Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Qərargahı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Qərargahı
United Nations Headquarters in New York City, view from Roosevelt Island.jpg
BMT-nin Baş Qərargahının Ruzvelt adasından görüntüsü. Sağda Kraysler Binası görünür (2014).
Alternativ adları Headquarters of the United Nations
ərəb. مقر الأمم المتحدة‎‎
çin 联合国总部大楼
fr. Siège des Nations unies
rus. Штаб-квартира Организации Объединенных Наций
isp. Sede de las Naciones Unidas
Ümumi informasiya
Memarlıq üslubu Beynəlxalq üslub
Yerləşmə Nyu-York
(Beynəlxalq ərazi)
Ünvan 760 BMT Plaza
Manhetten, Nyu-York, Nyu-York ştatı 10017
ABŞ
Koordinatlar 40°44′58″ şm. e. 73°58′05″ q. u.HGYO
Təməlatma 14 sentyabr 1948
Tamamlanıb 9 oktyabr 1952
Qiymət 65,000,000 $
Hündürlük 155.3 m (510 ft)[1]
Texniki detallar
Mərtəbə sayı 39[1]
Dizayn və konstruksiya
Memarlıq şirkəti Harrison & Abramovits
Əsas podratçı Fuller, Terner, Sletteri və Uolş[2]

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Qərargahı və ya BMT-nin Baş QərargahıNyu-York şəhərində yerləşən BMT-yə aid bina kompleksi. Planı Volles Harrisonun rəhbərlik etdiyi heyət tərəfindən hazırlanıb və Harrison & Abramovits memarlıq şirkəti tərəfindən inşa edilib. Kompleks 1952-ci ildə inşası başa çatdıqdan sonra BMT-nin rəsmi baş qərargahı kimi fəaliyyət göstərib. Manhettenin Tertl Bey məhəlləsində, İst-River çayına baxan 17-18 akr (6.9-7.3 hektar) ərazidə yerləşir. Qərbində Birinci Xiyaban, cənubunda 42-ci küçə, şimalında 42-ci küçə, şərqində isə İst-River çayı yerləşir.[3] "Tertl Bey" ifadəsi bəzən BMT-nin Baş Qərargahı və ya bütövlükdə BMT-yə münasibətdə metonimiya kimi işlənir.[4]

Baş Qərargahda Baş MəclisTəhlükəsizlik Şurası da daxil olmaqla BMT-nin əsas qurumları yerləşir, Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi isə Haaqadadır. BMT-nin üç əlavə, köməkçi, regional qərargahı, başqa sözlə qərargah bölgələri də var. Bunlar 1946-cı ildə Cenevrədə (İsveçrə), 1980-ci ildə Vyanada (Avstriya) və 1996-cı ildə Nayrobidə (Keniya) açılmışdır.[5][6] Bu əlavə ofislər BMT-nin maraqlarını təmsil edir, diplomatik fəaliyyətə kömək edir və müəyyən eksterritorial imtiyazlara malikdir, lakin əsas orqanların yerlərini tutmur.

Nyu-Yorkda yerləşsə də, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının qərargahının yerləşdiyi torpaq və tutduğu bina sahələri ABŞ hökumətinin deyil, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının yeganə rəhbərliyindədir. Bu sahələr ABŞ hökuməti ilə bağlanan müqaviləyə əsasən, texniki cəhətdən eksterritorialdırlar. Bununla belə, yerli polis, yanğından mühafizə və digər xidmətlər qarşılığında Birləşmiş Millətlər Təşkilatı yerli, dövlət və federal qanunları qəbul etməyə razılaşır.[7]

BMT-nin 15 ixtisaslaşmış qurumundan (UNESCO kimi) heç biri baş qərargahda yerləşmir. Lakin BMT Uşaq Fondu kimi bəzi "müstəqil köməkçi orqanlar"ın qərargahları buradadır.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Layihələndirmə[redaktə | əsas redaktə]

Məkan[redaktə | əsas redaktə]

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının qərargahı İst-River çayının yanında, daşınmaz əmlak agenti Vilyam Zekendorfdan satın alınmış 17[8]-18 akr[9] (6.9 və ya 7.3 ha)[q 1] ərazini tutur.[10] O vaxtlar, ərazi sallaqxanalar və kirayə binalarla dolu Tertl Beyin bir hissəsi idi.[8] 1910-cu illərdə, Tertl Beydə indiki BMT qərargahının yerində bir qələm fabriki və qaz şirkəti qurulmuşdu. BMT-nin yerləşdiyi hazırkı ərazinin şimalındakı Satn Pleys və Bikmen Pleysin inkişafı 1920-ci illərə təsadüf edirdi. 1925-ci ildə ərazidə yaxta klubu açmaq təklif olundu, lakin bunun baha-başa gələcəyi təsdiqləndi.[10]

