Müqəddəs Pyotr bazilikası

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Müqəddəs Pyotr kilsəsi səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
Müqəddəs Pyotr bazilikası
lat. Basilica Sancti Petri
it. Basilica Papale di San Pietro in Vaticano
Basilica di San Pietro in Vaticano September 2015-1a.jpg
Ölkə Flag of the Vatican City.svg Vatikan
Yerləşir Müqəddəs Pyotr meydanı
Aidiyyatı Roma-Katolik kilsəsi
Memar Bernardo Rossellino
Culiano da Sanqallo
Donato Bramante
Rafael Santi
Fra Covanni Cokondo
Antonio da Sanqallo (kiçik)
Baldassare Peruççi
Mikelancelo Buonarroti
Cakomo della Porta
Cakomo da Vinola
Pirro Liqorio
Karlo Maderna
Covanni Lorenso Bernini
Tikilmə tarixi 18 aprel 1506 - 18 noyabr 1626
Üslubu İntibah memarlığı
Barokko
Hündürlük 136.6 m (448.1 ft)
Uzunluğu 220 m (730 ft)
Eni 150 m (500 ft)
Günbəzləri Diametri:
42 m (137.7 ft) (xaricdən)
41.5 m (136.1 tf) (daxildən)
Vəziyyəti fəaliyyət göstərir
Rəsmi adı: Vatican City
Tipi Mədəni
Kriteriya i,ii,iv,vi
Təyin edilib 1984
İstinad nöm. 286
Dövlət Vatikan
Region Avropa
Müqəddəs Pyotr bazilikası
Locator Dot2.gif
Müqəddəs Pyotr bazilikası
1911 Britannica-Architecture-St Peter’s.png
Müqəddəs Pyotr bazilikası və meydanının planı
Commons-logo.svg Müqəddəs Pyotr bazilikası Wikimedia Commonsdа

Vatikanda Müqəddəs Pyotr Papa bazilikası (it. Basilica Papale di San Pietro in Vaticano, lat. Basilica Sancti Petri) - Roma daxilində Papalıq anklavı olan Vatikan şəhərində yerləşən İtalyan intibahı dövrünə aid kilsədir.

Əsasən Donato Bramante, Mikelancelo Buonarotti, Karlo MadernoCovanni Lorenso Bernini tərəfindən dizayn edilmiş kilsə, İntibah memarlığının ən məşhur nümunələrindən[1]dünyanın ən böyük kilsələrindən biridir. Katolik kilsəsinin ana kilsəsi və ya Roma yeparxiyasının kafedralı olmamasına baxmayaraq, Müqəddəs Pyotr bazilikası katolisizmin ən müqəddəs ziyarətgahlarından biri hesab edilir. O, “xristian dünyasında unikal mövqeyə malik”[2]“xristian dünyasının ən möhtəşəm kilsələrindən biri”[1][3] kimi təsvir edilir.

Katolik ənənəsinə görə kilsədə İsanın on iki həvarilərindən biri olan və ilk Roma Papası hesab edilən Müqəddəs Pyotr dəfn edilmişdir. Buna görə də, Erkən xristianlıq dövründən etibarən əksər Roma Papaları burada dəfn olunub, Roma imperatoru Böyük Konstantinin hakimiyyəti dövründən isə ərazidə kilsə olub. IV əsrdə inşa edilmiş Köhnə Müqəddəs Pyotr bazilikasını əvəz etmiş hazırkı bazilikanın inşasına 18 aprel 1506-cı ildə başlanılmış və inşaat işləri 18 noyabr 1626-cı ildə tamamlanmışdır.[4]

Müqəddəs Pyotr bazilikası məşhur ziyarətgah və mərasim yeridir. Roma Papası il ərzində bazilika və ya onun qarşısındakı Müqəddəs Pyotr meydanında bir neçə liturgik mərasim keçirir ki, bu da 15.000-80.000 arası insan cəlb edir.[5] Müqəddəs Pyotr bazilikası Erkən Xristian Kilsəsi, Papalıq, Reformasiya, Katolik Kontrreformasiyası kimi tarixi hadisələrlə, bir çox mühüm sənətkarlarla, xüsusilə Mikelancelo ilə birbaşa əlaqəlidir. Bina kimi, kilsə öz dövrünün ən möhtəşəm inşaat nümunələrindən biridir.[6] Müqəddəs Pyotr bazilikası dünyada Böyük bazilika statusu daşıyan dörd kilsədən biridir. Geniş yayılmış fikir qarışıqlığına baxmayaraq, yepiskop iqamətgahı olmayan Müqəddəs Pyotr bazilikası kafedral deyil; Roma yepiskopu olan Papanın kafedrası isə Lateran bazilikasında yerləşir.

Əhəmiyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Romanın Via della Konsilisione küçəsi və Müqəddəs Pyotr bazilikasının Müqəddəs Mələk qəsrindən görünüşü.

İntibah memarlığı stilində inşa edilmiş Müqəddəs Pyotr bazilikası Tiber çayının sağ sahilində, Yanikul təpəsiAdrian mavzoleyinin yaxınlığında yerləşir. Bazilikanın günbəzi Roma şəhərinin panoramasında dominantdır. Bazilikanın qarşısında iki hissəli Müqəddəs Pyotr meydanı yerləşir və meydanın hər iki hissəsi hündür kollonada ilə əhatə olunub. Meydanın birinci hissəsi oval, ikinci hissəsi isə trapezund formasndadır. Bazilikanın nəhəng sütunlu fasadı meydanın sonundan yaxşı görünür, bazilikanı meydandan böyük pilləkən ayırır. Pilləkənin hər iki tərəfində I əsrdə Romada fəaliyyət göstərmiş həvarilər PyotrPavelin 5.55 m (18.2 ft) hündürlüyə malik heykəlləri ucalır.[7][8]

