Yağlıvənd

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Kənd
Yağlıvənd
A-Fuzuli.PNG
Füzuli rayonu
Ölkə Azərbaycan
Rayon Füzuli rayonu


YağlıvəndAzərbaycan Respublikasının Füzuli rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Yağlıvənd kəndi Füzuli şəhərinin 7 kilometrliyində, Kiçik Qafqaz dağlarının ətəyində yerləşir. Kəndin sağ tərəfindən mənbəyini qarı yay aylarında belə əriməyən qalın meşəli uca dağlardan götürən Köndələn çayı axır. Bu çay axıb eyniadlı gölə tökülür. O tay Lələli məhləsini qalan böyük hissədən-İrənşəlli, Lələli, Çökək Məhlə, Qədirli, Kovxalı, Aşırlı, Təzə Məhlə kimi məhəllələri birləşdirən böyük hissədən ayırdıqdan sonra Köndələn gölünə tökülən ikinci çay isə Ağoğlan çayıdır. Çayların birləşdiyi yerə Yağləvənddə Suqovuşan deyərdilər, həmin suqovuşan yerdə vaxtilə bir yumru təpə, təpənin altında isə suyu diş göynədən bir bulaq var idi. Kənd arasında bu təpəyə Yumru təpə, həmin bulağa isə Təpə bulağı deyərmişlər. Ona görə "deyərmişlər" deyilir ki, o bulaq yoxdur. Çünki 1955-ci ildə Suqovuşan və Təpə bulağından 5-6 yüz metr aşağıda çayların qarşısını kəsib, bənd atdılar və yuxarıda haqqında söhbət açılan Köndələn səddini tikdilər. Rəsmi sənədlərdə 1 N-li Köndələnçay Su anbarı adlandırılan bu gölün su tutumu 20 milyon kubmetr təşkil edir. Tikintisi 1962-ci ildə başa çatdırıldıqdan sonra göldə suyun səviyyəsi qalxaraq nəin ki Suqovuşanı və Təpə bulağını, habelə Tağının yurdunu, Məhər bulağını, Haqış bulağını, Fərhadlı tayfasından olan Tağı Məşədi Həsanalı oğlunun kolxozçulara torba-torba daşıtdırıb saldırdığı Daş yolu, Məhərin dəyirmanını, Qurbanalı dərəsini, Alı bulağını, Alının tut bağını, bir çox başqa tarixi yerləri və yurdları su altında qoyaraq kəndin içərilərinə doğru "yerimiş" bir neçə yerdən "paralayaraq" ona xüsusi gözəllik və yaraşıq vermişdir... Bu kəndin tarixi ərazisi, vaxtilə mallı-mülklü, varlı-hallı, əksəriyyəti gəlladar olmuş Yağlıvənd camaatının torpaqlarının bir ucu Şahsevən ellərindən (indiki Beyləqan rayonu) başlayıb Murad təpəsində (Göyçə mahalı) qurtarırmış. Yağlıvəndin tarixi çox qədimdir... Bu yerlər bütün yağlıvəndlilər kimi mənə də əzizdir, doğmadır, müqqəddəsdir. Təkcə ona görə yox ki, bura vətənimizin bir hissəsidir. Həm də ona görə müqəddəsdir ki, bu yerlərdə ulu babalarımız əbədi uyuyur. Hacı Fərhadın adı ilə obamızda "fərhadlılar" kimi tanınan nəslimizin hamısı üçün doğmadı bu yerlər. Ulu babaların adı indi də yaşayır bu yurdlarda. Uca dağların çiynindən aşıb, qalın meşələrin qoynundan dolaşıb keçən el yolunun zirvəsinə qalxıb üzü aşağı sallandığı