İmamzadə türbəsi (Gəncə)

İmamzadə türbəsi Gəncəda
Abidə haqqında məlumat
Orijinal adı:	İmamzadə türbəsi
Tikili:	Türbənin günbəzi kaşyla örtülüb
Ölkə:	Azərbaycan
Şəhər:	Gəncə
Bölgə:	Gəncəbasar
Tikintisi haqqında məlumat
Memarlıq üslubu:	Arran memarlıq məktəbi
Digər məlumatlar
Vəziyyəti:	İlkin görünüşündə günümüzə çatıb

İmamzadə, yaxud Göy imam türbəsi VIII əsrə aid tarixi abidədir. Gəncə şəhərinin ən maraqlı memarlıq abidələrindən biri xalq arasında Göy günbəz və Göy məscid (Göy İmam) kimi tanınan İmamzadə kompleksidir. Kərpicdən tikilmiş türbənin ətrafında kiçik məscidlər, təkyələr, karvansara tipli evlər, alaqapı və köməkçi binalardan ibarət dini kompleks yaradılmış, kompleksin ətrafına daş və kərpicdən hasar.

Türbə bu kompleksin ən qiymətli abidəsidir. İmamzadə türbəsinin tikildiyi tarix dəqiq müəyyən edilməmişdir. Memarlıq quruluşuna görə türbənin XIV əsrin sonu – XV əsrin əvvəllərində, ətrafındakı kompleksin isə XVII əsrdə tikildiyi ehtimal edilir. Türbənin hündürlüyü 12 m, künbəzin hündürlüyü 2,7 m, diametri isə 4,4 m-dir.

Günbəzə mavi kaşıdan üzlük çəkilmişdir ("Göy imam" adı da bununla əlaqədardır). Bərdə və Naxçıvan imamzadə məscidlərində olduğu kimi İmamzadə türbəsi ilə Bərdə türbəsi, həmçinin Axsadanbaba türbəsi arasında me`marlıq cəhətdən üslub yaxınlığı var. Türbə sonralar (ehtimal ki, XVII əsrdə) bir ziyarətgah şəklini almış və onun ətrafında dini mahiyyət daşıyan binalar inşa edilmişdir. Gəncə İmamzadə Piri memarlıq abidəsi kimi orta əsrlərə aid edilir. İmamzadə türbəsi kərpicdən tikilib, rəngarəng kaşılı, kərpic örtüklü günbəzə malikdir. Ətrafında isə məscid, sərdabə və digər türbələr tikilib. Müxtəlif vaxtlarda aparılan təmir-bərpa işləri onun görkəminin müəyyən qədər dəyişməsinə səbəb olub.

İmamzadə türbəsinin kaşı bəzəkli gümbəzi

Tarixi

İbrahimin dəfn olunduğu qəbirstanlıq bir zamanlar Gəncə şəhərinin yaxınlığında olub. Bunu həmin ərazilərdə aparılan qazıntı işləri zamanı tapılan qədim əşyaların, şəhər xarabalıqlarının qalıqları da təsdiq edir. Tarixin müxtəlif dönəmlərində, müəyyən səbəblər üzündən Gəncə şəhərinin yeri üç-dörd dəfə dəyişdirilib. Hazırda ziyarətgah şəhərin 6-7 kilometrliyindədir. Gəncə İmamzadəsində imam övladı İbrahimin dəfnolunma tarixi barədə ilkin kitabə yoxdur. Ancaq ziyarətgah haqqında, yəqin ki, ən böyük həqiqətlərdən biri araşdırmaçı-alim Məşədixanım Nemət tərəfindən oxunmuş daş kitabədir. Kitabədə yazılıb: "O, Allah əbədidir. Bu, İmam Məhəmməd Baqir – ona salam olsun – oğlu mövlana İbrahimin müqəddəs məkanı (yerləşmiş) şərəfli (cənnət) bağıdır. Öz babasının köçməsindən 120 il sonra vəfat etmişdir – Allahın ona salavatı olsun. Və ona görə də bu yüksək məqamlı yerin bərpa olunmasına tiflisli general-mayor İsrafil bəy Yadigarzadə hicri 1296-cı (1878-79) ildə əmr etmişdir". Kitabə təsdiq edir ki, Gəncə İmamzadə Pirində – V İmam Məhəmməd Bağırın (ə) oğlu Mövlanə İbrahim dəfn olunub.

