İsmət Qayıbov

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
İsmət Qayıbov
İsmət İsmayıl oğlu Qayıbov
İsmət Qayıbov
Bayraq
Azərbaycan Respublikasının
Baş Prokuroru
Bayraq
18 oktyabr 1991 — 20 noyabr 1991
Sələfi: vəzifə təsis edilib
Xələfi: Murad Babayev
Bayraq
Azərbaycan SSR Baş Prokuroru
Bayraq
5 avqust 1990 — 18 oktyabr 1991
Sələfi: İlyas İsmayılov
Xələfi: vəzifənin adı dəyişdirilib
 
Vətəndaşlığı: Flag of the Soviet Union.svg SSRİ
Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan
Doğum tarixi: 8 oktyabr 1942(1942-10-08)
Doğum yeri: Gəncə, Azərbaycan SSR, SSRİ
Vəfat tarixi: 20 noyabr 1991 (49 yaşında)
Vəfat yeri: Qarakənd, Xocavənd rayonu, Azərbaycan
Vəfat səbəbi: Qarakənd faciəsi
Atası: İsmayıl Qayıbov
Anası: Füruzə Qayıbova
Həyat yoldaşı: Leyla Qayıbova
Uşaqları: İsmayıl Qayıbov
Füruzə Qayıbova

İsmət İsmayıl oğlu Qayıbov (d. 8 oktyabr 1942, Gəncə, Azərbaycan SSR, SSRİ — ö.  20 noyabr 1991, Qarakənd, Xocavənd rayonu, Azərbaycan) – Azərbaycan Respublikasının ilk Baş Prokuroru, III dərəcəli dövlət ədliyyə müşaviri.[1] O, 20 noyabr 1991-ci ildə Xocavənd rayonu yaxınlığında, bir sıra digər dövlət xadimi ilə bigə içində olduğu Mi-8 vertolyotunun erməni hərbi birləşmələri tərəfindən vurulması nəticəsində şəhid olmuşdur.[1]

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Erkən illəri[redaktə | əsas redaktə]

İsmət Qayıbov 8 oktyabr 1942-ci ildə Azərbaycanın Gəncə şəhərində müəllim ailəsində anadan olub.[1] Onun valideynləri, atası İsmayıl və anası Füruzə Respublikanın əməkdar müəllimi olub.[1] Orta təhsilini Gəncə şəhərindəki 1 saylı orta məktəbdə almışdır.[1] 1967-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsini bitirir.[1]1963-cü ildə əmək fəaliyyətinə başlamış, 1965-ci ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvü olmuşdur.[1] O, 1969-cu ildə Əli-Bayramlı Şəhər Komsomol Komitəsinin birinci katibi seçilir.[1]

Prokrorluq fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

1971-ci ilin mart ayında Azərbaycan SSR-in prokurorluq orqanlarına qəbul olmuş – 26 Bakı komissarı rayonunun prokuror köməkçisi vəzifəsinə təyin edilir.[1] 1975-ci ilin iyun ayında Bakı Şəhər Prokurorluğunda cinayət işlərinin baxılmasına nəzarət şöbəsinin prokuroru vəzifəsinə təyin olunub.[1] 1976-cı ilin fevral ayından isə Bakı Şəhər Prokurorluğunun ümumi nəzarət şöbəsinin rəisi vəzifəsində çalışıb.[1] 1978-ci ildən İsmayıllı rayonunun prokuroru, 1982-ci ildən Əli-Bayramlı şəhərinin prokuroru, 1987-1990-cı illərdə isə Sumqayıt şəhərinin prokuroru vəzifələrində çalışmışdır.[1]

Qarabağ müharibəsi zamanı[redaktə | əsas redaktə]

1991-ci ildə İsmət Qayıbovun verdiyi müsahibədə erməni hərbi dəstələrinin cinayətkar əməllərinin sovet rəhbərliyi tərəfindən cəzasız qaldığına etiraz edir.[1] O, həmçinin Sumqayıt hadisələri ilə bağlı şərh verir və bildirir ki, o şəxsən 96 nəfər barəsində həbs-qəti imkan tədbiri seçib.[1] Amma erməni separatçılarının törətədiyi cinayət nəticəsində asudə gəzmələrindən qəzəblə danışır.[1] Qayıbov Quqarkda azərbaycanlılara qarşı tördələn dəhşətli qırğına görə cəmi 4 erməninin saxlandığını "biabırçılq" adlandırmışdı.[1] O, 20 yanvar faciəsini "Azərbaycan xaqlnın öz müstəqilliyi uğrunda apardığı mübarizə" adlandırır və bildirir ki, "bu şəhidlər hərbi diktaturanın əleyhinə küçələrı çıxmışdılar".[1]