1946-cı ildə Zekendorf ərazidə "X Siti" (ing. "X City") yaratmaq məqsədilə torpağı satın aldı.[9] Bu kompleks hər biri 57 mərtəbədən ibarət bir ofis binası və bir otel və onların arasında yerləşən əyləncə kompleksindən ibarət olacaqdı. Burada həmçinin daha kiçik mənzillər və ofis qüllələrinin olması nəzərdə tutulurdu.[10] Lakin "X Siti" üçün lazım olan 8,5 milyon dollar (2018-ci ildə 72 milyon dollar) maliyyə vəsaiti təmin edilmədi və Nelson Rokfeller Zekendorfun Tertl Beydəki dəniz sahilindəki ərazisi üçün opsion satın aldı. Satış Nelsonun atası Con Devison Rokfeller tərəfindən maliyyələşdirildi. Rokfeller ailəsi Zekendorfun ərazisindən Birinci Xiyabanın qarşısında yerləşən Tüdor Siti mənzil kompleksinin sahibi idi.[9] Kompleks, öz növbəsində, ərazini təmizləmək üçün 5 milyon dollar (2018-ci ildə 43 milyon dollar) xərcləmişdir.[8]

Dizayn[redaktə | əsas redaktə]

BMT-nin Baş Qərargahının holland dilində xəritəsi. Yaşıl düzbucaqlı Daq Hammarşeld Kitabxanası, bənövşəyi düzbucaqlı Katiblik, mavi trapesiya Konfrans Binası, boz hissə isə Baş Məclisin Binasıdır.

Birləşmiş Millətlər Təşkilatı yeni dünya kapitalı üçün müstəqil bir şəhər qurmağı arzulayarkən, bir çox maneələr təşkilatı tezliklə planlarını azaltmağa məcbur etdi. Nəhayət, torpaq boş olduğuna və sahibləri tanınmış olduqlarına görə, Rokfellerin İst-Riverdə yerləşən torpaq sahəsində tikintiyə qərar verdilər.[10] İst-Riverdəki olduqca kiçik sahə Rokfeller Mərkəzi tipli dik şaquli kompleksin tikintisini tələb etdiyindən, Katibliyin yüksək ofis qülləsində yerləşdirilməsi nəzərdə tutuldu. Fevral ayından etibarən 1947-ci ilin iyun ayınadək keçirilən görüşlərdə əməkdaşlıq qrupu ən az 45 dizayn və variasiya təqdim etmişdi. Baş Qərargahın dizaynının layihələndirilməsi üçün rəqabət təşkil etmək əvəzinə, BMT, layihə üzərində işləyən bir çox millətlərdən olan aparıcı memarlardan ibarət komandanı işə cəlb etmək qərarına gəldi. Harrison layihələndirmə direktoru seçildi. Dizayn Məsləhətçiləri Şurası üzv dövlətlər tərəfindən irəli sürülmüş memarlar, layihəçilər və mühəndislərdən ibarət idi. Şuranın tərkibinə Nikolay Bassov (SSRİ), Qaston Brunfaut (Belçika), Ernest Kormye (Kanada), Le Korbuzye (Fransa), Lyan Sıçen (Çin), Sven Markelius (İsveç), Oskar Nimeyer (Braziliya), Hovard Robertson (Böyük Britaniya), Soyleks (Avstraliya) və Xulio Vilamajo (Uruqvay) daxil idi.[10][11]

Nimeyer Nyu-York şəhərinə çatdıqdan qısa müddət sonra Korbuzyenin istəyi ilə onunla görüşmüşdü. Korbuzye özünün hazırladığı "Layihə 23"-ü tanıtmaq üçün çox təbliğat aparmış, lobbiçilik etmişdi; bu səbəbdən də Nimeyerdən xahiş edirdi ki, öz dizaynını təqdim etməsin. Əvəzində gənc memara ona bu layihədə yardım etməyi təklif elədi. Nimeyer yığıncaqlardan uzaq durmağa başladı. Yalnız Volles Harrison və Maks Abramovitsin memarın iştirak etməsi ilə bağlı çoxsaylı təkidindən sonra Nimeyer öz layihəsini təqdim etməyə razı oldu. Nimeyerin hazırladığı "Layihə 32" nəhayət seçilmişdi. Korbuzyenin layihəsindən fərqli olaraq, qəbul edilən layihə ərazinin mərkəzində həm Məclis Zalı və həm də şuraların olduğu bir binanı nəzərdə tuturdu (iyerarxik olaraq ən mühüm bina olduğu üçün). Nimeyerin planında şuralar Məclis Zalından ayrı yerləşdirilmişdi: şuralar çayın sahilində, zal isə katibliyin sağ tərəfində olacaqdı. Bu, ərazini bölməyəcəkdi, əksinə, geniş sahə yaradacaqdı.[12]

