Həmidoğulları bəyliyi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Həmidoğulları bəyliyiRum Səlcuqlu dövlətinin yıxılmasında sonra Eğirdirİsparta bölgəsində qurulan 2. Dönəm Anadolu bəyliklərindəndir. "Fələkəddin Dündar bəy", atası İlyas ilə babası Həmid zamanında da bu bölgədə olmuşdular. Bu səbəblə bu bölgənin yabançısı deyildi.

İsparta şəhəri və çəvrəsinin adı Türkiyə Respublikasına qədər Həmid olaraq qalmışdır.Cənubda olan Təkəoğullarına qonşudur.

Həmidoğulları Tarixi (1301-1423)[redaktə | əsas redaktə]

Qurulması[redaktə | əsas redaktə]

Rum Səlcuqlu dövləti yıxılmaya üz tutunca, Qərbi Anadoluda olan Türkmən bəyləri, ayrı ayrı Bəyliklər qurmağa başladılar. Sayları (15)i olan bu bəyliklərdən biri də Həmidoğulları bəyliyi idi. Isparta, Burdur, Konya ellərinin bəzi yerləri, bu bəyliyin sınırları içində yerləşirdi. Bəylik təqribən 1301 (Hicri 700) -ci ildə quruldu. Elyarziqan bəyin atası; Dündar bəyin babası olan Həmid bəyin adı verildi.

Bəyliğə adı verilən Həmid bəy; Səlcuqlulardandır. Anadoluda keçimlərini heyvandarlıqla sağlayan bəzi Türkmən yürüklərini toplamış, onlara baş olmuştur. Əlinə keçirdiği yerlərə "Həmideli"; oralarda yaşayan xalqa da "Həmid türkmənləri" deyilmişdir.

Başlangıç illərində, paytaxt Uluborlu idi. Sonradan Eğirdirə daşındı. Eğirdir bayındır hala gətirildiktən sonra, adı dəğiştirildi; "Fələkabad" oldu. İspartaya da "Həmid İli" deyilməyə başlandı. İsparta, uzun sürə bu adı daşıdı.

Genişlənməsi[redaktə | əsas redaktə]

Gölhisar (Burdurun ilçəsi), Korkutəli (Antalyanın ilçəsi), Antalya; Həmidoğullarının əgəmənliğinin altına girincə, sınırları da gənişləmiş oldu.

Həmidoğulları bəyliyinin sınırları Burdurdan taşıp, Antalyaya vardıktan sonra, tarixi olaylar şöylə gəlişti. Dündar Bəy komşu və çəvrədə bulunan ötəki bəyliklərlə iyi ilişkilər içindəydi. Kəndi gücünə, kuvvətinə aşırı dərəcədə güvəni vardı. Kəndinə olan bu güvəni də 15.000 yaya; 15.000də atlı askərinin oluşundan, Bəyliyinin sınırları içində 15 kalənin bulunuşundan idi.

Bahadır xanın ən güçlü adamı elhanlı Əmir Çoban Sulduza boyun əğməyənlərin içində Dündar Bəy də vardı. Əmir Çoban, elhanlı imparatorluğunun ən güçlü adamı halinə gəldiktən sonra, oğullarını hər ilə vali təyin etdi. Oğlu Əmir Dəmirdaş Sulduzı da Anadoluya göndərdi. Dəmirtaş (1317) də Anadoluya gəldiktən sonra, kəndilərinə boyun əğməyənləri ortadan kaldırmak için, girişimdə bulundu. Bunların başında Həmid Bəyi Dündar Bəy gəliyordu. İzlədi: yakalattı həmən yaşamına son vərdi. Ama bu pək kolay olmadı. Yunus Bəyin oğlu Mahmut kəndisinə yardım ətməmiş olsaydı, Dündar Bəyi yakalaması da öldürməsi də mümkün olmayacaktı. Dündar Bəyin ortadan kaldırılmasında Mahmutun pək büyük yardımını görmüştü. Bu yardımın bir karşılığı olarak da, Antalya və çəvrəsini Mahmut Bəyə vərdi.

İkiyə ayrılma[redaktə | əsas redaktə]

  1. Həmidoğulları bəyliyi: (1280-1391) arası 108 yıl yaşadı. Başkənt öncə Uluborlu idi; sonra Əğirdirə naklədildi.
  2. Həmidogullari Təkə (Antalya) bəyliyi (1300 - 1423) yılları arası (123) yıllık bir yaşamı oldu. Təkə Bəyliyinə 80 yıl Antalya; 33 yıl da, Korkutəli Başkənt oldu.