Hazırda bazilika uzun nefə malik latın xaçı formasında olsa da, ilkin planlaşdırması mərkəzləşdirilmiş sistemə malik idi və bu xüsusiyyət indi də özünü binanın memarlığında büruzə verir. Dünyanın ən böyük günbəzlərindən biri sayəsində mərkəzi hissə həm xarici, həm də daxili görünüşdə dominantlıq əldə edir. Giriş bina boyunca uzanan narteksdən həyata keçirilir. Narteksdə yerləşən nəfis işlənmiş tunc qapı – Müqəddəs Qapı – yalnız yübiley mərasimləri zamanı açılır.[7] Digər kilsələrlə müqayisədə interyerlər nəhəng ölçülərə malikdir. Kilsəni tədqiq etmiş müəlliflərdən biri yazır ki, “İnsanlar kilsə daxilindəki bu və ya digər abidəyə yaxınlaşdıqda, biz, hiss edirik ki, onlar neçə kiçik və sıxılmış görünürlər və yalnız bu zman tədricən binanın nəhəng interyer ölçülərinə malik olmasını dərk edirik. Bu zaman bina öz növbəsində insana təsir edir.” [9]

Mərkəzi günbəzə aparan nef üç traveyadan ibarət olmaqla çəllək formalı ən böyük kilsə tağlarını dəstəkləyir. Nef bir neçə keçidlə əhatələnib ki, onların da içində kapellalar yerləşir. Həmçinin günbəz də öz növbəsində kapellalarla əhatə olunmuşdur. Saat əqrəbi istiqamətində bazilika daxilində hərəkət etdikdə kapella və altarların ardıcıllığı belədir: Vəftizxana, Müqəddəs Tanrı anasının məbədə girişi kapellası, geniş Xor kapellası, Müqəddəs Qriqori altarı ilə Klementina kapellası, cübbəxananın girişi, Müqəddəs Pyotrun çarmıxa çəkilməsi, Müqəddəs İosif və Müqəddəs Tomas altarları ilə sol transept, İsanın müqəddəs ürəyi altarı, Kolonna Madonnası altarı, Müqəddəs Pyotr və paralitik altarı, Müqəddəs Pyotr kafedrası ilə apsida, Müqəddəs Pyotrun Tabitanı diriltməsi altarı, Arxangel Mikayıl altarı, Naviçella altarı, Müqəddəs Erazm altarı, Müqəddəs Proçesso və Martiniano altarı, Müqəddəs Vatslav altarı, Müqəddəs Vasili altarı ilə sağ transept, Yardımçı Madonna kapellası ilə Qreqoryan kapellası, geniş Müqəddəs Rəbbani ayini kapellası, Müqəddəs Sebastyan kapellası və Pyeta kapellası. Bazilikanın tam mərkəzində, Berninin baldaxini içində yerləşən yüksək altarın altında Konfessio (Confessio) və ya İman kapellası yerləşir ki, bu da Müqəddəs Pyotrun iman etməsi və şəhidliyinə işarədir. İki əyri mərmər pilləkən altar altına gedərək Konstantin bazilikası səviyyəsində yerləşən kapellaya və Müqəddəs Pyotrun məzarına aparır.[7]

Tədqiqatçılardan biri qeyd edir ki, “Müqəddəs Pyotr bazilikası Romanın indi də, qədim dövrdə olduğu kimi dünya sivilizasiyasının mərkəzi hesab edilməsinin səbəbidir. Dini, tarixi və memarlıq xüsusiyyətlərinə görə bazilika Romaya səyahət üçün əsas səbəblərdən biri, onun interyeri isə ən yaxşı stillərin palimpsestini xatırladır...”[10]

Amerikan filosof Ralf Valdo Emerson Müqəddəs Pyotr bazilikasını “dünyanın bəzəyi...gözəllik mücəssəməsi” kimi təsvir edir.[11]

Statusu[redaktə | əsas redaktə]

Papa bazilikalarından biri olan (əvvəl Patriarx bazilikaları adlandırılırdı)[12] Müqəddəs Pyotr bazilikası, həm də dörd Böyük bazilikalardan biridir (digər üç bazilika isə Lateran bazilikası, San-Paolo-fuori-le-MuraSanta-Mariya-Maccore bazilikalarıdır). Böyük bazilika rütbəsi Müqəddəs Pyotr bazilikasının dünyanın digər ölkələri ərazisindəki bazilikalardan üstün hesab edilməsi üçün əsas sayılır. Lakin, digər Böyük Papa bazilikalarından fərqli olaraq, Müqəddəs Pyotr bazilikası tamamilə Vatikan ərazisində yerləşir və buna görə də İtaliyanın yox, Vatikan dövlətinin suveren yurisdiksiyasında hesab edilir. [13]

Bazilika Vatikan ərazisindəki ən məşhur tikilidir. Onun gümbəzi Roma üfüqünün dominant elementidir. Ən böyük xristian məbədlərindən biri[14] olan bazilika, 2.3 hektar əraziyə malikdir. Xristian dünyası və katolisizmin ən müqəddəs ziyarətgahlarından biri olan bazilika, ənənəvi olaraq, İsanın on iki həvarilərinin başçısı, birinci Antioxiya yepiskopu, daha sonra birinci Roma yepiskopu olmuş və ilk Roma Papası kimi qəbul edilən Müqəddəs Pyotrun dəfn yeri kimi qeyd edilir. Baxmayaraq ki, Əhdi-Cədiddə Müqəddəs Pyotrun Romada şəhid edilməsi haqqında məlumat yoxdur, Kilsə atalarının əsərlərində onun məzarının bazilikada yerləşməsi qeyd edilir. Buna görə də, Erkən xristianlıq dövründən etibarən əksər Roma Papaları bazilikanın altındakı nekropolda, Müqəddəs Pyotrun məzarı yaxınlığında dəfn edilmişlər. Konstantin bazilikasının yerində inşa edilmiş hazırkı bazilikanın tikintisinə 18 aprel 1506-cı ildə başlanılmışdır. Uzun illərdən sonra, 18 noyabr 1626-cı ildə Papa VIII Urban bazilikanın həsr edilmə mərasimini təşkil etmişdir.[4]