1991-ci il noyabrın 18-də Mixail Qorbaçovun şəxsi köməkçisi Kremldən Bakıya zəng vurur və Azərbaycan Respublikasının Dağlıq Qarabağ rəhbərliyindən xahiş edir ki, Təhlükəsizlik Şurasının növbəti iclasını Dağlıq Qarabağda keçirsin çünki ərazidəki torpaq iddiasında olan erməni liderlərinin və Moskva nümayəndələrinin də bu iclasda iştirakı nəzərdə tutulur.[2] Bu telefon zəngindən sonra Bakıda siyahı tərtib olunur.[2] Siyahıya Viktor Polyaniçko rəhbərlik etməli idi. Nümayəndələr, ancaq güc nazirliklərindən və Təhlükəsizlik Şurasının rəhbər orqanlarından ibarət olmalıydı.[2]

Rəsmi Moskva iclasda dövlət katibi Tofiq İsmayılov və baş prokuror İsmət Qayıbovun hökmən iştirakını xahiş edir.[2] Bu xahişi isə məhz polkovnik Georgi Septa çatdırır.[2] 1991-ci il noyabrın 19-u saat 19.05-də siyahı tərtib olunur.[2] İlkin siyahı Tofiq İsmayılovun rəhbərliyilə müzakirə edilir.[2]

Ölümü[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Qarakənd faciəsi

1991-ci il noyabrın 20-də saat 12.57-də Ağdam uçuş zolağındakı Mİ-8 tipli iki vertolyotun 69 və 72 nömrəli yanacaq bakları doldurulur.[2] Mİ-8 N69 vertolyotu əsas vertolyot olmalı, onu iki nəfər - 1981-ci ildə Əfqanıstan döyüşlərində iştirak etmiş kapitan Lantev Mamontov və kapitan Pyotr Babuşkin idarə etməliydi.[2] İkinci vertolyot - Mİ-8 N72 isə birincini müşaiyət etməli idi.[2] Amma ikinci vertolyot müşayiət olunmadan, yəni təhlükəsizliyi təmin edilmədən 13.48-də birincinin yerinə havaya qalxır.[2]

Hesablamalara görə, Qarakənd üzərində üç yüz metr yüksəklikdə uçan Mİ-8 N72 vertolyotu 1991-ci il noyabrın 20-də saat 14:42 dəqiqədə vuruldu.[3] Qarakənd faciəsisi haqqında ilkin məlumat Prezident Aparatına saat 19:55-də çatır.[3] Lakin bu faciə haqqında xəbər Xankəndidən erməni dilində yayımlanan "Vətən və vətəndaş" verilişinin xəbərlər bölümündə, saat 15:30-da yayımlanmışdı.[3] Həmin gün Yerevan radiosu saat 16:15-də həmin xəbərin "qəza" kimi şərhini verdi.[3] Saat 16:40-da Tehran radiosu, 17:00-da Moskva radiosu açıqladı.[3]

Həlak olanlar arasında İsmət Qayıbov da var idi.[4][5] Ümumilikdə qəza nəticəsində 22 nəfər həlak olub.[5] İlkin olaraq Azərbaycanın nümayəndə heyətinin məlumatına görə, cəsədlərdən 12-si tam şəkildə tanınırdı, 3-cü qismən tanınırdı, qalanlarının şəxsiyyəti isə ekspertiza nəticəsində müəyyən edildi.[6] İsmət Qayıbovun oğlu İsmayıl Qayıbovun sözlərinə görə, ilk və son dəfə onun atası ailə üzvlərinə vida etməmişdi.[7] İsmət Qayıbovun geyindiyi pencəkin cibində isə Ömər Xəyyamın rübaisi var idi:

Из допущенных в рай и низвергнутых в ад
Никогда и никто не вернулся назад.
Грешен ты или свят, беден или богат,
Уходя, не надейся и ты на возврат.

