalə Qəhrəmanova – məşhur döyüşçü.
  • Zaur Ustac – yazar,[4]
  • Arzu Qarabağlı – müğənni,
  • İltifat Köçəri — azərbaycanlı şair, yazıçı

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi (2019). "İnzibati ərazi bölgüsü təsnifatı" (PDF) (azərb.). stat.gov.az. 2020-04-16 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2020-04-16.
  2. "Yusif Əkbərov, Şahin Qasımov "Qarabağda bir kənd var – Yusifcanlı". Bakı. 2004" – docplayer.biz.tr
  3. Ağdam Ağrıları – Baxşeyiş Abbasoğlu, "Şuşa" nəşriyyatı, 2003-cü il
  4. "Ağdamın işğaldan azad edilməsi ordumuzun şanlı qələbəsidir"(azərb.)). 20.11.2020. 2020-12-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19.12.2020.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]