Yuxarı Yağləvənd

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Kənd
YAĞLIVƏND
A-Fuzuli.PNG
Füzuli rayonu
Ölkə Azərbaycan
Rayon Füzuli rayonu
Poçt indeksi AZ1931[1]


Yağlıvənd – Azərbaycanın Füzuli rayonunda kənd. Füzuli şəhərinin yeddi kilometrliyində yerləşən Yağlıvənd kəndi təbiəti və mənzərəsi ilə fəxr edə bilər. Yağlıvənd Kiçik Qafqaz dağlarının ətəyində yerləşir. Kəndin sağ tərəfindən mənbəyini qarı-buzu avqusta belə əriməyən qalın meşəli uca dağlardan, çeşmələri göz yaşı kimi süzülüb çaya çevrildiyi cənnət məkanlardan götürən Köndələn çayı axıb elə öz adını da daşıyan gölə tökülür. Başqa bir istiqamətdən axıb gələn, yalnız səfalı dağların, çeşmələrinin, bulaqların suyundan süzülüb gələn, kəndi bir hissədən bölür.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Yuxarı Yağləvənd kəndi Yağləvənd obasının əyləşməsi nəticəsində yaranıb. Yağləvənd obası isə Yağləvənd oymaqlarının yaşayış biçimidir. Yağləvənd oymağı Cavanşir elinin qoludur. XVIII yüzildə 5 oymaqdan ibarət idi. İkisi (Gecəgözlü və Seyidəhmədli sonradan ayrılıb başqa oymaqlarla bərabər Hacılı camaatını təşkil etdilər. 1735-ci ildə Nadir şah Qırxli-Avşar Yağləvənd oymağını Cavanşir elinin digər oymaqları ilə bərabər Xorasana, Sərəxs ətrafına sürgün etdi. Nadir şahın qətlindən sonra Yağləvənd oymağı sürgündən döndü. Öncə Pənahəli xan Sarıcalı-Cavanşirə tərəf çıxsalar da, sonradan onun tərəfini tutdular. Xan onları qədim yurdlarında, Arazbar qəzasında yerləşdirdi. Arazbar qəzası yenidən formalaşıb Cavanşir-Dizaq mahalı adlandı. Yağləvənd oymağı bir neçə oba şəklində Cavanşir-Dizaq mahalının ərazisində məskunlaşmışdı. Bu obalardan biri Yuxarı Yağləvənd, biri isə Aşağı Yağləvənd adlandı. Yağləvənd obaları 1930-cu ildə əyləşib kənd biçiminə düşdü. O tay Lələli məhləsini qalan böyük hissədən-İrənşəlli, Lələli, Çökək Məhlə, Qədirli, Kovxalı, Aşırlı, Təzə Məhlə kimi məhəllələri birləşdirən böyük hissədən ayırdıqdan sonra Köndələn gölünə tökülən ikinci çay isə Ağoğlan çayıdır. Çayların birləşdiyi yerə Yağləvənddə Suqovuşan deyərdilər, həmin suqovuşan yerdə vaxtilə bir yumru təpə, təpənin altında isə suyu diş göynədən bir bulaq var idi. Kənd arasında bu təpəyə Yumru təpə, həmin bulağa isə Təpə bulağı deyərmişlər. Ona görə "deyərmişlər" deyilir ki, o bulaq yoxdur. Çünki 1955-ci ildə Suqovuşan və Təpə bulağından 5-6 yüz metr aşağıda çayların qarşısını kəsib, bənd atdılar və yuxarıda haqqında söhbət açılan Köndələn səddini tikdilər. Rəsmi sənədlərdə 1 N-li Köndələnçay Su anbarı adlandırılan bu gölün su tutumu 20 milyon kubmetr təşkil edir. Tikintisi 1962-ci ildə başa çatdırıldıqdan sonra göldə suyun səviyyəsi qalxaraq nəin ki Suqovuşanı və Təpə bulağını, habelə Tağının yurdunu, Məhər bulağını, Haqış bulağını, Fərhadlı tayfasından olan Tağı Məşədi Həsanalı oğlunun kolxozçulara torba-torba daşıtdırıb saldırdığı Daş yolu, Məhərin dəyirmanını, Qurbanalı dərəsini, Alı bulağını, Alının tut bağını, bir çox başqa tarixi yerləri və yurdları su altında qoyaraq kəndin içərilərinə doğru "yerimiş" bir neçə yerdən "paralayaraq" ona xüsusi gözəllik və yaraşıq vermişdir... Bu kəndin tarixi ərazisi, vaxtilə mallı-mülklü, varlı-hallı, əksəriyyəti gəlladar olmuş Yağləvənd camaatının