Jurnalist Salman Alıoğlunun sözlərinə görə, Mərzilini keçəndə hərbiçilər jurnalistləri saxladılar və o əraziyə bir sutka heç kəsi buraxmadılar.[8] Alıoğluya görə, jurnalistlər əraziyə gedəndə ruslar və ermənilər ərazidə ciddi təmizləmə işi aparmışdılar.[8] Onun fikrincə, vertolyot yerə düşmüş və onlar vertolyotu yerdə yandırmışdılar:[8]

" Vertolyotdan təxminən 500-600 metr məsafədə nazir müavini Qurban Namazəliyevin cəsədi vardı. 700-800 metrlikdə Osman Mirzəyevin cəsədi vardı. Mən o vaxt dediyim versiyada qalıram ki, onlar vertolyotu endirəndə içindəkilər sağ olublar.[8] "

Alıoğlunun sözlərinə görə, səfərdən əvvəl İsmət Qayıbov və Məhəmməd Əsədov kürk geyinmişdi və onların kürkünün altında İsrail istehsalı olan avtomatları var idi.[8] Jurnalistin fikrincə, vertolyotun içində atışma olub.[8] Alıoğluya görə, meyitləri tabutlara yerləşdirəndə vertolyotda olanlarla, tabutda olanların sayı düz gəlmirdi və təxminən üç-dörd cəsəd yox idi.[8] Bakı şəhərinin Şəhidlər xiyabanında dəfn edilmişdir.

Şəxsi həyatı[redaktə | əsas redaktə]

İsmət Qayıbov Leyla xanım ilə ailə həyatı qurmuş və ömrünün sonuna qədər onunla evli idi.[1] Onların bu nikahdan iki övladı olur.[1] Qızı Firuzə, oğlu isə İsmayıl Qayıbov.[1] İsmət Qayıbov övladına qoyduğu adlar onun ata-analarının adı ilə bağlı idi.[1]

İrsi[redaktə | əsas redaktə]

Gəncə şəhərində təhsil aldığı 1 saylı orta məktəb, Bakıdakı Bakıxanov qəsəbə stadionu, Qubadlı rayonunda onun adına Saray kənd tam orta məktəbi, Maştağa qəsəbəsində İdman Təlim Mərkəzi, Mingəçevirdə 10 saylı tam orta məktəb və neft tankeri onun adını daşıyır.[9][10][11][12] Sumqayıtda 1 saylı tam orta məktəbi və küçə onun adını daşıyır.[13] İsmət Qayıbovun abidəsi Bakıdakı Fəxri Xiyabanda yerləşir.[1]

Ədəbiyyatda[redaktə | əsas redaktə]

Rusiya Federal Təhlükəsizlik Xidmətinin (FTX) Krasnoyarsk vilayəti üzrə idarəsi və vilayət prokurorluğu 2013-cü il oktyabrın 23-də məhkəməyə müraciət edərək Azərbaycan diasporunun fəalları tərəfindən yayılan “Erməni terroru” kitabının ekstremist məzmunlu çap məhsulu kimi tanınmasını tələb etmişdi.[14] Bu tədqiqat əsərinin müəllifləri İsmət Qayıbov və “Azərinform” agentliyinin direktoru və Azad Şərifov idi.[15][14]

Biblioqrafiya[redaktə | əsas redaktə]

Əsərləri[redaktə | əsas redaktə]