BMT-nin Baş Katibi Daq Hammarşeld Baş Məclis binasının qarşısında (1950-ci illər)

Çoxsaylı müzakirələrdən sonra yığıncaqların koordinatoru Harrison müəyyən etdi ki, Nimeyerin "Layihə 32" və Le Korbuzyenin "Layihə 23" proyektlərinə əsaslanan dizayn son layihə üçün təkmilləşdirilsin. Le Korbuzyenin layihəsi cənubdan beton lövhə kimi görünən Katibliyin binası ilə ərazinin mərkəzinə yaxın yerdə olan, Məclis Zalı və Şura Palatalarını özündə ehtiva edən böyük bir binadan ibarət idi. Nimeyerin planı reallıqda inşa edilənə daha yaxın idi: ayrıca Baş Məclis binası, digər yığıncaq otaqlarının yerləşdiyi uzun, alçaq, üfüqi blok və hündür Katiblik qülləsi. Lakin kompleks tikilərkən Nimeyerin Baş Məclisi başqa yerdə - bu üçhissəli quruluşun şimalında yerləşdirildi. Bu plana həmçinin ictimai plaza da daxil idi. Əslində BMT-nin Baş Qərargahının cənuba doğru 46-cı küçə ilə şimala doğru 49-cu küçə arasında Üçüncü Xiyaban və ya Leksinqton Xiyabanından şərqə doğru uzanan böyük bir bulvarın sahilində olması təklif olunmuşdu. Bu planlar daha sonra İkinci Xiyabanın şərqindəki 47-ci küçənin cənubunda yerləşən kiçik bir plaza - Daq Hammarşeld Plazaya görə ixtisar edildi.[10]

Volles Harrisonun köməkçisi, memar Corc Dadli sonralar qeyd edirdi ki: "Məkanın düzənlik ərazisinin Birinci Xiyabandan çaya qədər boş qaldığını, üzərində sadəcə üç strukturun sərbəst durduğunu, dördüncünün isə onların arxasında çayın kənarı ilə uzandığını görmək həqiqətən nəfəsimizi kəsdi... Nimeyer də qeyd edirdi ki, "binalar doğru yerdə olarsa, gözəl görünəcək!". Mənə elə gəlirdi ki, Le Karbuzyenin ağır blokları ilə Nimeyerin heyrətləndirici, zərif birləşmiş kompozisiyası arasındakı müqayisə hər kəsin diqqətindədir..."[13] Daha sonra Karbuzye bir daha Nimeyerin yanına gələrək Məclis Zalını ərazinin mərkəzinə yerləşdirməsini istədi. Belə bir dəyişiklik Nimeyerin böyük sahəli meydanla bağlı planlarını məhv edərdi. Lakin, nəhayət, dəyişikliyi qəbul etmək qərarına gəldi: "Mən Karbuzyenin öz layihəsini gerçəkləşdirmək istədiyini hiss etdim və o, öz işinin ustası idi. Qərarımdan peşman deyiləm." Onlar birlikdə, inşa edilmiş və bu gün də görülə bilən Layihə 23-32-ni təqdim etmişdilər.[14] Dizayn Məsləhətçiləri Şurasının digər üzvlərindən gələn təkliflərlə birgə, bu layihə 42G layihəsinə çevrildi. Bina sonuncu layihəyə bir sıra ixtisar və düzəlişlər edilməklə qurulmuşdur.[15]

Təklif olunan alternativlər[redaktə | əsas redaktə]

Əlifba sırası ilə düzülmüş üzv dövlətlərin bayraqları

Nyu-York şəhəri seçilməzdən əvvəl, bir çox şəhərlər BMT Baş Qərargahının ərazisinin ev sahibi olmaq şərəfinə nail olmaq üçün mübarizə aparırdı. İst-River ərazisinin seçilməsi bir ildən çox müddətə ABŞ-dakı bir çox ərazilərin uzun müddət öyrənilməsi və müzakirə edilməsindən sonra baş tutmuşdur. Nümayəndələr arasındakı güclü bir qrup İsveçrənin Cenevrə şəhərindəki keçmiş Millətlər Liqası kompleksinə geri qayıtmağı dəstəkləyirdi.[16] Təkliflər olduqca çox və geniş əhatəli idi. Onların arasında tək yüksək bir binada bütün kompleksi ehtiva edən açıq dənizdə gəmi kimi fantastik təkliflər də vardı. Həvəskar memarlar dizaynlar təqdim edir, yerli hakimiyyət orqanları park sahələri təklif edirdilər; lakin Nyu-York şəhərinin busterlərinin Qrover Veyln, Tomas UotsonNelson Rokfeller də daxil olmaqla müəyyən qrupu, güclü inşaat koordinatoru Robert Mozes və Vilyam O'Dvayer ilə məqbul müvəqqəti imkanları müzakirə etmək üçün səy göstərirdilər. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Müvəqqəti Ərazi Komitəsinin onların iştirakı ilə təyin etdiyi görüşlər, Nyu-York ərazisində bir çox yerlərdə baş tutan ilkin görüşlərlə nəticələndi.

