Topqapı sarayı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Pałac Topkapi ze Złotego Rogu RB1.jpg
Topkapidins.JPG

Topqapı sarayı — günümüzə qədər gəlib çıxmış sarayların ən əski və genişidir. Atatürkün əmri ilə 1924-cü ildən bəri muzey kimi istifadə olunur. Yerləşdiyi yer körfəzi, Boğaziçini və Mərmərə dənizini görən, çox gözəl mənzərəli, İstanbulun ilk inşa yeri kimi tanınan Akropol təpəsidir.

Tarixi İstanbul yarımadasının ən uca nöqtəsində 5 km boyunca sularla əhatə olunan və 700.000 kvadratmetr əraziyə malik bir yığmadır. İstanbulun fəthini 1453-cü ildə reallaşdıran gənc Fateh Sultan Məhəmməd imperatorluq taxtını bu şəhərə gətirib. Onun inşa etdirdiyi ilk saray şəhərin ortasında yerləşib. 1470-ci illərdə inşa etdirdiyi ikinci saraya əvvəllər yeni saray, yaxın tarixlərdən etibarən isə Topqapı sarayı deyilir. Bura tarixdə məlum digər türk saraylarına bənzər klassik bir türk sarayıdır. Dəyişik funksiyaları olan, ağaclarla gölgələndirilən, bir-birini izləyən abidəyə çevrilmiş qapılarla ayrılan həyətlərdən ibarətdir. Saray qurulduğu dövrdən başlayaraq sultanların həyata keçirdiyi bir çox dəyişiklik və əlavələrə məruz qalmışdır. Sultanların 1853-cü il tarixli göstərişlə Dolmabaxça sarayına köçmələri nəticəsində rəsmən saraylıq statusu adı üzərindən götürülmüş və çox az zamanda dağılmışdır. Cümuriyyət dövründə 50 ildən artıq davam edən bərpa işləri nəticəsində Topqapı sarayı öncəki sadə gözəlliyi və ihtişamına qovuşmuşdur. Sarayda nümayiş etdirilən muzey əşyalarının bir çoxu dünyada bənzəri olmayan şah əsərlərdir. Sarayın funksiyaları tarixdəki digər saraylarla müqayisədə fərqlidir. Bura imperiyanın vahid rəhbəri sultanın rəsmi iqamətgahı olmaqla bərabər, rəsmi dövlət işlərinin mərkəzi, nazirlərin toplandığı, dövlət xəzinəsi, dəftərxanası və alış-verişlərin həyata keçirildiyi yer olmuşdur. İmperiyanın ən ali məktəbi, sultan və dövlətin universiteti sarayda yerləşirdi. Osmanlı türk imperiyasının qəlbi, beyni və hər mənada tək mərkəzi bura idi. İnşasından çox sonra da sultanların özəl hərəmxanaları bu sarayda yerləşmişidi. Osmanlı türk imperiyası türklərin tarixdə qurduğu 16 müstəqil dövlətdən ən uzun ömürlü və ən geniş torpaqlara sahib olanıdır.

622 il davam edən bu böyük imperiya Ağ dəniziQara dənizi əhatə edən Asiya, AvropaAfrika qitələrində yüz illər boyu hökm sürüb. Müxtəlif irq və dinlərdən olan bir çox xalqı idarəçiliyində birləşdirib. Tarixdə belə geniş torpaqlara bu qədər uzun hökmranlıq edən digər quruluş Roma imperiyasıdır. Osmanlı türk imperiyasında 36 sultan höksürüb və XVI əsrin əvvəlllərindən etibarən xəlifəlik Adı ilə də İslam dünyasının dini hökmranlığını öz üzərinə götürmüşdür. Sarayda sultanın özəl həyətində yerləşən məktəbdə təhsilini tamamlayan istedadlı məmurlar geniş imperiyanın idarəçiliyində xüsusi məharət göstərmişlər. Vəzir və baş nazirlərin bir çoxu bu məktəbin məzunları olub. Topqapı sarayında gün işığı ilə başlayan həyat hər addımda, hər durumda adət və qatı protokol qaydalarına bağlı olub. Hamının bu adətlərə və qaydalara riayət etməsi şərt idi. Qərb dünyasının protokol formaları daim bu sarayın qaydalarının təsirinə məruz qalıb. Topqapı sarayının sahil mülkləri və pavilyonları XX əsrin sonlarında dağılıb. Müxtəlif çini, ağac işləri və memarlıq üslubları Topqapı sarayında türk sənətinin inkişafının, üslub fərqinin ən gözəl şəkildə göstəricisidir.

