İctimaiyyun-Amiyyun (təşkilat)
| İctimaiyyun-Amiyyun | |
| Yaranma tarixi | 1905-ci il |
"İCTİMAİYYUN-AMİYYUN" ("Mücahid" ) – İran Sosial-Demokrat Partiyası; iranlı (əsasən, Cənubi Azərbaycandan olan) fəhlələrin Bakı bolşevik təşkilatı və onun "Hümmət" qrupunun fəal köməyi ilə 1905 ilin sonlarmda yaradılmış ilk sosial-demokrat təşkilatı.
Mündəricat |
[redaktə] Tarixi
Azərbaycan azadlıq hərəkatı tarixində partiyanın əhəmiyyətli rolu olmuĢdur. "Ədalət" qrupu (1904) əsasında yaradılmış, sonralar (1917-ci ildə) "Ədalət" partiyasımn özəyini təşkil etmişdir. Yaradılmasında Nəriman Nərimanovun mühüm rolu olmuşdur. Partiya iranlı fəhlələrin inqilabi şüurunun oyanmasında və öz hüquqları uğrunda mübarizəyə cəlb edilməsində, habelə İranda 1905-11 illər Məşrutə hərəkatında mühüm rol oynamışdır. Partiyanın Mərkəzi Komitəsi Bakıda yerləĢirdi. N.Nərimanov baĢda olmaqla, "Hümmət" partiyasımn bir çox üzvləri "Ġctimaiyyun-amiyyun"un məramnaməsinin hazırlanmasında fəal iĢtirak etmiĢdilər. Məramnamənin layihəsi 1906 il dekabrın əvvəllərində Bakıda çap edilmiĢdir. Həmin sənəd partiya təĢkilatlarının əsas fəaliyyət proqramı olaraq, Cənubi Qafqazda yayılmıĢ, habelə İrana göndərilərək, partiyanın Ġran təĢkilatlarının, xüsusilə Təbriz təĢkilatının ölkədə ictimai-iqtisadi inkiĢafın səviyyəsi və inqilabın ilk mərhələsinin xüsusiyyətləri haqqında düzəliş və təklifləri əsasında aqrar məsələyə dair müəyyən dəyiĢiklikdən sonra təkmilləşdirilmiş və partiyanın proqramı kimi, onun 1907 ildə MəĢhəddə keçirilən yığıncağında qəbul olunmuĢdu. "Mücahid" partiyasının proqramı "Hümmət"in proqramına nisbətən daha inqilabi xarakteri ilə fərqlənirdi. Partiya fərdi terror taktikasmı qəbul etmiĢdi. Bakı, Naxçıvan, Lənkəran, Gəncə, Tiflis, Petrovsk-Port (Mahacqala), Vladiqafqaz, Tehran, Təbriz, Məşhəd, Xoy, Ərdəbil, Urmiya və baĢqa şəhərlərdə partiyanın Ģöbələri fəaliyyət göstərirdi. MəĢrutə hərəkatı baĢlayandan sonra partiya əhali arasında təbliğat aparmaq məqsədilə öz fəallannı Ġrana göndərdi. 1908-09 illər Təbriz üsyanı zamanı isə partiyanın fəal iĢtirakı ilə Qafqaz və Orta Asiya Ģəhərlərində Ġran inqilabçılarına yardım komitələri təĢkil olundu. "Mücahid" partiyasınm Ģöbələri Ġran inqilabçılarına pul, silah-sursat, dava-dərman, tibb avadanlıqlan və s. zəruri Ģeylər göndərirdi. MəĢrutəçilərə canlı qüvvə ilə də kömək göstərilir, oraya könüllülər göndərilirdi. N.Nərimanov baĢda olmaqla, Tiflis komitəsi, M.