Kaliforniyada San-Fransisko (Prezidio da daxil olmaqla) və Marində müəyyən ərazilər; Missuridə Sent-Luis; Massaçusetsdə Boston; İllinoysda Çikaqo; Ferfild (qraflıq, Konnektikut); Nyu-Yorkda VestçesterFlaşinq-Medouz; Oklahomada Tuskahoma; Cənubi Dakotada Blek Hilz; Miçiqanda Detroytda Bell Ayiel Park və ABŞ-Kanada sərhədindəki Nevi Aylend əraziləri BMT qərargahı üçün potensial sahələr hesab edilmişdir.[17][18] BMT Baş Qərargahının nümayəndə heyətinin keçirildiyi San-Fransisko öz ölkələrinə yaxın yerləşdiyinə görə Avstraliya, Yeni Zelandiya, ÇinFilippin tərəfindən dəstəkləndi.[17] Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və onun nümayəndələrinin əksəriyyəti qərargah üçün Filadelfiyanı nəzərdə tutmuşdular;

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Qeydlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. Mənbələrdə sahə fərqli göstərilir: 17 akr (6.9 ha) və ya 18 akr (7.3 ha)

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 Hamilton, Thomas J. (October 10, 1952). "Work Completed on U.N. Buildings". The New York Times. https://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F10813F7385E177B93C2A8178BD95F468585F9. İstifadə tarixi: August 20, 2011.
  2. "4 Companies Join Forces To Construct U.N.'s Home" (en-US). The New York Times. December 19, 1948. . https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1948/12/19/96442051.pdf.
  3. "United Nations Visitors Centre". United Nations. 24 sentyabr 2010 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 oktyabr 2011.
  4. "Turtle Bay blog". Foreign Policy (foreignpolicy.com). http://turtlebay.foreignpolicy.com/. İstifadə tarixi: October 24, 2011.
  5. http://www.unon.org/
  6. "Welcome to the United Nations Office at Vienna!". United Nations. referring to the office at Vienna as "the third United Nations Headquarters
  7. Kelsen, Hans (1950). The law of the United Nations: a critical analysis of its fundamental problems. The Lawbook Exchange, Ltd., 350. ISBN 1-58477-077-5.
  8. 8,0 8,1 8,2 Jackson, Kenneth T (2010). "" Nəşr edən: New Haven: Yale University Press. The Encyclopedia of New York City (2nd ed.): 1349–1350.
  9. 9,0 9,1 9,2 Boland, Ed Jr. (June 8, 2003). "F.Y.I.". The New York Times. https://www.nytimes.com/2003/06/08/nyregion/fyi-015636.html. İstifadə tarixi: July 9, 2010.
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 Gray, Christopher (2010-04-25). "The U.N.: One Among Many Ideas for the Site". https://www.nytimes.com/2010/04/25/realestate/25streets.html.
  11. "Fact Sheet: United Nations Headquarters". United Nations. 18 noyabr 2010 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 yanvar 2011.
  12. "Oscar Niemeyer and the United Nations Headquarters (1947–1949)". United Nations (December 2014). 5 noyabr 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 noyabr 2014.
  13. Philippou S., Curves of Irreverence, YALE
  14. Niemeyer, A Vida é um Sopro, Fabiano Maciel
  15. Dudley, George A., A Workshop for Peace: Designing the United Nations Headquarters, (Cambridge, MA and London, England: MIT Press and the Architectural History Foundation, 1994) p. 314. Dudley provides an accurate and detailed account of the Design meetings as well as discussing the evolution of the final design.
  16. Phipps, Linda S., "'Constructing' the United Nations Headquarters: Modern Architecture as Public Diplomacy," Ph.D. thesis, Harvard University, 1998; Chapters 1 and 2.
  17. 17,0 17,1 Atwater, Elton (April 1976). "Philadelphia's Quest to Become the Permanent Headquarters of the United Nations". The Pennsylvania Magazine of History and Biography (Pennsylvania: The Historical Society of Pennsylvania; University of Pennsylvania Press). Archived from the original on March 27, 2019. İstifadə tarixi: March 26, 2019. 
  18. Mires, Charlene. "Detroit’s Quixotic Bid to Host the United Nations". Foreign Policy (April 2, 2013). 27 mart 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 mart 2019.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]