Müqəddəs Pyotr bazilikası Roma Papalarının rəsmi taxt məkanı deyil və Böyük bazilikalar arasında birinci yeri tutmur. Qeyd edilən hər iki mövqe, Papalıq kafedralı olan və bütün katolik kilsəslərinin ana kilsəsi hesab edilən Lateran bazilikasına məxsusdur. Lakin, böyük ölçülərinə, Papanın rəsmi iqamətgahı olan Həvari sarayına yaxın yerləşməsinə və Vatikan ərazisində olmasına görə, əksər liturgik mərasimlər, Papalıq tədbirləri zamanı məhz Müqəddəs Pyotr bazilikası istifadə olunur. Bəzən Müqəddəs Pyotr tərəfindən istifadə edilməsi güman edilən, lakin əslində Keçəl Karl tərəfindən hədiyyə edilmiş, lakin, tarixən bir çox Roma Papaları tərəfindən istifadə edilmiş Müqəddəs Pyotr taxtı Roma Papalarının Müqəddəs Pyotrdan başlayan həvarı xələfliyini simvolizə edir. Bazilikanın apsidasında yerləşən və simvolik olaraq dörd kilsə aliminin heykəli ilə dəstəklənən taxt arxasan Müqəddəs Ruh pəncərəsi ilə işıqlandırılır.[15]

Tarixi və memarlıq bazımından böyük əhəmiyyətə malik olan Vatikanın ən mühüm tikilisi olan Müqəddəs Pyotr bazilikası 1984-cü ildə (i), (ii), (iv) və (vi) kriteriyalar altında UNESCO Ümumdünya irsi siyahısına salınmışdır.[16] 21,095 kv. metr (227,060 kv.ft)[17] eksteryer, 15.160 kv.metr (163.200 kv.fit)[18] interyer ərazisinə 5.000.000 kub metr (180.000.000 kub ft)[19] həcmə malik olan Müqəddəs Pyotr bazilikası, son iki göstəriciyə görə dünyanın ən böyük kilsəsi, birinci göstəriciyə görə isə ikinci ən böyük kilsə hesab edilir.

Kilsənin gümbəzin zirvəsinə qədər olan hndüryü 136.6 metrdir ki (448.1 ft), bu da, 2016-cı il nəticəsinə görə Romanın ən hündür ikinci binası deməkdir.[20] Günbəzin hündürlüyü bazilikanı, Köhnə dünyanın ən hündür tikililəri sırasına daxil etməyə imkan verir və gümbəz indi də dünyanın ən hündür gümbəzi statusunu özündə saxlayır. Baxmayaraq ki, Müqəddəs Pyotr bazilikasının gümbəzi hələ də dünyanın ən böyük gümbəzi statusunu özündə saxlayır, diametr ölçülərinə görə artıq çoxdan bu statusu itirmişdir. [21]

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Müqəddəs Pyotrun dəfn yeri[redaktə | əsas redaktə]

Müqəddəs Pyotrun bazilikanın altında yerləşən məzarı

Həvarilərin işlərində qeyd edilir ki, İsanın çarmıxa çəkilməsindən sonra, onun tələbələrindən olan, Müqəddəs Pyotr adı ilə tanınan Qalileydən olan balıqçı Simon digər tələbələrə rəhbərlik edərək Xristian kilsəsinin formalaşdırılmasında böyük rol oynadı. Pyotr adı latın dilində “Petrus”, yunan dilində isə “Petros” kimi səslənməklə, yunan dilində “qaya” və “daş” anlamında istifadə edilən “petra” sözündən gəlir və hərfi tərcümədə bu söz arami dilində “Kepa” kimi səslənir ki, bu da İsanın Simona verdiyi addır (İohann 1:42Matfey 16:18).

Katolik inancına görə, otuz dörd illik missioner fəaliyyətindən sonra, Roma imperatoru Neronun hakimiyyəti dövründə, 13 oktyabr 64-cü ildə Roma şəhərinə gələn Pyotr, Həvari Pavellə birlikdə şəhid edilmişdir. Onun şəhadəti Böyük Roma yanğınından sonra xristianların ən böyük itkilərindən biri idi. Origenin verdiyi məlumata görə, Pyotr öz istəyi ilə başı aşağı çarmıxa çəkilmişdir, çünki, özünü İsanın ölümünə layiq bilmirdi.[22] Çarmıxa çəkilmə Neronun sirkinin mərkəzində yerləşən Qədim Misir obeliski yaxınlığında həyata keçirilmişdir.[23] Hazırda həmin obelisk Müqəddəs Pyotr meydanının mərkəzində yerləşir və Müqəddəs Pyotrun çarmıxa çəkilməsinin “şahidi” hesab edilir. Həmin obelisk Romanın ən qədim obelisklərindən biri hesab edilir.[24]

Xristian ənənəsinə görə Müqəddəs Pyotrun cəsədi sikin xaricində, Vatikan təpəsində, ölüm yerindən 150 metr (490 ft) aralıda Via Kornelia yolu yaxınlığında dəfn edilmişdir. Via Kornelia yolu sirkin şərqindən qərbinə doğru uzanırdı ki, indi həmin ərazini Müqəddəs Pyotr bazilikası və meydanının cənub tərəfi tutur. Məzar üzərində ziyarətgah dəfndən bir neçə il sonra inşa edilmişdir. Üç yüz il sonra isə I Konstantinin əmri ilə məzar üzərində Köhnə Müqəddəs Pyotr bazilikası inşa edilmişdir.[23]

Hazırda Vatikan şəhərinin yerləşdiyi ərazi, Neronun sirkinin inşasından əvvəl böyük bir qəbirsanlıq olmuşdur. Burda çoxsaylı xristian məzarlarının olmasının əsas səbəbi həm Neronun sirkində edam edilmiş xristianların bu ərazidə dəfn edilməsi, həm də Müqəddəs Pyotrun dəfn edilməsindən sonra, bir çox xristianların onun məzarı yaxınlığında dəfn edilməsidir.