Türbənin kəsiyi və planı

"İmamzadə" Azərbaycan ərazisindəki müqəddəs ziyarətgahlardan biridir. Xüsusən aşura mərasimləri zamanı bura on minlərlə müsəlman toplaşır. Gəncə xüsusən yerli əhali tərəfindən İmam Hüseyn şəhəri də adlandırılır. Bu ifadənin "İmamzadə" türbəsi ilə əlaqədar olduğu bildirilir. Tarixçi-alim F. Əhmədov "Gəncənin tarixi yaddaşı" kitabında sözügedən ifadə haqqında maraqlı mülahizələr irəli sürüb. Müəllif 1803-cü ilin dekabrından 1904-cü ilin yanvarınadək Gəncəni mühasirəyə almış rus qoşunları komandanlığının şəhərin müdafiəçilərinin əzmini qırmaq üçün qalaya gedən yer altı su borularının qarşısını kəsməsi haqqında göstəriş verməsindən yazır. İşğalçı tərəf bu "tədbiri" həyata keçirdikdən sonra şəhərdə susuzluq başlayır və bu səbəblə vəfat edənlərin sayı günü-gündən artır.

Hicrətin yüz on dördüncü ilində Mədinə şəhərində vəfat edən İmam Bağır Bəqi qəbirstanlığında öz atasının və babasının yanında dəfn olunub. Onun oğlu İbrahimə isə ata-babalarının məzarlarından çox-çox uzaqlarda – Gəncə torpağında dəfn edilmək nəsib olub. İmam Bağırın oğlu Mövlana İbrahimin də təzyiqlər üzündən bura gəldiyi söylənilir. Bəzi mənbələrdə onun xəstəlikdən vəfat etdiyi bildirilir.

Mövlana İbrahim Azərbaycana gələn yeganə imam övladı deyil. Ondan başqa da bu ölkədə sığınacaq tapan peyğəmbərəsilli (s.ə.s.) müqəddəslər olub. İmam övladları yaşayış yeri kimi təsadüfən Azərbaycanı seçməyiblər. Peyğəmbər (s.ə.s.) nəslinin nümayəndələri burada böyük sevgiylə qarşılanıb, böyük ehtiram görüblər. Onları xalq qoruyub.

İmamzadə vəqfi

İmamzadə bir vaxtlar Gəncənin əsil-nəcabətli nəsillərindən sayılan ŞEYXZAMANLILKARa məxsus olub. Öz soy-kökləriylə həmişə fəxr eləyən ŞEYXZAMANLILAR özlərini Şeyx Nizaminin nəslindən sayırlar. Din xadimi Hacı Əlisəftər SəfərƏLİYEV bildirir ki, 1901-ci ildə Gəncə Xeyriyyə Cəmiyyəti ilə İmamzadə mütəvəlliləri, yəni baxıcıları arasında narazılıq yaranıb. Xeyriyyə cəmiyyətinin üzvləri təkid ediblər ki, İmamzadəyə yığılan nəzirlər onların ixtiyarına verilsin, bunları yetimlər üçün açılan yerlərə, xeyriyyə işlərinə sərf etsinlər. İş o yerə çatıb ki, Tiflisdə Qafqaz Canişinliyinin dəftərxanasında bu məsələyə baxılıb. O vaxt 1586-cı ildə İkinci Şah Təhmasibin verdiyi fərmanın sənədi üzə çıxarılıb. Sənəddən məlum olub ki, həmin torpaqlar, o cümlədən, Gəncə İmamzadə Pirinin yerləşdiyi ərazi ŞEYXZAMANLILAR irsi malı olub. Yəqin, buna görə o yerlərə gəncəlilər bugünədək "Şıxın düzü" deyirlər. Sovet hakimiyyəti dövrünədək Gəncə İmamzadə Pirinə nəsil-nəsil ŞEYXZAMANLILARbaxıcılıq ediblər. Bu nəslin nümayəndələrinin bir çoxunun məzarı da oradadır. Ümumiyyətlə, zaman-zaman Gəncə əhalisi, xüsusilə də yuxarı təbəqənin adamları, möminlər, din xadimləri qohumlarını, yaxınlarını ziyarətgahın yerləşdiyi qəbiristanlıqda torpağa tapşırıb, özləri də dünyalarını dəyişəndə orada dəfn olunmalarını vəsiyyət ediblər. Ona görə də İMAMZADƏ türbəsinin ətrafındakı qəbiristanlıq da tarixi baxımdan əhəmiyyətlidir.