  1. Erməni terroru (rus. Армянский терроризм, 1991)[15]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 1,17 1,18 1,19 1,20 1,21 "Müəmmalı şəkildə həlak olan birinci prokurorun - HƏYAT HEKAYƏTİ". femida.az. Arxivləşdirilib: [1] saytından 17 iyul 2016 tarixində. http://femida.az/news.php?id=9033. İstifadə tarixi: 17 iyul 2016.
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 Şirinova, Arzu. "Qarakənd düyünü". anl.az. Arxivləşdirilib: [2] saytından 17 iyul 2016 tarixində. http://anl.az/down/meqale/xalqcebhesi/2010/noyabr/142717.htm. İstifadə tarixi: 17 iyul 2016.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 (2005) GENOSID......ECOCID. Bakı: «Adiloğlu» nəşriyyatı, 544.
  4. Makili-Aliyev, Kamal. "Enforcement of International Law in the Nagorno-Karabakh Conflict". lup.lub.lu.se. p. 12. Arxivləşdirilib: [3] saytından 17 iyul 2016 tarixində. https://lup.lub.lu.se/luur/download?func=downloadFile&recordOId=1555213&fileOId=1563584. İstifadə tarixi: 17 iyul 2016.
  5. 5,0 5,1 "20 Noyabr, 1991-ci il “Qarakənd faciəsi” kimi əbədi xatirələrdə qaldı". azl.abna24.com. Arxivləşdirilib: [4] saytından 17 iyul 2016 tarixində. http://azl.abna24.com/index.php/cultural/shia-rights/archive/2015/11/20/720649/story.html. İstifadə tarixi: 17 iyul 2016.
  6. Əliyev, Zaur. "Qarakənd faciəsi unudulmamalıdır". karabakhinfo.com. Arxivləşdirilib: [5] saytından 17 iyul 2016 tarixində. http://karabakhinfo.com/21062. İstifadə tarixi: 17 iyul 2016.
  7. 7,0 7,1 Батыев, Бахрам. "«ОТЕЦ ВООДУШЕВЛЕННО СКАЗАЛ: «ВЧЕРА МЫ ОЧИСТИЛИ ОТ БОЕВИКОВ ЧАЙКЕНД...!»" (Rus). vesti.az. Arxivləşdirilib: [6] saytından 17 iyul 2016 tarixində. http://vesti.az/news/59701. İstifadə tarixi: 17 iyul 2016.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 "Əcələ qaçan deputat və ya İsmət Qayıbovun sonuncu yemək sifarişi". kulis.lent.az. Arxivləşdirilib: [7] saytından 17 iyul 2016 tarixində. http://kulis.lent.az/print/6768. İstifadə tarixi: 17 iyul 2016.
  9. "Xumarə xanım və başçılıq etdiyi 10 saylı məktəb niyə məmnundur?". www.mi-news.az. Arxivləşdirilib: [8] saytından 18 iyul 2016 tarixində. https://www.mi-news.az/az/content/tehsil/4137/Xumar%C9%99-xan%C4%B1m-v%C9%99-ba%C5%9F%C3%A7%C4%B1l%C4%B1q-etdiyi-10-sayl%C4%B1-m%C9%99kt%C9%99b-niy%C9%99-m%C9%99mnundur.htm. İstifadə tarixi: 18 iyul 2016.
  10. "Qəsəbələr". sabunchu-ih.gov.az. Arxivləşdirilib: [9] saytından 18 iyul 2016 tarixində. http://sabunchu-ih.gov.az/page/49.html. İstifadə tarixi: 18 iyul 2016.
  11. "SABANTUY TO BE CELEBRATED IN BAKU". azertag.az. Arxivləşdirilib: [10] saytından 18 iyul 2016 tarixində. http://azertag.az/en/xeber/SABANTUY_TO_BE_CELEBRATED_IN_BAKU-567791. İstifadə tarixi: 18 iyul 2016.
  12. "QUBADLI RAYON TƏHSİL ŞÖBƏSİ". www.qubadli-ih.gov.az. Arxivləşdirilib: [11] saytından 18 iyul 2016 tarixində. http://www.qubadli-ih.gov.az/page/15.html. İstifadə tarixi: 18 iyul 2016.
  13. "Maşın vuran kişi xəstəxanada öldü". www.anspress.com. Arxivləşdirilib: [12] saytından 18 iyul 2016 tarixində. http://www.anspress.com/hadise/20-01-2016/masin-vuran-kisi-xestexanada-oldu. İstifadə tarixi: 18 iyul 2016.
  14. 14,0 14,1 "Yenə də əfsanəvi İsmət Qayıbov… Bu dəfə Krasnoyarskda…". yenilik.az. Arxivləşdirilib: [13] saytından 18 iyul 2016 tarixində. http://yenilik.az/archives/28271. İstifadə tarixi: 18 iyul 2016.
  15. 15,0 15,1 "Армянский терроризм". www.biblus.ru. Arxivləşdirilib: [14] saytından 18 iyul 2016 tarixində. http://www.biblus.ru/Default.aspx?book=7b1h47b2o0. İstifadə tarixi: 18 iyul 2016.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]