1939-cu ildə XII Piyin hakimiyyəti dövründə, Müqəddəs Pyotr bazilikasının IX əsrdən bəri bağlı olan sərdabəsində 10 illik arxeoloji tədqiqatlara başlanılmışdır. Tədqiqatlar zamanı müxtəlif təbəqələrdən müxtəlif dövrlərə aid, VIII Klimentdən (1594) II Kalkista (1123) və I Qriqoriyə (590-604) kimi, ziymətli daşlarla və qızılla bəzədilmiş parçaya bükülmüş sümüklərin üzərində inşa edilmiş bir neçə edikula aşkarlanmışdır. Baxmayaraq ki, yalnız mühüm şəxslərin cəsədi bu cür dəfn edilirdi, dəqiqliklə sümüklərin Müqəddəs Pyotra aid olmasını demək olmazdı. 23 dekabr 1950-ci ildə Milad qabağı radio çıxışı zamanı Papa XII Piy Müqəddəs Pyotrun məzarının aşkarlanmasını xəbər vermişdir.[25]

Köhnə Müqəddəs Pyotr bazilikası[redaktə | əsas redaktə]

Müqəddəs Pyotr bazilikasının 1450-ci ildəki görünüşünün təsvir edildiyi XIX əsr qravürü. 37-ci ildə imperator Kaliqulanın əmri ilə ucaldılmış Vatikan obeliski sol tərəfdə görünür.

Bazilikanın inşasına imperator I Konstantinin əmri ilə 318322-ci illər arasında[26] Adətən Roma papalarının tacqoyma mərasiminin keçirildiyi Müqəddəs Pyotr bazilikasında 800-cü ildə Müqəddəs Roma imperiyasının imperatoru Böyük Karlın tacqoyma mərasimi keçirilmişdir. 846-cı ildə sarasinlər bazilikanı qarət edərək dağıtmışlar.[27]

Tipik bazilika dizaynına malik olan[28] bina, plan və hündürlük baxımından Trayan forumundakı Ulpia bazilikasıTrirdəki Konstantin bazilikasına oxşar olmaqla, yunan-roma məbədlərindən fərqlənirdi.[29]

Konstantin Müqəddəs Pyotrun məzarının üstündə məbəd inşa etdirmək üçün çoxlu səy göstərmişdir. Tiber çayının qərb sahilində yerləşən Vatikan təpəsi düzləşdirilmişdir. Maraqlıdır ki, məbədin yeri qədim şəhər ərazisinə daxil olsa da, altar qərbdə yerləşirdi və bazilikanın fasadı Romanın özündən şərqdə idi. Kilsə, bir dəfəyə 3.000-4.000 arası ibadətçini qəbul edəcək həcmə malik idi. O, beş dəhlizə, geniş mərkəzi nefə və hər tərəfdən daha qədim paqan məbədinə aid 21 sütunla ayrılmış iki kiçik dəhlizə malik idi.[30]

B.e. 64-cü ilində Müqəddəs Pyotrun çarmıxa çəkilərək edamı və dəfnindən sonra bu yer müqəddəs hesab edilmiş və həmişə ziyarətgah kimi istifadə olunmuşdur. Nüfuzu getdikcə artan kilsə zamanla müxtəlif heykəllər, mebellər və mürəkkəb çilçıraqlarla bəzədilmiş, yan məzarlar və altarlara isə daima yeni əlavələr edilmişdir.[31]

Bina tamamilə papalar və müqəddəslərin məzarları ilə dolu idi. 1544-cü ilin sonlarında yeni bazilikanın inşası zamanı çoxlu sayda bu cür sümüklər aşkarlanmışdır.

Bazilikadakı məzarların əksri XVI-XVII əsrlərin inşaat işləri zamanı dağıdılmışdır (yalnız 846-cı ildə sərasinlər tərəfindən dağıdılmış məzar saxlanmışdır). Digər məzarlar isə qismən köhnə kilsənin yerində inşa edilmiş yeni kilsəyə, qismən isə digər Roma kilsələrinə köçürülmüşdür. Qədim Roma katakombalarının daşınması, XIV əsrdə Lateran bazilikasında baş vermiş iki yanğınvə Müqəddəs Pyotr bazilikasında həyata keçirilən yenidənqurma işləri papaların məzarlarının təxminən yarısının məhv olmasına səbəb olmuşdur. Buna görə də, yeni Müqəddəs Pyotr bazilikasının əsas memarı olan Donato Bramante “Mastro Ruinante” adlandırılmışdır. [32]

Yenidənqurma planı[redaktə | əsas redaktə]

XV əsrin sonlarında Avinyon papalığı dövründə tərk edilmiş köhnə bazilika yarasız hala gəlmişdi. Bazilikanın restavrasiyası və ya binada ciddi memarlıq dəyişiklikləri məsələsini ilk dəfə gündəmə gətirən Papa V Nikolay (1447-1455) olmuşdur. O, Leon Battista AlbertiBernardo Rossellinoya köhnə bina üzərində işləməyi sifariş etmiş, həmçinin Rosselinoya tamamilə yeni bir bazilikanın planını işləməyi və köhnə bazilikanın modifikasiya layihəsini hazırlamağı sifariş edir. O, hakimiyyət dövründə daha çox siyasi problemlərlə məşğul olduğuna görə, ölümünə yaxın çox az inşaat uğuruna nail ola bilmişdi.[23] Ölümünə yaxın, V Nikolay Kolizeyin sökülməsini və daşların yeni bazilikanın inşası üçün daşınmasını əmr etmiş və Kolizeydən 2522 kartlods daş daşınmışdı..[23][33] Gümbəzli latın xaçının formalaşdırılması üçün köhnə altar və yan girişlərə əlavə edilmiş yeni transept və xorun təməli tamamlanmışdı. Xorun bəzi divarlarının inşası da tamamlanmışdı.[34]