Sarayın quruluşu[redaktə]

Birinci həyət[redaktə]

Sarayın birinci həyətinə Bab-i Hümayun kimi tanınan imperiya qapısından daxil olunur. Qapının çölündəki heykəl çeşməsi XVIII əsr türk sənətinin ən gözəl nümunələrindəndir. Birinci həyətdə saray sobaları, dəftərxana, mühafizə alayı, odun anbarları və xüsusi meyvə baxçaları yerləşirdi. Sarayın ilk tikilən qismi kimi tanınan Çinili qəsri və arxeologiya muzeyləri də bu həyətdədir. Girişdən solda altıncı əsrə aid Bizans abidəsi olan Aya İrini muzeyi yerləşir.

İkinci həyət[redaktə]

Topqapı sarayı muzeyinin ana girişi ikinci qapı olan Bab-üs Salam adlandırılan orta qapıdır. İkinci həyət dövlət və hökumətin idarə mərkəzidir. Yalnız sultanların at mindiyi bu həyətdə rəsmi işi olanlar, özəl ödəniş günlərində maaşlarını alan yeniçəri nümayəndələri, elçi qəbulları və dövlət mərasimləri keçirilirdi. Beş-on min adamın toplaşa bildiyi mərasimlərdə tam bir səssizlik hökm sürdüyü məlumdur. Sultanların qatıldığı mərasim və digər hadisələr də imperiya taxtı bu həyətin yanındakı qapının önündə yerləşdirilir və hörmət ifadəsi olaraq iştirakçılar əlləri önlərində çarpazlaşdırılmış halda dururdu. Həyətin sol tərəfində idarə heyətinin toplandığı idarə bölümü yerləşir. Sarayın tək zirvəsi də burdadır. Buraya ədalət zirvəsi də deyilir. Zirvənin tək girişi hərəmxana hissəsindədir.

Hərəmxana[redaktə]

XVI əsrin ortalarına qədər şəhərin digər səmtindəki Əski Sarayda yerləşirdi. Topqapı sarayı hərəmxanası dar uzun dəhlizlər, kiçik daxili həyətlər çevrəsinə yerləşdirilmiş 400-ə qədər otaqdan ibarətdir. Sultanın anası, bacıları, qardaşları, ailənin digər üzvləri, böyük ailəyə xidmət edən cariyə və hərəm ağalarının olduğu hərəmxana özəl bölüm sayılırdı. çevrəsi tamamilə bağlı olan hərəmxana bölümü ilə bağlı əsrlər boyu bir çox əhvalatlar danışılıb. Sultana və ailəsinə xidmət edən cariyələr müxtəlif irqlərin ən gözəl və sağlam qızları arasından seçilir, yaxud da hədiyyə olunurdu. Uşaqlıq yaşlarından hərəmxanaya girən qızlar illər boyu davam edən sərt intizamla böyüdülürdü. Saray qaydalarını öyrəndikdən sonra müxtəlif siniflərə ayrılan bu cariyələrdən sultana xoş gələnlər onun arvadı belə ola bilərdi. İmperiyada kraliça adı yox idi. Hərəmxananın bütün idarəçiliyi sultanın anasının əlində idi. Zənginlik və dəbdəbə ilə yanaşı dedi-qodu, kin və sultana daha yaxın olmaq üçün aparılan mücadilə həyatın bir parçası idi. Yeni bir sultanın taxta oturması əvvəlki sultanın hərəmxanasının bir başqa saraya göndərilməsinə səbəb olurdu. İdarəsi və şəxsiyyəti zəif sultanların dövründə hərəmxana qadınları və hərəm ağalarının idarəçiliyə müdaxilələlri və intriqaları dərhal ortaya çıxırdı. Bütün gözəlliklər, intriqalar və çirkinlikləri ilə birlikdə hərəmxanada yaşayış çağdaş qadın dünyasından üstün bir həyat forması idi. Hərəmxana bölümünün ancaq bir hissəsi ziyarət üçün açıq idi. Hərəmxana gəzintisi sultanın anasına ayrılan bölüm ilə qırx otaqlı hissədən başlayır. Böyük hamam və qübbəli geniş sultan salonu sonrakı bölümlərdir. Hər münasib yerə bulaq və ocaq qalamaq üçün yer düzəldilib. Maraqlı çeşmələrin axdığı hovuzu olan böyük salon XVI əsrin şahanə çiniləri ilə bəzədilib, üçüncü Murad dövrünün əsəridir. Kiçik kitabxana otağına və çox maraqlı meyvə və çiçək rəsmləri ilə bəzədilmiş "yemiş otağına" salonun arxa tərəfindən daxil olunur. Hərəmxana gəzintisinin sonunda gəzilən XVI əsrə aid iki otaq pəncərələri gözəl bəzəklə və divarları zəngin dekorasiya ilə düzəldilib. Bu iki otaq şahzadə üçün ayrıdılıb.