Əsas Həmidoğulları bəyliyi[redaktə | əsas redaktə]

Qısa bir müddət sonra, öldürülən Dündar bəyin oğlu Xızır, bəyliyə sahib çıxdı. Atasının olan torpaqları təkrar geri aldı. Misirda olan qardaşı İshaqda gəldi; bəyliyin başına keçdi (1328). İshaq bəy öləndə qardaşı Məhmətin oğlu Mustafa, sonra da Hüsaməttin İlyas Bəylər Hükümdar oldular.

İlyas Bəy, Karamanoğulları ilə girdiği savaşı kaybədincə, Gərmiyan oğlu Süləyman Bəyə sığındı. Onun dəstəği ilə də kaybəttiği torpaqları gəri aldı. Ölümündən sonra başa gəçən oğlu Kamələttin Hüseyn bəyə, Qaramanoğulları rahat, dirlik, düzənlik yüzü göstərmədilər. Saldırıp durdular. Bu saldırılardan bıkıp usanan Hüsəyin Bəy; Bəyşəhir, Səydişəhir, Akşəhir, Yalvaç, Şarkikaraağaçı Osmanlı Padişahı Murat Hüdavəndigara 80.000 altına sattı (1374). Kəndisinə də sadəcə Isparta və Əğirdir kalmış oldu.

Antalya Təkə Bəyliyi[redaktə | əsas redaktə]

Həmidoğulları (Antalya) Təkə bəyliyinin başına Yunus Bəydən sonra Mahmut Bəy gəçti. İlhanlıların güçlü adamı Əmir Çobanın oğlu Dəmirtaşla Misira gitti; orada tutuklandı (1327); yönətimi kardəşi Xızır Bəy aldı. Başkənt Korkutəlində işləri düzənə sokmaya çalıştı isə də hasta oluşu yüzündən yerini Dadı Bəyə bırakmak zorunda kaldı. Sonra, başa küçük Məhmət Bəy gəçti. Antalya, Kıbrıs Kralı Pətronun işgalinə uğramıştı (1365); on bir yıl sonra, almayı başardı. Yönətim Osman Bəyin əlində ikən, Yıldırım Bəyazit Antalya və Təkə yörəsini əgəmənliği altına aldı oğlu İsa Çələbiyə Sancak olarak vərdi.

Ankara Savaşı sonrası yenilənmə və Bəyliyin sonu[redaktə | əsas redaktə]

1402-ci il Ankara döyüşündən sonra (1402)də Osman bəy Antalya və Korkutelini Əmir Teymurun hegemonluğunu tanıyaraq geri aldı, yenə Korkutelini paytaxt etdi. II Murad dövrində bir qarğaşalıqdan yararlanmaq istəyən Həmidoğlu Osman bəy; Qaramanoğlu II Məhmət ilə işbirliği hazırlayaraq, Antalyanı geri almağa çalışdısa də, (1403) uğur qazana bilmədi. Antalya halimi Həmza bəy tərəfindən Korkutelində basqına uğradı; orada öldürüldü.

Qısa bir müddət də Antalya əmiri Yunus bəyin köləsi Zəkəriyanın idarəsində qalan Həmidoğulları (Antalya) Təkə bəyliyi də, beləcə sona çatmış oldu.

Həmidoğulları bəyləri siyahısı[redaktə | əsas redaktə]

Həmidoğulları bəyləri:[1]

Adı Bəylik dönəmi Bəylik müddədt
Həmidoğlu İlyas bəy 1280 -1300 20 il.
Fələkəddin Dündar bəy 1300 - 1324 24 il.
Nəcməddin İshaq bəy 1328 - 1340 12 il.
Muzaffərəddin Mustafa bəy 1340 - 1355 15 il.
Hüsaməddin İlyas bəy 1355 - 1370 15 il.
Kəmaləddin Hüseyn bəy 1370 - 1391 21 il.


Həmidoğulları Təkə (Antalya) qolu bəyləri:

Adı Bəylik dönəmi Bəylik müddəti
Yunus bəy 1300 - 1324 24 il.
Mahmud bəy 1324 - 1328 4 il.
Xızır bəy 1328 - 1335 7 il.
Sinanəttin bəy 1335 - ? ?
Dadı bəy 1360 - ? ?
Məhmət bəy (Zəncirqıran) 1360 - 1380 20 il.
Osman bəy 1380 - 1392 12 il.
Osman bəy (Əmir Teymurdan sonra) 1402 - 1423 21 il.

Həmidoğulları Bəyliyinin ətrafa təsirləri[redaktə | əsas redaktə]

Həmidoğulları dövrində yüz səkiz yıl gibi pək uzun bir sürə Isparta, Burdur, Antalya, Konya illərində bazı yerlərin yönətimini əllərində bulunduran Həmidoğullarının bölgənin yer adları, sosyal, əkonomik, kültürəl yaşamı, gələnək, görənək, törəsi, bayındır halə gəlməsi gibi alanlarda; özəlliklə Isparta, Uluborlu, Əğirdir ilçələrinin tarixləri içində, pək büyük və önəmli bir yeri bulunmaktadır.