Papa II Yulinin Müqəddəs Pyotr bazilikası ilə əlaqəli planları V Nikolayla müqayisədə daha geniş və əhatəli idi. O, Mikelancelo tərəfindən özü üçün hazırlanacaq qəbirüstü abidənin Müqəddəs Pyotr bazilikasında yerləşdirilməsini istəyirdi. 1505-ci ildə II Yuli özünün nəhəng qəbirüstü abidəsini yerləşdirmək[35] “xatirəsini xalq arasında əbədiləşdirmək”[6] üçün köhnə bazilikanın sökülməsi və yerində yeni, möhtəşəm tikilinin ucaldılması qərarı verdi. Yeni abidənin inşası üçün müsabiqə elan edildi və müsabiqəyə təqdim edilən layihələrin əksəri Uffitsi qalereyasında saxlanılır. Sonrakı 120 il ərzində bir-birini əvəz edən papalar və memarların fəaliyyəti nəticəsində bü günkü bazilika binası inşa edilmişdir. II Yulinin hakimiyyəti dövründə başlanan inşaat işləri X Lev (1513-1521), VI Adrian (1522-1523), VII Klement (1523-1534), III Pavel (1534-1549), III Yuli (1550-1555), II Marsell (1555), IV Pavel (1555-1559), IV Piy (1559-1565), V Piy (1565-1572), XIII Qreqori (1572-1585), V Sikst ( 1585-1590), VII Urban (1590), XIV Qreqori (1590-1591), IX İnnokenti (1591), VIII Klement (1592-1605), XI Lev (1605), V Pavel (1605-1621), XV Qreqori (1621-1623), VIII Urban (1623-1644) və X İnnokentinin (1644-1655) dövründə davam etdirilmişdir.

İnşaatın maliyyələşdirilməsi[redaktə | əsas redaktə]

Müqəddəs Pyotr bazilikasının inşasının maliyyələşdirilməsi üçün istifadə edilən vasitələrdən biri, inşaat işlərinə pul bəxşiş edən şəxslərə indulgensiyalar verilməsi olmuşdur. Bu işin əsas təbliğatçısı, Roma kuriyası qarşısında borclarını bağlamağa çalışan Maynz və Maqdeburq arxiyepiskopu Alberxt olmuşdur. İşi yüngülləşdirmək üçün o, alman dominikan rahibi İohann Tetseli köməkçi təyin etmiş, sonuncunun satış fəaliyyəti isə mübahisələrə səbəb olmuşdu. [36]

Alman Avqustin rahibi Martin Lüter Arxiyepiskop Alberxtə yazaraq “indulhensiyaların satılması”na etiraz etmişdi. O, bu iddialarını “Martin Lüterin indulgensiyaların effektivliyinə dair disputları” adlı əsərinə də daxil etmişdir ki, sonradan əsər 95 tezis adı ilə məşhurlaşmışdır.[37] Bu, Reformasiyanın başlaması və Protestantlığın doğulması üçün əsas olmuşdur.

Memarlıq xüsusiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

İlkin planlaşdırmaları[redaktə | əsas redaktə]

L’Architecture de la Renaissance - Fig. 6.PNG L’Architecture de la Renaissance - Fig. 8.PNG
Bramante (solda) və Rafaelin (sağda) planı

L’Architecture de la Renaissance - Fig. 10.PNG L’Architecture de la Renaissance - Fig. 13.PNG
Peruççini (solda) və Mikelancelonun (sağda) planı

Papa II Yulinin Xristian dünyasının ən böyük binasını[6] inşa etmək planı sənətkarlar arasında müsabiqə elan edilməsinə səbəb oldu və müsabiqəyə qatılmış sənətkarların bir çoxunun əlyazmaları Florensiyadakı Uffitsi qalereyasında saxlanılır. Müsabiqədə Donato Bramantenin layihəsi qalib gəlmiş və 1506-cı ildə həmin layihəyə əsasən binanın təməl daşı qoyulmuşdur. İri yunan xaçı formasında olan binanın gümbəzinin işlənməsi zamanı Bramante, Romada olan Qədim Roma məbədi Panteonun gümbəzindən ilhamlanmışdı.[6] Bramantenin dizaynı və Panteon arasında əsas fərq ondan obarət idi ki, Panteonun gümbəzi bütün divarlar tərəfindən dəstəklənirdi, Bramantenin gümbəzi isə dörd dayaq divarı üzərində ucaldılmalı idi. Bu xüsusiyyət binanın yekun formasında da saxlanmışdır. Bramantenin gümbəzi, özü də kiçik gümbəzə malik olan və Florensiya kafedralının Brunelleski tərəfindən işlənmiş gümbəzi üçün Mikeleçço tərəfindən dizayn olunmuş Erkən İntibah memarlığı stilində olan fənəri xatırladan kiçik fənərlə tamamlanmalı idi.[38]

Bramantenin planına görə mərkəzi gümbəz diaqonal oxlar üzrə yerləşdirilmiş və mərkəzi gümbəzi əhatə edən dörd kiçik gümbəzlə əhatələnməli idi. Presbiteri, nef və transeptlər apsida ilə tamamlanan iki tərəfə malik idi. Kardinal nöqtələrində apsidalar olan kvadrat formalı kilsənin hər küncündə bir qüllə yerləşirdi. Hər bir apsida yarımdairəvi formalı iki böyük radial kontrforsa malik idi.[39]

1513-cü ildə Papa II Yulinin vəfatından sonra Bramante, Culiano da Sanqallo, Fra Covanni CokondoRafael Santi ilə əvəzləndi. 1515-ci ildə Sanqallo və Fra Cokondo vəfat etdi, növbəti il isə Bramante vəfat etdi. Rafael tərəfindən hazırlanmış planın əsas fərqi beş traveyadan ibarət nef və hər iki qanadda yerləşən mürəkkəb quruluşa malik apsidial sovməələr idi. Rafelin planı xarici divarların dözbucaqlı formasını daha aydın vurğulayaraq, qüllələr və yarımdairəvi apsidaların ölçüsünün kiçildilməsi, hər bir ambulatoriyanın dəqiq əhatələnməsi ilə xarakterikdir.[40]

Lakin, 1520-ci ildə Rafael də vəfat edir, onun səfəfi Baldassare Peruççi, Rafaelin üç əsas daxili apsida təklifini saxlasa da, Bramante tərəfindən dizayn edilmiş yunan xaçı layihəsinin özəlliklərinə qayıtmışdı.[41] Kilsədə və dövlətdə baş verən çətinliklərə görə bu plan həyata keçirilmədi. 1527-ci ildə İmperator V Karl Romanı işğal və talan etdi. 1536-cı ildə planını reallaşdıra bilməyən Peruççi vəfat edir.[6]