torpaqlarının bir ucu Şahsevən ellərindən (indiki Beyləqan rayonu) başlayıb Murad təpəsində (Göyçə mahalı) qurtarırmış. Yağlıvəndin tarixi çox qədimdir... Bu yerlər bütün yağlıvəndlilər kimi mənə də əzizdir, doğmadır, müqqəddəsdir. Təkcə ona görə yox ki, bura vətənimizin bir hissəsidir. Həm də ona görə müqəddəsdir ki, bu yerlərdə ulu babalarımız əbədi uyuyur. Hacı Fərhadın adı ilə obamızda "fərhadlılar" kimi tanınan nəslimizin hamısı üçün doğmadı bu yerlər. Ulu babaların adı indi də yaşayır bu yurdlarda. Uca dağların çiynindən aşıb, qalın meşələrin qoynundan dolaşıb keçən el yolunun zirvəsinə qalxıb üzü aşağı sallandığı aşırıma indi də bizim elatda, kəndimizdə bu ətraf yerlərdə vaxtilə ona mənsub olmuş ərazilərə "fahratdı ("fərhadlı") gədiyi" deyirlər. Qarabağın sinəsinə dağ çəkdilər, ən gözəl yerləri, meşəli, çeşməli, dağlı-dərəli, səfalı yerlərini parçalayıb adının qabağına "Dağlıq" sözü yazmaqla iki yerə böldülər (çox təəssüf ki bu termindən indi də istifadə olunur). Sonra ordan-burdan erməniləri yığıb bir əraziyə topladılar. Qarabağın dağlanmış, dağlıq edilmiş hissəsində qondarma muxtar vilayət yaratdılar. Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti yaradıldıqdan sonra yuxarıda haqqında danışdığım bu əraziləri Qaryagin (indiki Füzuli) rayonundan alıb yenicə təşkil olunmuş, ciddi-cəhdlə ərazilərinin genişləndirilməsinə və xüsusən əhalisinin hər vəchlə erməniləşdirilməsinə çalışan Hadrut rayonuna bağışlayıblar. Beləcə torpağımızın böyük bir hissəsi də erməniləşdirilib. Özüdə ən gözəl ərazilər. Qalın meşələr, yaşıl çəmənlər, əkin sahələri, hər qarışında müxtəlif kimyəvi tərkibli can dərmanı, mineral sular qaynayan dağ massivləri... Son illərə qədər, daha dəqiq desək, 1988-ci ilə qədər hər yay ailəlimiz o yerlərə, o dağların, meşələrin qoynuna dincəlməyə getmişdir. Cavanlar mal-qaranı, qoyun-quzunu dəstələyib aparar, arvad-uşaq gəlincə çadır qurardılar. Yağlıvəndlilərin əksəriyyətinin bu ərazidə öz yurd yerləri, daimi düşərgələri var idi. Bir tərəfdən keçmiş DQMV ərazisi həmsəhrəd olan Yağləvənd kəndi Qarabağdan Zəngəzura gedən qədim araba yolunun, el yolunun üstündə və keçmiş DQMV ilə indiki Ermənistan arasındakı ən qısa məsafənin keçdiyi ərazidə yerləşdiyindən ermənilər həmişə bu kəndi diqqət mərkəzində saxlayıblar. Bizim vəzifə hərislərimizdən, "qeyrətli", "başbilən" başabəla rəhbərlərimizdən, ixtiyar sahiblərimizdən fərqli olaraq ata-babalarımız bu kəndin, bu yurdun, bu torpağın qədrini bilib, onu canından artıq sevib və qoruyub bizim üçün saxlayıblar. 1904-1907, 1918-1920-ci illərdə seçmə erməni dəstələri yaradıb, buladıqları quyruğa görə baş sığalı aldıqlarının cəbhəxanalarından silahlanıb Yağlıvəndə hücuma keçiblər. Yağləvəndin cəsur oğulları həmişə bu fitnəkar hücumların qarşısını alıb, yüzlərlə düşmənin burnunu ovub geriyə oturdublar. Bu faktı ermənilər də həmişə etiraf ediblər. 1993-cü ilin avqust ayının 15-dək hələ bir dəfə olsun Yağləvənd məğlub edilməyib, əksinə Yağlıvəndin igid oğulları Qaçaq Rəşid, Məşədi Həsənalı oğlu Qara, Balakişi, Eminalı oğlu Vəli, İbadulla oğlu Məhər, Məşədi Paşa və başqaları kimi xalq qəhrəmanları erməni kəndlərini həmişə nəzarət altında saxlayıb, öz iradəsini onlara qəbul etdirib.