Isparta şəhəri isə Həmidoğulları sona ərdiktən sonra yuzyıllar boyunca bu bəyliyin "Həmid" adını taşıdı. Həmidoğulları Bəyliyi sona ərdiktən sonra Isparta və civarı Osmanlı Dövləti içində "Həmid Sancağı" oldu. Sancak o zamanlar əyalətlə ilçə arasında yer alan bir yönətim bölümü idi. 1891də (Həmid) adına (mamur, ən bayındır) anlamına gələn bir (abat) əklənərək (Həmidabat) olarak dəğiştirildi. Bu tarixtən sonra da Isparta şəhərin adı "Həmidabat" olarak kaldı. Bir sürə Konya ya bağlandı. 1919 da Konyadan ayrıldı. 1922 yılında Həmidabat adı Isparta olarak dəğiştirildiktən sonra, il yapıldı. Görüldüğü gibi kənt, altı yüz yılı gəçkin, pək uzun bir sürə, Həmidoğulları bəyliyin "Həmid" adını taşımış oldu.

Həmidoğullarının ilk başşəhəri Uluborlu idi. Sonra buradan taşındılar Əğirdiri "Başkənt" yaptılar. Simdiki Isparta ilinin bu iki ilçəsi Həmidoğulları dəvrində başkənt olmakla önəm kazandılar; büyüdülər, bayındır halə gətirildilər. Həmidoğullarından Dündar Bəy, Əğirdirdə para bilə bastı.

Həmidoğullarından qalan tarixi əsərlər[redaktə | əsas redaktə]

Isparta, Uluborlu, Əğridir səhirləri basta olmak uzərə Isparta yörəsində Həmidoğullarından kalma, pək çok tarixî yapıt bulunmaktadır. Bu yapıtlardan bazıları şunlardır ;

  • Isparta "Xızır Bəy Hamami" : 1327-1328 yılları arası, Həmidoğulları Bəyliyinin başında bulunan Dündar Bəyin kardəşi Xızır Bəy tarafından yaptırılmıştır.
  • Isparta "Xızır Bəy Camii" : Bu cami də "Xızır Bəy Hamamı" ilə birliktə Xızır Bəy tarafından yaptırılmıştır. 1888 yılında olan büyük Isparta dəprəmində yıkılmış, dəprəmdən sonra onarım görmüştür.
  • Uluborlu "Muhittin Çəşməsi" : 1300 - 1324 yılları arasında 24 yıl Həmidoğulları Bəyliyinin başında bulunmuş olan Dündar Bəy tarafından yaptırılmıştır.
  • Uluborlu "Türbəsi" : Ahi Bahattin Camisinin bitişiğində bulunan türbə Dündar Bəy zamanında yaptırılmıştır.
  • Uluborlu "Əfəndi Sultan Camii": Dündar Bəy zamanında yapılmıştır.
  • Uluborlu "Arapçık Çəşməsi" : Dündar Bəy zamanında yapılmıştır.
  • Əğirdir "Dündar Bəy Mədrəsəsi" : Səlçukular zamanında han olarak yaptırılmış, Həmidoğullarından Dündar Bəy tarafından da gənişlətilərək, mədrəsəyə çəvrilmiştir. Həmidoğullarından kalma büyük və tarixi dəğəri olan yapılardan biridir.
  • Şarki Karaağaç "Tahta Minarə" : Həmidoğulları tarafından yapılmıştır.
  • Afyonkarahisar ilinin Şuhut İlçəsində bulunan "Kubbəli Camii və Minarəsi": 1328 - 1335 yılları arası Həmidoğullarının Təkə Bəyi bulunan Xızır Bəy tarafından yaptırılmıştır. Caminin üç kubbəsi bulunmaktadır; minarəsi də iki şərefəlidir.
  • Burdur "Muzaffərəttin Mədrəsəsi": 1340-1355 yılları arasında 15 yıl Həmid Bəyliyinin başında bulunan Muzarəttin Mustafa Bəy tarafından yaptırılmıştır.

Bunlara bənzər Həmidoğulları bəyliyi sınırları içində bulunan Gölhisar, Antalya, Korkutəli, Akşəhir, Bəyşəhir, Seydişəhirdə də bəzi memarlıq abidələri var.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Öztuna, Yılmaz, "Dövlətlər və Hanədanlar" Cilt:2, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara (1996)

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

  • Uzunçarşılı, İsmail Hakki (1988 ilk baskı 1937) Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri, Ankara:Türk Tarih Kurumu, ISBN 975-16-0044-8 s. 62-69.
  • Bosworth, Clifford (1996),The new Islamic dynasties: a chronological and genealogical manual, New York: Columbia University Press s.226. (Google Books ,  (ing.) Erişme:6.3.2010)