Batı xan

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Batı xan Cuçi xan oğlu
Бат хан
ᠪᠲ ᠬᠠᠭᠠᠨ
Batı xan Cuçi xan oğlu
Batı xan
Bayraq
Qızıl Ordanın I xanı
1227 — 1255
Sələfi: xanlıq quruldu
Xələfi: Sartaq
 
Milliyəti: Monqol
Dini: Tenqriçilik
Təvəllüdü: 1207
Flag of Mongolia.svg Monqolustan
Vəfatı: 1255
Saray Batu
Sülalə: Borucigin
Atası: Cuçi xan
Anası: Uxaa Ucin
Həyat yoldaşı: Borakçin xatun

Batı xan (Monqolca: Бат Хаан, Rusca: Баты́й, Farsca: باتو Bātū, Çincə: 拔都, Monqolca (ənənəvi):ᠪᠲ ᠬᠠᠭᠠᠨ; 1207 - 1256) - Cuçi xanın böyük oğlu, Qızıl Ordu dövlətinin banisi. PolşaMacarıstan ordularını məğlub etdikdən sonra qurduğu dövlət Rus torpaqlarıQafqazda 250 il hegemon olmuşdur.

Gəncliyi[redaktə]

Çingiz xan tərəfindən 20 yaşında Cuçi ulusunun başçısı elan olunmuşdu. Tacqoyma mərasimində Çingiz xanı, qardaşı Temüge təmsil edirdi. 1227-ci ildə ulus, Ağ OrdaQızıl Orda olmaqla iki yerə bölündü. Orda xan Ağ Ordanın xanı oldu. Batı 1211-1234-cü illərdə Ögedey xanın Çin yürüşlərində iştirak etmişdi.

Rusların üzərinə yürüş[redaktə]

Batı xan Ögedey xanın əmri ilə qərbə doğru hücum başlatdı. 1235-ci ildə Batı xan Güyük xan, Büri, Möngke xan, Kadan, Baydar, Sabutay bahadur, Borolday bahadur, Menggüser bahadur ilə birlikdə 130000 əsgərdən ibarət nəhəng bir ordu ilə yürüşə başladı. 1 il ərzində Qıpçaqlar, Alanlarİdil bulqarları ilə mübarizə aparandan sonra II Yuriyə tabe olmaq üçün məktub göndərdi. Knyaz təklifi qəbul etmədi və Batı xanın ordusu Ryazan, Kolomna, MoskvaVladimir şəhərlərini, knyazın bütün ailəsini diri-diri yandırdı. Sit çayı döyüşündə məğlub olan II Yurinin başı bədənindən ayrılaraq edam olundu. Bundan sonra Batı xan Rostov, Uqliç, Yaroslavl, Kostroma, Kaşin, Ksnyatin, Qorodets, Qaliç, Pereslavl-Zalevsskiy, Yuryev-Polski, Dmitrov, Volokolamsk, TverTorjok şəhərlərini ələ keçirdi. Kozelsk şəhərini çətinliklə ələ keçirdi, şəhəri 7 yaşlı Vasili adlı knyaz idarə edirdi. Batı xan ona tabe olan Smolensk və çox uzaq olan PskovNovqoroddan başqa bütün rus şəhərlərini ələ keçirdi və yandırdı. Çadırda olan vaxt Büri xanGüyük xan onu təhqir etdiyi üçün onları Ögedey xana şikayət etdi və xan onları cəzalandırdı.

1238-ci ildə Batı xan Krımı və Mordvanı ələ keçirdi. 1239-cu ildə ÇerniqovPereyaslavlı ələ keçirdi. 1240-cı ildə Kiyev şəhərini mühasirədən sonra yandırdı. 50000 əhalidən ancaq 2000i sağ çıxa bildi. Bu Monqol ordusunun qərbə çıxışı üçün heç bir maneə qalmadığını göstərirdi.

Avropaya yürüş[redaktə]

Kumanların Macarıstana köçməsini bəhanə edən xan kral IV Belaya 4 elçi göndərdi. Xan sonuncu dəfə onu təhdid etmişdi: "Kumanların bizdən qaçması daha asandır, nəinki qalalar və evlərdə yaşayan sizin." Batı xan birinci Avstriyaya qədər casuslar göndərdi və zəifliklərini öyrəndi. Batı xan ordusunu 3 hissəyə böldü. Birinci hissənin başçılığı KadanBaydarda idi. Onlar II Henrix PyastlaTevton ordeninin birləşmiş ordusunu ağır məğlubiyyətə uğratdılar. Güyük xanın ordusu Transilvaniyada zəfər çaldı. Sabutay bahadur isə Macarlar, XorvatlarTampliyerləri məğlubiyyətə uğratdı. Batı xan IV Bela, Müqəddəs Roma imperiyası, Tevton ordeniTampliyerlərin birləşmiş ordusunu 11 aprel 1241-ci ildə Mohi döyüşündə darmadağın etdi. Kadan, BaydarOrda xan isə öz növbələrində Moraviyanı ələ keçirdilər. Batı xan II Frederikdən taxtdan əl çəkməsini tələb etdi və özünün imperator olacağını dedi. 1241-ci ilin sonlarında Avstriya, Almaniyaİtaliyanın işğalı ancaq Ögedey xanın ölümü nəticəsində təxirə salındı. Batı geri dönmək istəməsə də məcbur oldu.

I Qurultaydan sonra[redaktə]

1246-cı ildə Güyük xanın xaqan seçilməsindən sonra Batı xan bütün qərbin hökmdarı oldu. Fars körfəzindən Ural dağlarınacan böyük bir coğrafiyanı idarə edirdi. Batı II Yaroslavı digər kiçik rus knyazlarının başçısı təyin etdi. Bütün rus knyazlarının yanına monqol əyanları təyin edən Batı beləliklə onları idarə edirdi. Monqol əyanlarından birini öldürən Mixail Olqoviç Çingiz xanın şərəfinə iki alov arasında keçməyə məcbur edildi. Mixail insanın şəkillərinə ibadət etməyin günah olduğunu dediyinə görə onu edam etdirdi. Baycu Səlcuqları məğlub etdikdən sonra VII Davidi Batının yanına göndərmişdi. Batı isə VI Davidi Gürcüstan kralı olaraq tanıdı. Güyük isə VII Davidi VI Daviddən daha üstün vəzifəli olaraq qəbul etdi. Güyük Batının işlərinə qarışırdı. İranın idarəsini Elçigideyə tapşıran Güyük, Aleksandr Nevskiyə şimali Rusiyanı, II Andreyə isə Vladimir-Suzdal knyazlığını verdi. Güyük qərbə hərəkət edərkən Batını öz yanına çağırdı, Batı ora çatmamışdan öncə Güyük vəfat etdi.

II Qurultaydan sonra[redaktə]

Güyükün ölümündən sonra hamı Batının xan olacağını gözləyirdisə də bu olmadı. Möngke xan Batı tərəfindən dəstəkləndiyi üçün böyük xan seçildi. Möngke xana qarşı gəldikləri üçün BüriElçigidey edam edildi. Bu ərəfədə II Andrey üsyan etdi və məğlub olaraq İsveçə qaçdı. Aleksandr Nevski Batının oğlu Sartaqın dostu olduğu üçün bütün rusların başçısı oldu. Batu ölümünə bir az almış hakimiyyətdən imtina edərək, taxtını Sartaqa verdi.

Ailəsi[redaktə]

Batı xanın Borakçin xatundan azı 4 övladı oldu:

  1. Sartaq
  2. Tokoqan
  3. Andevan
  4. Ulaqçi