Silah kolleksiyası və divan otağı[redaktə]

Geniş saçaqlı "Divan-i Hümayun" bölümünün yanındakı böyük tikili dövlət xəzinəsi olub. 8 qübbəli bina köhnə silahların müasir formada nümayiş etdirildiyi zəngin bir kolleksiyadır. Sultanların istifadə etdiyi zireh və silahlarla, saray və ordu mənsublarının müxtəlif dövrlərdə istifadə etdikləri silahlar, digər ölkələrdən ələ keçirilənlərlə birgə saxlanır. Hökumət üzvləri üçün nəzərdə tutulan Divan bölümü yanında sarayın tək qülləsi olan Ədalət qülləsi ucalır. Divan toplantıları sədriəzəmin (baş nazirin) rəhbərliyi altında toplanan vəzirlər və katiblər ilə keçrilirdi. Sultanlar toplantıya qatılmırdılar, lakin divarda hərəm bölümünə açılan yüksək, pərdə ilə örtülən bir pəncərədən toplantını dinləyə bilərdilər. Elçi qəbullarında ziyafət süfrəsi bu salonda qurulurdu.

Mətbəxlər və buradakı əşyaların kolleksiyası[redaktə]

İkinci həyətin sağ tərəfində 20 bacalı saray mətbəxləri yerləşir. Sarayda sayı 12.000-i keçən çin və yapon əşyalarının 2500-ə qədəri bu bölümdə yerləşir. Buranın mətbəx kimi istifadə olunduğu vaxt çalışan aşpazların və onların yardımçılarının sayı 1000-i keçir, bişirilən yeməklər müxtəlif otaqlara göndərilirdi. Mətbəxlərin bir hissəsi əvvəlki kimi qorunmuş, digər hissələri isə İstanbul istehsalı olan əşya nümayişi və şüşə istehsalı üçün istifadə olunmuşdur. Burada gündəlik məişət həyatında istifadə olunan qab-qacaq, qəhvə dəsti, onların yığıldığı yerlər nümayiş etdirilməkdədir.

Üçüncü həyət[redaktə]

Üçüncü həyətdə Bab-üs Sade adlandırılan, Ağ Xadim Ağalarının nəzarət etdiyi, lakin xüsusi icazə olmadan heç kimsənin daxil olmadığı qapıdan, sultanın özəl həyətinə girilirdi. Saray Universiteti, taxt otağı, sultanın xəzinə dairəsi və müqəddəs əşyalar bölümü burada yerləşirdi. Həyətin ortasında yerləşən 18-ci əsrə aid üçüncü Əhməd kitabxanası Barok üslubunun türk memarlığına uyğunlaşdırılmasının tipik, gözəl nümunəsidir.