aşırıma indi də bizim elatda, kəndimizdə bu ətraf yerlərdə vaxtilə ona mənsub olmuş ərazilərə "fahratdı ("fərhadlı") gədiyi" deyirlər. Qarabağın sinəsinə dağ çəkdilər, ən gözəl yerləri, meşəli, çeşməli, dağlı-dərəli, səfalı yerlərini parçalayıb adının qabağına "Dağlıq" sözü yazmaqla iki yerə böldülər (çox təəssüf ki bu termindən indi də istifadə olunur). Sonra ordan-burdan erməniləri yığıb bir əraziyə topladılar. Qarabağın dağlanmış, dağlıq edilmiş hissəsində qondarma muxtar vilayət yaratdılar. Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti yaradıldıqdan sonra yuxarıda haqqında danışdığım bu əraziləri Qaryagin (indiki Füzuli) rayonundan alıb yenicə təşkil olunmuş, ciddi-cəhdlə ərazilərinin genişləndirilməsinə və xüsusən əhalisinin hər vəchlə erməniləşdirilməsinə çalışan Hadrut rayonuna bağışlayıblar. Beləcə torpağımızın böyük bir hissəsi də erməniləşdirilib. Özüdə ən gözəl ərazilər. Qalın meşələr, yaşıl çəmənlər, əkin sahələri, hər qarışında müxtəlif kimyəvi tərkibli can dərmanı, mineral sular qaynayan dağ massivləri... Son illərə qədər, daha dəqiq desək, 1988-ci ilə qədər hər yay ailəlimiz o yerlərə, o dağların, meşələrin qoynuna dincəlməyə getmişdir. Cavanlar mal-qaranı, qoyun-quzunu dəstələyib aparar, arvad-uşaq gəlincə çadır qurardılar. Yağlıvəndlilərin əksəriyyətinin bu ərazidə öz yurd yerləri, daimi düşərgələri var idi. Bir tərəfdən keçmiş DQMV ərazisi həmsəhrəd olan Yağlıvənd kəndi Qarabağdan Zəngəzura gedən qədim araba yolunun, el yolunun üstündə və keçmiş DQMV ilə indiki Ermənistan arasındakı ən qısa məsafənin keçdiyi ərazidə yerləşdiyindən ermənilər həmişə bu kəndi diqqət mərkəzində saxlayıblar. Bizim vəzifə hərislərimizdən, "qeyrətli", "başbilən" başabəla rəhbərlərimizdən, ixtiyar sahiblərimizdən fərqli olaraq ata-babalarımız bu kəndin, bu yurdun, bu torpağın qədrini bilib, onu canından artıq sevib və qoruyub bizim üçün saxlayıblar. 1904-1907, 1918-1920-ci illərdə seçmə erməni dəstələri yaradıb, buladıqları quyruğa görə baş sığalı aldıqlarının cəbhəxanalarından silahlanıb Yağlıvəndə hücuma keçiblər. Yağlıvəndin cəsur oğulları həmişə bu fitnəkar hücumların qarşısını alıb, yüzlərlə düşmənin burnunu ovub geriyə oturdublar. Bu faktı ermənilər də həmişə etiraf ediblər. 1993-cü ilin avqust ayının 15-dək hələ bir dəfə olsun Yağlıvənd məğlub edilməyib, əksinə Yağlıvəndin igid oğulları Qaçaq Rəşid, Məşədi Həsənalı oğlu Qara, Balakişi, Eminalı oğlu Vəli, İbadulla oğlu Məhər, Məşədi Paşa və başqaları kimi xalq qəhrəmanları erməni kəndlərini həmişə nəzarət altında saxlayıb, öz iradəsini onlara qəbul etdirib.