Bu zaman, Antonio da Sanqallo (kiçik), Peruççi, Rafael və Bramantenin planlarını özündə birləşdirən, binanı kiçik nefə kimi genişləndirən geniş fasad və dinamik portikli layihəsini təqdim etdi. Onun gümbəz təklifi, həm struktur, həm də ornamentasiya baxımından Bramantenin layihəsi ilə müqayisədə daha mürəkkəb quruluşa malik olmaqla xarici tərəfdən qabırğalara malik idi. Bramante kimi Sanqallo da gümbəzin fənərlə tamamlanmasını təklif etsə də, onun dizayn etdiyi fənər daha iri həcmə və mürəkkəb quruluşa malik idi[42]. Sanqallonun layihəyə əsas töhvəsi Bramante tərəfindən inşa edilmiş, lakin artıq şatlamağa başlamış sütunların möhkəmləndirilməsi olmuşdur.[23]

1 yanvar 1547-ci ildə, Papa III Pavelin hakimiyyəti dövründə, Müqəddəs Pyotr bazilikasının inşa proqramında “Kapomaestro” kimi yeddi illik fəaliyyətdən sonra Mikelancelo Kiçik Sanqallonu əvəz etmişdir.[43] Binanın bu gün gördüyümüz vəziyyətdə inşa edilməsi əsasən Mikelancelonun inşaata rəhbərliyi dövründə həyata keçirilmişdir. Lakin, Mikelancelo bu işi öz istəyi ilə öhdəsinə götürməmişdi; Culio Romanonun vəfatı, Yakopo Sansovinonun Venesiyanı tərk etməyə imtina etməsindən sonra Mikelancelonun Papa III Pavelin təklifini qəbul etməkdən başqa çıxışı qalmamışdı. Mikelancelo yazır ki, “Yalnız Tanrıya olan sevgim və Həvariyə olan hörmətimə görə bu işi öhdəmə götürdüm.” Lakin, işə başlamazdan əvvəl o, bir şərt qoyur ki, istənilən vasitə ilə yekun nəticəyə çatmaq üçün, ona fəaliyyət azadlığı verilməlidir.[23]

Mikelancelonun töhfəsi[redaktə | əsas redaktə]

Mikelancelo tikintiyə başladıqda, inşaat meydanında köhnə bazilikadan qalmış nefin qalıqları qarşısında, Qədim Roma dövründən, o dövrə kimi ucaldılmış ən hündür dörd sütun dayanırdı. O, həmçinin XVI əsrin ən möhtəşəm memar və mühəndis zəkaları tərəfindən işlənmiş bir neçə plan və çertyoja malik idi. Bütün bu çertyojlarda oxşar ümumi xüsusiyyətlər var idi. Bu çertyojların hər biri təxminən yüz il əvvəl Brunelleski tərəfindən dizayn edilmiş və hələ də Florensiya İntibahının üfüqündə dominantlıq edən gümbəzə bərabər gümbəz inşasını nəzərdə tutur, həmçinin, ya ikonik Müqəddəs Mark bazilikası kimi yunan xaçı formalı, ya da Florensiya kafedralı kimi altar formalı transeptlərə malik latın xaçı formalı sərt simmetrik planı dəstəkləyirdi.

İnşaatın başlamasından artıq 40 il keçməsinə rəğmən əvvəlki planlar əsasında çox az iş görünməsinə baxmayaraq, Mikelancelo əvvəlki memarların ideyalarından tamamilə imtina etmədi. Möhtəşəm layihəsinin hazırlanması zamanı, o, həmin ideyaları diqqət mərkəzində saxlamışdı. Hər şeydən əvvəl Mikelancelo Bramantenin orijinal dizaynının keyfiyyətini etiraf etmişdi. Onun yunan xaçı dizaynına qayıtmasını Helen Qardner belə izah edir: “Bramantenin planının mərkəzi xəttlərini dağıtmayan Mikelancelo, bir neçə qələm xətti ilə mürəkkəb qar dənəciyi quruluşunu ümumi bir vahidə çevirə bilmişdir.” [44]

Müqəddəs Pyotr bazilikası, bu günkü görünüşünə Karlo Maderno tərəfindən nefin genişləndirilməsi ilə çatmışdır. Bu, Mikelancelonun dizaynı əsasında inşa edilmiş nəhəng gümbəzlə tamamlanan, altar sonluğudur. Həm Vatikan ərazisində bazilikanın tutduğu yerə, həm də nefin dizaynının Müqəddəs Pyotr meydanı tərəfdən yaxınlaşdıqda gümbəzi qabarıq sərgiləməsinə görə, Mikelancelonun mükəmməl əsəri daha yaxşı görünür. Aydın olur ki, Mikelancelo Bramantenin dəqiq müəyyənləşdirilmiş kvadrat içində kvadrat və Rafaelin kvadrat içində yarımdairə həndəsi formalarını ciddi şəkildə ixtisar etmişdir.[45]

Mikelancelo həndəsilik anlayışını bulanlaqlaşdıraraq, xarici hörgüləri iri ölçülərlə həyata keçirmiş, bütün küncləri isə kiçik otaqlarla doldurmuşdur. Bu, davamlı divar effekti yaradaraq, müxtəlif künclərdə qırılan və əyilən, lakin düz künclərə malik olmayan bina görünüşü formalaşdırır. Bu eksteryer, bir-birindən fərqli küclərdə və divarın yuxarı hissələrinin daima dəyişən künclərinə uyğun olaraq, nəhəng Korinf orderinin pilyastrları ilə əhatə olunmuşdur. Onların aşağısında uzun bir karniz uzanaraq, bütün binanın sıxılmış görünüşünü təmin edir.[46]

Günbəzi[redaktə | əsas redaktə]

Müqəddəs Pyotr bazilikasının günbəzi, döşəmədən günbəz üzərindəki metal xaça kimi 136.57 metr hündürlüyə malikdir. Bu dünyanın ən hündür günbəzidir. Onun 41.47 metrə bərabər olan daxili diametri, özündən əvvəl inşa edilmiş digər iki böyük günbəzdən – Roma Panteonunun 43.3 metr, Florensiya kafedralının Erkən İntibah dövründə inşa edilmiş 44 metr diametrə malik gümbəzləri – geri qalır. Gümbəzin diametri 537-ci ildə Konstantinopolda inşası tamamlanmış Aya Sofya kafedralının gümbəzindən 9.1 böyükdür. İnşaatın ilk dövrlərindən qarşıya qoyulmuş, xristianlığın ən böyük gümbəzinin inşa edilməsi məsələsinin texniki həllini, bina üzərində çalışmış memar və mühəndislər məhz Panteon və Florensiya kafedralının gümbəzlərinin həllində axtarırdılar.