Tayfaları və tirələri[redaktə | əsas redaktə]

Yağləvənd obası bir neçə böyük tayfaya və tirəyə ayrılır. Əsas tayfalar: Fərhadlılar, Kovxalı (muradxanlı, səfiqulubəyli, ağakişibəyli, şərəfxanlı, azmanlı), Havsalı (xələfli, pəricahanlı, məhərrəmuşağı, kəlbiyəlilər, niyarlı), Külədərli (abbasqulular, əmirmuradlı, mirzəli, rüstəmli, ibalılar, həsənli, kazımlı, ismayıllı, qirdılı, alıhüseynli, qaralilar, qasmalılar), Qədirli (adıgözəlli, əsədli, eminalılar), İrənşəlli, Lələli (məşədiqulular, möhnətli, rəsullu), Hümbətalılar, Aşırlı, Alısəfərli (bayramlı, nəbili), Aslanalılar, Teymurlu, Məmmədli…

Toponimikası[redaktə | əsas redaktə]

Yuxarı Yağləvənd oyk. Füzuli r-nunun Dilağarda i.ə.v.-da kənd. Qarabağ silsiləsinin ətəyindədir. Keçmişdə Cəbrayıl qəzasında maldarlıqla məşğul olan yağləvənd adlı elatın oturaq həyata keçməsi ilə bağlı dağətəyi ərazidə salınmış yaşayış məntəqəsi Yuxan Yağləvənd, Araz çayının sahilində salınmış yaşayış məntəqəsi isə Aşağı Yağləvənd adlanmışdı.[2]

Mədəniyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Cavanşir eli quruluşundan sözə, şeirə, musiqiyə böyük qiymət verən bir qurum olub. Təsadüfü deyil ki, el içində, elin qurduğu paytaxtda yaşayan, yazıb-yaradan Molla Pənah Vaqif deyirdi:

Qarabağ içrə bir şair Kəlimullah Musadır,
Cavanşir içrə bir mövzun bayati dəsti-beyzadır.
   
Qələm qədrin əsayi-əjdahapeykərcə bilməkdə
Bəni-İsrailə ali-Cavanşir həmtadır...

Qələm qədrini bilən Cavanşir elinin Yağləvənd oymağından xeyli şairlər, yazarlar, musiqiçilər, rəssamlar çıxıb. Oymaq içində ilk bəlli olan şair Soltan Hüseynəli oğlu Yağləvəndi (1823-?) olub. Onun Baxış bəy Səburla yazışmaları qalıb. İkinci şair isə "Məclisi-Üns" şairlər birliyinin üzvü olan Molla Bəyməmməd Bülbüldür (1837-?). Onun da yaradıcılığı zəngindir. Füzuli bölgəsində şair, vətənpərvər, milli qəhrəman Həsənəli bəy Əsgərxanovu tanımayan yoxdur. O, Kovxa təxəllüsü ilə şeir yazırdı. Hazirda kəndin yazarlarından Seyran Səxavət, Kərim Kərimli və başqalarını göstərmək olar.

Tarixi şəxsiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

Yağləvənd oymağı, eləcə də obası bir çox tarixi şəxsiyyət yetirib. Bunlardan: Məhəmməd ağa Yağləvəndli-Cavanşir, Zeynalxan ağa Yağləvəndli-Cavanşir, Şərif ağa Yağləvəndli-Cavanşir, Ocaqqulu ağa Yağləvəndli-Cavanşir, Şəmşi bəy Yağləvəndli-Cavanşir, Əliverdi ağa Yağləvəndli-Cavanşir, Məşədi Bayramqulu ağa Yağləvəndli-Cavanşir, Məşədi Hətəmxan ağa Yağləvəndli-Cavanşir, Xələf bəy Yağləvəndli-Cavanşir, Məşədi Əmir Murad yüzbaşı Yağləvəndli-Cavanşir, Məşədi Əzimməmməd ağa Yağləvəndli-Cavanşir, Həsənəli bəy Əsgərxanov, Şamil bəy Əsgərxanov,Azərbaycanın Milli Qəhramanı Nazim Qabil oğlu Quliyev və başqalarını göstərmək olar

İqtisadiyyatı[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Azərpoçt. "İndekslər" (az). www.azerpost.az. Arxivləşdirilib: [1] saytından 2016-04-19 tarixində. http://archive.is/9GAmL. İstifadə tarixi: 2016-04-19.
  2. Azərbaycan Toponimlərinin Ensiklopedik Lüğəti. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası. Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu. Şərq-qərb Bakı-2007. səh.427