Bura gələnlər ƏVVƏLCƏ türbəyə daxil olur, imam övladını ziyarət edirlər. Sonra isə İmamzadənin yaxınlığında dəfn olunan seyid övladlarının, müqəddəsliyinə inandıqları şəxslərin qəbirləri üstünə gedirlər. Onların bir çoxuna nəzirlər qoyur, şam yandırır, dualar oxuyur, dilək diləyirlər. Bu nəzirlər, əsasən, buğdadan ibarət olur. İmamzadədəki məzarlardan birinin üstünə gələnlər isə arzularının baş tutub-tutmayacağını sınaqdan keçirmək üçün başdaşına qənd yapışdırırlar…

İmamzadənin həyətində üzərində Şıxzamanova Məşədi Zərri Məşədi Bayramxan qızı və Fəttahov Nəriman Qafar oğlu yazılmış kiçik türbələr də var. Məzarlıqda rus ordusunun polkovniki, seyid nəslindən olan Ağalarov öz xanımı ilə yanaşı dəfn olunub.

SSRİ-də olan əksər ziyarətgahlar, ibadətgahlar kimi İmamzadə də bağlanıldı. Düzdür, İmamzadənin qapısına qıfıl vurulması barədə heç zaman rəsmi qərar verilmədi, tikilidən başqa məqsədlə istifadə olunmadı, amma insanların bura gəlməsinin qarşısını almaq üçün tədbirlər görüldü. Böyük Vətən müharibəsi illərində isə İmamzadədəki zəvvarlar üçün tikilmiş hücrələrdə yetim uşaqlara sığınacaq verilib. Ukraynadan, Rusiyadan, eləcə də Azərbaycanın özündən və başqa respublikalardan bura qanlı-qadalı müharibənin ata-anasız, kimsəsiz qoyduğu balacalar gətirilib. Müxtəlif müllətlərin nümayəndələri olduqlarını, valideynlərinin başqa-başqa dinlərə iman gətirdiklərini anlamayan o günahsız, məsum körpələr ağır günlərində İmamzadəyə sığınıblar. Bəzən hətta böyüklərin belə yanlarından keçəndə istər-istəməz vahimələndikləri qəbir daşlarının ətrafında dolanmaq o uşaqlar üçün xoş idi. Onlar, əslində, bu qəribə şəhərciyi də, buradakı qeyri-adi daşları da sevirdilər. Çünki tez-tez bura gələnlər, ən çox da qadınlar, onların yanına şirniyyatlar, konfetlər, noğullar qoyur, uşaqlar da yeyib, ac qarınlarını doydururdular. Amma anlamırdılar ki, ərzaqları həmin o qəribə daşların altında yatan insanların ruhlarını şad etmək, onları unudulmadıqlarını bildirmək üçün gətirirlər…

1946-cı ildən İmamzadə Piri müstəqil ziyarətgah kimi fəaliyyət göstərib. Təxminən, 1970-ci illərdə İmamzadənin idarə olunması Zaqafqaziya Ruhani İdarəsinə tapşırılıb. İmamzadə 1993-cü ilin iyulunda Hacı Vaqif tərəfindən təmir etdirilib. Sonuncu təmir-bərpa işləri isə təxminən, üç il qabaq aparılıb. Rusiyada işləyən iki gəncəli öz vəsaitləri hesabına ziyarətgahın yalnız ibadətgah-kompleksini təmir etdiriblər.

İMAMZADƏ türbəsinin bərpası

Son iki əsrdə İMAMZADƏDƏ bərpa işləri 1878-79-cu illərdə polkovnik İSRAFİL bəy Yadigarzadənin və 1993-cü ilin iyulunda Hacı Vaqif VƏLİYEVin xeyriyyəçilik təşəbbüsləri ilə aparılmışdır. İmamzadə türbəsi kərpicdən tikilmiş, günbəzin xarici səthi kaşılı kərpiclə örtülmüşdür Kursiv mətn

İMAMZADƏ türbəsinin ətrafında dəfn olunanlar

• Şeyx İBRAHİM Qüdsi 1816-1869
• Mirzə Mehdi Naci 1805-1882
• Şeyx Zaman
• İlyas bəy Ağalarov 1860-1913
• ŞEYXÜLİSLAM MƏHƏMMƏDLİ PİŞNAMAZZADƏ 1853-1937

• 

  İmamzadə türbəsinin kitabəsi

• 

  İmamzadə türbəsinin Hacı Vaqif tərəfindən bərpası

• 

  İmamzadə türbəsinin arxa qapısı

• 

  İmamzadə türbəsi

• 

  Sovet dönəmində

• 

  Öndən görünüş

• 

  Öndən görünüş

• 

  Giriş qapısı

• 

  Giriş qapısı

• 

  Giriş qapısının bərpası

• 

  İmamzadə yeni giriş qapısı

Həmçinin bax

• Gəncə Dövlət Tarix – Mədəniyyət Qoruğu
• Comərd Qəssab türbəsi

Xarici keçidlər

• [1]