Bramante və Sanqallo (1506-1513)[redaktə | əsas redaktə]

Roma Panteonunun gümbəzi bir girişi olan, pəncərələrsiz dairəvi divar üzərində dayanır. Binanın hündürlüyü genişliyi qədərdir. Onun gümbəzi vahid beton struktur şəklində inşa edilməklə, çoxlu miqdarda vulkanik daşlar və pemza əlavə edilməsi ilə yüngülləşdirilmişdir. Gümbəzin daxili səthi dərin kessonlarla örtülmüşdür ki, bu da həm üfüqi, həm də şaquli qabırğalar yaratmağa imkan verməklə, eyni zamanda təzyiqi yüngülləşdirir. Gümbəzin zirvəsində yerləşən və 8 metr diametrə malik dəlikdən interyerə işıq düşür.[6]

Bramantenin Müqəddəs Pyotr bazilikasının gümbəzi üçün hazırladığı plan (1506) Panteon gümbəzinin planına çox yaxın olmaqla, tuf və beton qarşığından inşa edilməsi nəzərdə tutulmuş və memar gümbəz üçün xüsusi beton tərkibi işləyib hazırlamışdı. Həmin gümbəzin profili Panteon gümbəzinin profilinə çox oxşar olmaqla, yalnız gümbəzin dairəvi dəlik yerinə fənərlə tamamlanması və gümbəzin ağırlığını daşıyan divarın dörd dayaq üzərində yüksələn barabanla əvəzlənməsi ilə fərqlənirdi. Panteonda olduğu kimi, Bramante də divarların gümbəzdə açılmış və peristillərlər əhatələnmiş pəncərələr vasitəsiylə işıqlandırılmasını planlaşdırmışdı.

Brunelleskinin öz konstruksiyasını Florensiya kafedralı üzərində reallaşdırmasından xeyli əvvəl sivri uclu gümbəz ideyası mövcud idi.[47] Onun ikiqat həcmi, şam budağı formasında bir-birinə keçirilmiş kərpiclərdən inşa edilməklə (Bizans memarlığı əsasında yenidən işlənmiş) səkkiz tərəfdən daş qabırğalara meyl etdiyinə görə, tikilini yarımsferik arkalar üçün vacib olan dirəklərsiz həyata keçirməyə imkan vermişdir. Baxmayaraq ki, Florensiya kafedralının gümbəzi fənər istisna olmaqla, tamamilə qotik gümbəzləri xatırladır, onun dizayn edilməsi zamanı Qədim Roma dövründən qalmış bir çox gümbəzlər və tağlar tədqiq edilmişdir.[38]