Tayfaları və tirələri[redaktə | əsas redaktə]

Yağlıvənd kəndi 7 obadan ibarətdir. Obalar: Ciyəli, Aşırlı, Kavxalı, Qədirli, Lələli, İrənşəlli, O tay Lələli. Kənd əsasən aşağıdakı böyük tayfalardan təşkil olunmuşdur: Fərhadlılar, Kavxalı, Muradxanlı, Astanalılar, Kəlbəlayıhəsənxanlılar, Aşırlılar, Ciyəlilər, Qədirlilər, Hümbətalılar, Temirlilər, Azmanlılar, Dadaşlılar, Mehnətlilər,

Mədəniyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Cavanşir eli quruluşundan sözə, şeirə, musiqiyə böyük qiymət verən bir qurum olub. Təsadüfü deyil ki, el içində, elin qurduğu paytaxtda yaşayan, yazıb-yaradan Molla Pənah Vaqif deyirdi:

Qarabağ içrə bir şair Kəlimullah Musadır,
Cavanşir içrə bir mövzun bayati dəsti-beyzadır.
   
Qələm qədrin əsayi-əjdahapeykərcə bilməkdə
Bəni-İsrailə ali-Cavanşir həmtadır...

Qələm qədrini bilən Cavanşir elinin Yağlıvənd oymağından xeyli şairlər, yazarlar, musiqiçilər, rəssamlar çıxıb. Oymaq içində ilk bəlli olan şair Soltan Hüseynəli oğlu Yağlıvəndli (1823-?) olub. Onun Baxış bəy Səburla yazışmaları qalıb. İkinci şair isə "Məclisi-Üns" şairlər birliyinin üzvü olan Molla Bəyməmməd Bülbüldür (1837-?). Onun da yaradıcılığı zəngindir. Füzuli bölgəsində şair, vətənpərvər, milli qəhrəman Həsənəli bəy Əsgərxanovu tanımayan yoxdur. O, Kovxa təxəllüsü ilə şeir yazırdı.

Hazirda kəndin yazarlarından Seyran Səxavət, Kərim Kərimli, Tağı Kərimli, Elşad Ərşadoğlu, Qalib Yağlıvəndli və başqalarını göstərmək olar.

Tarixi şəxsiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

Yağlıvənd bir çox tarixi şəxsiyyət yetirib. Bunlardan: Məhəmməd ağa Yağləvəndli-Cavanşir, Zeynalxan ağa Yağləvəndli-Cavanşir, Şərif ağa Yağləvəndli-Cavanşir, Ocaqqulu ağa Yağləvəndli-Cavanşir, Şəmşi bəy Yağləvəndli-Cavanşir, Əliverdi ağa Yağləvəndli-Cavanşir, Məşədi Bayramqulu ağa Yağləvəndli-Cavanşir, Məşədi Hətəmxan ağa Yağləvəndli-Cavanşir, Xələf bəy Yağləvəndli-Cavanşir, Məşədi Əmir Murad yüzbaşı Yağləvəndli-Cavanşir, Məşədi Əzimməmməd ağa Yağləvəndli-Cavanşir, Həsənəli bəy Əsgərxanov, Şamil bəy Əsgərxanov və başqalarını göstərmək olar. Hal-hazırda isə Yağlıvənd kəndi Bahar Muradova kimi tanınmış siyasətçi, dövlət xadimi yetirmişdir.

Repressiya qurbanları[redaktə | əsas redaktə]

1920-ci ildə Azərbaycan müstəqilliyini itirdikdən sonra bolişeviklərə qarşı üsyanlar ölkəni bürümüşdü. Bu üsyanlarda bütün azərbaycanlılar kimi yağlıvəndlilərdə iştirak etmiş, Azərbaycanın müstəqilliyi, suverenliyi uğrunda mübarizə aparmışlar. 1920-1940-cı illərdə onlarla yağlıvəndli siyasi repressiyaların qurbanına çevirilmişdir. Bunlardan Salman Məşədi Həsənalıoğlu, Məşədi Paşa, Xanəhməd Əliyev, Vəli Eminalı oğlu və siairələrini göstərmək olar.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Tağı Kərimli, "Yağlıvəndin repressiya qurbanları" kitabından
  • Ənvər Çingizoğlu, Yağləvənd, Bakı, "Şuşa", 2010.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]