Əzizbəyov baĢda olmaqla, Bakı komitəsi bu iĢdə xüsusi fəallıq göstərirdi. Çarizm bu partiyanın fəaliyyətinə son qoymağa çalıĢırdı. Belə ki, polkovnik BabuĢkin 1907 il yanvarın 30-da İrandan Bakıya göndərdiyi teleqramında məlumat verirdi ki, "RəĢtdə fədai təĢkilatının nümayəndəsi ("Mücahid" təĢkilatı nəzərdə tutulur) MəĢədi Hüseyn Bakıya getdi. Yəqin ki, o, Ġranda qarıĢıqlıq salmaq üçün orada yerli inqilab komitələri ilə danıĢıqlar aparacaqdır". "Mücahid" partiyası Cənubi Qafqazda da Ģahlıq üsuli-idarəsi əleyhinə geniĢ təbliğat aparırdı. Partiyanın QaraĢəhər (Bakı) Ģöbəsinin fəaliyyəti ilə əlaqədar polisin məlumatında qeyd edilirdi ki, "bu partiya Ġrandakı mövcud dövlət quruluĢunu dəyiĢdirməyi qarĢısına əsas məqsəd qoymuĢdur". Təbriz inqilabçılarına nəĢr iĢləri sahəsində də yardım göstərilirdi. Qafqaz caniĢininə göndərilmiĢ gizli polis məlumatında deyilirdi ki, 1907-08 illərdə Ġran təbəəsi Mirzə Məhəmməd oğlu Təbriz sakini Məhəmmədovun köməyi ilə vaxtilə Rostov-Dondan mətbəə avadanlığı alıb, Təbrizə aparmıĢdır. MəĢrutə hərəkatının yüksəliĢi dövründə Təbriz sosial-demokratlarına yaxından kömək məqsədilə "Ġctimaiyyun-Amiyyun" Partiyasının Mərkəzi Komitəsi üzvlərindən MəĢədi Ġsmayıl Miyabi, MəĢədi Məhəmmədəli xan, Hacı xan Təbrizə gondərilmişdi. Ümumiyyətlə, inqilab illərində Cənubi Qafqazdan Ġrana cəmi 800 könüllü getmiĢ və təkcə Təbrizin müdafiəsi zamam onlardan 50-si həlak olmuĢdu. Partiyanın Ġranda yaradılmıĢ Ģöbələrində Məşədi İsmayıl Miyabi, Məşədi Məhəmmədəli xan, Hacı xan, Qafarzadə Zünuzi, Məhəmməd Əlioğlu (Təbriz), Mirzə Cəfər Zəncani, Məşədi Mirzə Məhəmməd, MəĢədi Abbas və MəĢədi Əli (Xoy), MəĢədi Bağır Urmiyeyi (Urmiya), MəĢədi Hüseyn Sərabi və M.B.Axundov (ReĢt), Heydər xan Əmioğlu, Mir Bağır Qafqazi və baĢqaları Cənubi Azərbaycanın və bütövlükdə, Ġranın müxtəlif Ģəhərlərində fəal iĢ aparırdılar. Bu illərdə Ġranda olan Məhəmmədəmin Rəsulzadə nəĢr etdirdiyi "Ġran-e nou" ("Yeni Ġran") qəzetinin səhifələrində Ölkədə baĢ verən inqilabi hadisələri iĢıqlandırırdı. MəĢrutə hərəkatı çar qoĢunları tərəfındən qan içində boğulduqdan sonra Təbriz və RəĢtdə hərbi-səhra məhkəmələri quruldu, könüllülərin bir çoxu həbs və edam olundu. Yalnız 200 mücahid gizlənərək, xilas ola bildi. Seyid Həsən Tağızadə və M.Ə.Rəsulzadə Türkiyəyə getməyə məcbur oldular. Cənubi Qafqazda aparılan təqib siyasəti nəticəsində "Mücahid" təĢkilatlarına ciddi zərbə vuruldu. Ġran "Ġctimaiyyun-amiyyun" Partiyasının fəalları və davamçıları 1917 ildə "Ədalət" partiyası adı altında yenidən Azərbaycanın siyasi həyatına qatıldılar.
[redaktə] Ədəbiyyat
- İbrahimov T.A. (Şahin), İran Kommunist Partiyasının yaranması, B., 1963;
- Aslani S.Ş., İran "İctimaiyyun-amiyyun" (Mücahid) Partiyasına aid yeni sənədlər, ADU-nun Elmi əsərləri (tarix və fəlsəfə elmləri seriyası), 1973,. № 8;
- Tağıyeva Ş.Ə., Nəriman Nərimanov və Ġran xalqlarının demokratik və milli azadlıq hərəkatı, "Sovet Azərbaycanı və xarici ġərq" kitabında, B., 1980;
- Иванов С., Иранская револоюция 1905-1911 rr., M., 1957.