Dövrümüzə böyük taxta modeli çatmış Sanqallonun planında (1513) həm Panteon, həm də Florensiya kafedralının gümbəzlərinin dizaynı nəzərə alınmışdı. O, gümbəzin dayanıqlığının təmin edilməsi üçün həm Panteon gümbəzindəki kessonların, həm də Florensiya kafedralının gümbəzindəki xarici qabırğaların əhəmiyyətini dərk edən sənətkar tərəfindən hazılanmışdı. O, Bramantenin peristillərini təməl ətrafında yerləşdirilmiş tağlarla möhkəmləndirərək genişləndirmiş, həmçinin, birinci arkada üzərində ikinci oxşar arkada yerləşdirilməsini planlaşdırmışdı. O, Florensiya kafedralının gümbəzinin fənərinə bənzər incə formalı fənəri proyeksiya bazası, peristillə əhatə edərək konik formalı şpillə tamamlamış və beləliklə də böyük struktura çevirmişdir.[42] Ceyms Lis Milni qeyd edir ki, Sanqallonun dizaynı “uğur qazanmaq üçün həddən artıq eklektik, dəbdəbəli və zövqsüz idi.”[23]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 Tanınmış memarlıq tarixçisi Banister Fletçer bazilikanı "intibahın ən böyük sənət əsəri" və "...xristian dünyasının ən möhtəşəm kilsələrindən biri" adlandırırFletcher 1996, s. 719
  2. James Lees-Milne bazilikanı "xristian dünyasında unikal mövqeyə malik" kilsə adlandırırLees-Milne 1967, s. 12.
  3. "St. Peter's Basilica (Basilica di San Pietro) in Rome, Italy". reidsitaly.com. http://www.reidsitaly.com/destinations/lazio/rome/sights/st_peters.html.
  4. 4,0 4,1 Baumgarten 1913
  5. Papal Mass (Yoxlanılıb: 3 mart 2017)
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 Fletcher 1975
  7. 7,0 7,1 7,2 Pio V. Pinto, pp. 48–59
  8. "St. Peter's Square – Statue of St. Paul". saintpetersbasilica.org. http://saintpetersbasilica.org/Exterior/StPaulStatue/StPaulStatue.htm. İstifadə tarixi: 4 aprel 2016.
  9. Georgina Masson, The Companion Guide to Rome, (2003), pp. 615–6
  10. Helen F. North, quoted in Secrets of Rome, Robert Kahn, (1999) pp. 79–80
  11. Ralph Waldo Emerson, 7 April 1833
  12. XVI Benediktin "Qərb patriarxı" titulundan imtina edən akt imzalamasından sonra, Patriarx bazilikaları kimi tanınan kilsələr Papa bazilikaları adlandırılmağa başlanılmışdır.
  13. The Treaty of the Lateran by Benedict Williamson; London: Burns, Oates, and Washbourne Limited, 1929; pages 42–66). Bu, Vatikan yox, İtaliya ərazisində yerləşən digər üç Papa bazilikası ilə kontrast təşkil edir. (Lateran Treaty of 1929, Article 15 (Ibidem)) Lakin, Müqəddəs taxt hər üç bazilika üzərində birmənalı hakimiyyətə malikdir və İtaliya dövləti bu hakimiyyəti rəsmən tanıyır. (1929-cu il Lateran müqaviləsi, XIII bənd (Ibidem)).
  14. Kot-d’İvuarın Yamosukro şəhərində yerləşən Notr-Dam-de-la-Pe kafedralının daha böyük olması iddia edilsə də, bu doğru məlumat deyil, çüni ölçülmə zamanı rektorat, villa və qarşıdakı meydanın ölçüsü nəzərə alınır. Onun gümbəzi Müqəddəs Pyotr bazilikasının gümbəzindən daha az hündürlüyə malik olsa da, gümbəz üzərində böyük metal xaç ucaldılmışdır və buna görə də, kilsə ən böyük kilsə günbəzinə malik olduğunu iddia edir.
  15. "St. Peter's Basilica — Interior of the Basilica". Internet Portal of the Vatican City State. p. 2. http://www.vaticanstate.va/EN/Monuments/Saint_Peters_Basilica/Interior--p--2.htm. İstifadə tarixi: 2 January 2009.
  16. Centre, UNESCO World Heritage. "Vatican City" (en). whc.unesco.org. http://whc.unesco.org/en/list/286. İstifadə tarixi: 4 aprel 2016.
  17. "St. Peter's - The Nave". Saintpetersbasilica.org. https://web.archive.org/web/20120716034107/http://www.saintpetersbasilica.org:80/Interior/Nave/Nave.htm. İstifadə tarixi: 4 aprel 2017.
  18. Şablon:CathEncy
  19. Ellis, Edward Robb (21 December 2004). The Epic of New York City: A Narrative History. Basic Books, 413. ISBN 978-0-7867-1436-0. 4 aprel 2017 tarixində istifadə olunub.
  20. Fodor's Travel Guides (2014). Fodor's Italy 2015. Travel Distribution. ISBN 0-8041-4291-2.
  21. Rasch 1985, s. 118
  22. "Catholic Encyclopedia: St. Peter, Prince of the Apostles". New Advent. 1 February 1911. http://www.newadvent.org/cathen/11744a.htm. İstifadə tarixi: 5 aprel 2017.
  23. 23,0 23,1 23,2 23,3 23,4 23,5 23,6 Lees-Milne 1967
  24. Frank J. Korn, Hidden Rome Paulist Press (2002)
  25. Hijmans, Steven. "University of Alberta Express News". In search of St. Peter's Tomb. http://www.expressnews.ualberta.ca/article.cfm?id=794. İstifadə tarixi: 5 aprel 2017.
  26. Marian Moffett, Michael Fazio, Lawrence Wodehouse, A World History of Architecture, 2nd edition 2008, pp. 135
  27. Davis, Raymond, The Lives of the Ninth-Century Popes (Liber pontificalis), (Liverpool University Press, 1995), 96.
  28. Sobocinski, Melanie Grunow (2005). Detroit and Rome. The Regents of the Univ of Michigan, 77. ISBN 0-933691-09-2.
  29. Garder, Helen (March 17, 2004). Gardner's Art Through the Ages With Infotrac. Thomas Wadsworth, 219. ISBN 0-15-505090-7.
  30. Garder, Helen (March 17, 2004). Gardner's Art Through the Ages With Infotrac. Thomas Wadsworth, 619. ISBN 0-15-505090-7.
  31. Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; met adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  32. (1943) La figura del Bramante nel "Simia" d'Andrea Guarna (Italian). Roma: Accademia Nazionale dei Lincei.
  33. Kolizey daşlarının alınması üçün Yerusəlimin mühasirəsi və məbədin Vespasianın göstərişi ilə Tit tərəfindən dağıdılması zamanı əldə edilmiş gəlirlə ödənilmişdir., Claridge, Amanda (1998). Rome: An Oxford Archaeological Guide (First ed.). Oxford, UK: Oxford University Press, 1998. pp. 276–282. ISBN 0-19-288003-9.
  34. Betts 1993, ss. 6–7
  35. Lakin, II Yuli Müqəddəs Pyotr və Vinkola kilsəsində dəfn edilmiş və abidə də orada ucaldılmışdır.
  36. "Johann Tetzel", Encyclopaedia Britannica, 2007:

    "Tetzel's experiences as a preacher of indulgences, especially between 1503 and 1510, led to his appointment as general commissioner by Albrecht, archbishop of Mainz, who, deeply in debt to pay for a large accumulation of benefices, had to contribute a considerable sum toward the rebuilding of St. Peter's Basilica in Rome. Albrecht obtained permission from Pope Leo X to conduct the sale of a special plenary indulgence (i.e., remission of the temporal punishment of sin), half of the proceeds of which Albrecht was to claim to pay the fees of his benefices. In effect, Tetzel became a salesman whose product was to cause a scandal in Germany that evolved into the greatest crisis (the Reformation) in the history of the Western church."

  37. Hillerbrand, Hans J. "Martin Luther: Indulgences and salvation," Encyclopaedia Britannica, 2007.
  38. 38,0 38,1 Hartt 2006
  39. Bramantenin planı, Gardner, Kleiner & Mamiya 2005, s. 458
  40. Rafaelin planı, Fletcher 1996, s. 722
  41. Peruççinin planı, Fletcher 1996, s. 722
  42. 42,0 42,1 Sanqallonun planı, Fletcher 1996, s. 722
  43. Goldscheider 1996
  44. Gardner, Kleiner & Mamiya 2005
  45. Mikelancelonun planı, Gardner, Kleiner & Mamiya 2005, s. 458
  46. Eneide Mignacca, Michelangelo and the architecture of St. Peter's Basilica, lecture, Sydney University, (1982)
  47. Florensiya kafedralının gümbəzinə bənzər gümbəz, Florensiyada kafedralın inşasından təxminən 100 il əvvəl Santa-Mariya-Novella kilsəsindəki freskalardan birində təsvir edilmişdir.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]