Libaslar[redaktə]

Həyətin sağ tərəfində nümayiş etdirilən sultan libasları kolleksiyasının dünyada bənzəri yoxdur. Xüsusi saray dəzgahlarında, əldə toxunmuş parçalardan tikilən libaslar 15-ci əsrdən bəri boxçaya qoyularaq xüsusi sandıqlarda saxlanır və sayı 2500 çatır. İpək, qızıl və gümüş simlərlə işlənən libaslar yanında türk sənətinin şah əsərləri olan sultanların istifadə etdiyi ipək xalı, xüsusi toxunma əşyaları nümayiş olunur.

Xəzinə[redaktə]

Topkapı sarayı muzeyinin xəzinə kolleksiyası dünyanın ən zəngin kolleksiyasıdır. Müxtəlif əsrlərə aid türk zərgərliyinin şah əsərləri, Uzaq Şərq, hind və avropa əsərləri ilə birlikdə onları seyr edənləri valeh edir. Xəzinə bölümünün nümayişi 2001-ci ildə modernləşdirilərək dəyişdirilib. İlk otaqda Osmanlı imperiyasının müxtəlif dövrlərdə biri saf qızıl və sədəf örülü, digərləri qiymətli daşlarla örtülü 4 taxt yerləşir. İkinci otaqda rus, çin, İran, hind əl işi olan gözəl əsərlər, dövlət medalları nümayiş olunur. Üçüncü salonun vitrinlərini müxtəlif şah əsərləri və hər biri 48 kq xalis qızıldan düzəldilən iki böyük şamdan bəzəyir. Dördüncü otaqda məraicsim qılınc və xəncərləri, üzüklərin yanında olan və sarayın simvolu sayılan Topkapı xəncəri, Qaşıqçı Alması, üçüncü Mustafanın bəzənmiş zirehi nümayiş olunur.

Saat kolleksiyası bölümü[redaktə]

Müqəddəs əşyaların yanındakı otaq dünyanın ən zəngin kolleksiyasıdır. Girişin sağ tərəfində türk sənətkarlığının əsəri olan saatlar yerləşir. Çox qiymətli divar və stolüstü, cib saatları 16-19-cu əsrlərə aidddir. Salonun ən böyük saatı 3,5 metr hündürlüyündə, 1 metr enində olub İngiltərə istehsalıdır. Cib saatları arasında sultan Əbdülməcidin və Əbdüləzizin portretli saatı çox maraqlıdır.

Müqəddəs əşyalar bölümü[redaktə]

XVI əsrdə Misirin fəthi ilə saraya gətirilən İslamın müqəddəs əmanətləri həmin vaxtdan bəri bu bölümdə mühafizə olunur. Əmanətlərin nümayişindən əvvəl bölüm taxat otağı kimi istifadə olunub. Həzrəti Məhəmmədin qılıncları, yayı və dəyərli bir qutu içərisində qorunan xələti kolleksiyanın önəmli əşyalarıdır. Digər otaq vitrinlərində peyğəmbərin möhürü, saqqalının tükləri, məktub və ayaq izləri nümayiş edilir. İkili əlyazma Qurandan biri, Kəbənin açarları, önəmli din insanların qılıncları da burdadır.

Dördüncü həyət[redaktə]

Sarayın üçüncü həyətindən dəhlizlərlə, baxçaların içindəki pavliyonlara keçilir. Burada sarayın baş pavliyonu, 17-ci əsrdə zəngin bəzəkli və çinilərlə şövqləndirilən Bağdad və Rəvan və nəhayət saraya inşa edilən ən son tikili olan Məcidiyyə mülkləri yerləşir. Mülkün alt hissəsi ziyarətçilərə ayrılan lokantadır (kiçik restoran). Sarayın yamac baxçaları xalqın istifadəsinə verilmiş böyük bir şəhər parkıdır.(Gülhanə parkı)

Həmçinin bax[redaktə]

VikiAnbarda Topqapı sarayı ilə əlaqəli mediafayllar var.

Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının ərəb qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: توپقاپی سرایی

Xarici keçidlər[redaktə]