Alabama

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Alabama
ing. Alabama
Alabama bayrağı Alabama gerbi
Bayraq Gerb
Təxəllüsü: Diksinin qəlbi, Pambıq ştatı
Şüarı: Biz hüquqlarımızın müdafiəsinə cəsarət edirik.
Himni: "Alabama"
ABŞ xəritəsində Alabama
Rəsmi dil İngilis dili
Danışılan dillər İngilis dili (95.1%)
İspan dili (3.1%)
Paytaxtı Montqomeri
Ən iri şəhəri Birminqem
Ən iri metropoliteni Briminqem Metropoliten Ərazisi
Ərazisi 30-cu (ABŞ üzrə)
 • Ümumi 52,419 sq mi
(135.765 km2)
 • Eni 190 miles (305 km)
 • Uzunluğu 330 miles (531 km)
 • % su 3.20
 • En dairəsi 30° 11′ Ş - 35° Ş
 • Uzunluq dairəsi 84° 53′ Q - 88° 28′ Q
Əhalisi 24-cü (ABŞ üzrə)
 • Ümumi 4,858,979 (2015)[1]
 • Sıxlıq 9.47 (2011)/sq mi  (36.5 (2011)/km2)
27-ci (ABŞ üzrə)
 • Təsərrüfatın Orta Gəliri 40,489 $ (2009) (46-cı)
Yüksəklik
 • Maksimal yüksəklik Çiha dağı[2][3][4]
2,413 ft (735.5 m)
 • Orta yüksəklik 500 ft  (150 m)
 • Minimal yüksəklik Meksika körfəzi
dəniz səviyyəsi
Ştatlıqdan Əvvəl Alabama Ərazisi
İttifaqa qəbul 14 dekabr, 1819 (22-ci)
Qubernator Robert Bentli (R)
Leytenant-qubernator Key Ayvi (R)
Qanunverici hakimiyyət Ştat Qanunverici Hakimiyyəti
 • Yuxarı Palata Senat
 • Aşağı Palata Nümayəndələr Palatası
ABŞ Senatorları Riçard Şelbi (R)
Jeff Seşens (R)
ABŞ Palata nümayəndələri 6 Respublikaçı
1 Demokrat (siyahı)
Saat qurşağı
 • Ştatın əsas hissəsi Mərkəzi UTC -6/-5
 • Finiks Şərq UTC -5/-4
ISO 3166 US-AL
Abbreviatura AL
Rəsmi saytı alabama.gov

Alabama (ing. Alabama) - ABŞ-ın cənub-şərq bölgəsində yerləşən ştat. Şimalda Tennessi, şərqdə Corciya, cənubda FloridaMeksika körfəzi, qərbdə Missisipi ilə həmsərhəddir. ABŞ-da ərazisinə görə 30-cu, əhalisinə görə isə 24-cü yerdə dayanır.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

İlk sakinləri, 10 min ildir burada yaşadığı təxmin edilən hindulardır. Kolumb əvvəli mədəniyyətlərə bağlı maddi məlumatlar arasında Tuskallosa yaxınlarında Moundville ətrafında olan məskunlaşma vahidləri, mərasim yerləri, sarmal formasındakı kurganlar ilə Apalaş Dağlarında iştirak edən mağara evlər sayıla bilər. Bölgə, 16-cı əsrdə Avropalılar tərəfindən kəşf edildiyində, burada məskun olan Yerli qrupları Krikler, Çerokiler, Çoktavlar və Çikasolardı.

Bölgənin, Avropa ilə ilk dəfə əlaqə yaratması, bura xəzinə axtarmaq üçün gələn Hernando da Soto kimi İspanlar vasitəsilə oldu. Fransızlar, 1702də ilk davamlı məskunlaşma mərkəzi olan St. Luisi qurdular. İlk Qaralar isə 1719da bir kölə gəmisiylə Dauphin Adasına gətirildilər. 17. və 18. əsrlərdə bölgə, burada suverenlik qurmaq istəyən Fransız, İngilis və İspanlar arasındakı döyüşlərə səhnə oldu. Torpaqlarının böyük hissəsinin yoxlaması 1783də İngilislərdən ABŞa keçdi, amma Mobilə Tünd 1813ə qədər İspanlarda qaldı. 1817də Alabama Torpaqları yaradıldı və 1819da bura əyalət statusu verildi. Alabama, Amerikan Vətəndaş müharibəsisi (1861) əsnasında Birlikdən (Union) ayrılaraq Amerika Konfedere Dövlətlərinə qatıldı. Konfederasiyanın ilk paytaxtı Montgomery idi. Alabama 1868də Birliyə ikinci dəfə qəbul edildi. Vətəndaş müharibəsi sonrasında yenidən quruluş dövründə Qaraların rəhbərliyə, təhsilə və iqtisadi həyata qatılmasını təmin etmək məqsədiylə girişilən səylər müvəffəqiyyətsiz qaldı. Qaralara dərhal heç haqq tanımayan qatı irq ayrı-seçkiliyi siyasəti 1870lərin ortalarından 1960ların ortalarına qədər davam etdirildi.

Coğrafiyası və iglimi[redaktə | əsas redaktə]

Bir düzbucaqlıya bənzəyən əyalətin şimal-cənub uzunluğu 540 km, şərq-qərb uzunluğu 336 kmdir. Jeomorfolojik baxımdan Alabama kobudca eyni böyüklükdə iki ana bölgəyə ayrıla bilər; Apalaş Dağlarının cənub yükseltilerinden ibarət olan şimal bölgəsi və Meksika Körfəzinin sahil düzlüklərindən ibarət olan cənub bölgəsi. Şimal ucdakı Cumberland Platosunun suları, Tennessee Çayı vasitəsilə şimal-qərbə, əyalətin geri qalan bölgələrinin suları isə, geniş məhsuldar vadilər vasitəsilə cənuba doğru akaçlanır. Albamanın iqlimi ılımandır. İllik ortalama istilik şimalda 17 °C, cənubda 19 °C'dir. Yağmurlar il içində nizamlı dağılam göstərər. Birminghamda illik yağmur ortalaması 1.320' mm, Mobilədə isə 1.550 mmdir. Bu əlverişli şərtlər səbəbiylə əkinçilik məhsul dövrü, şimalda 200 gündən başlayaraq cənubda 300 günə çatar. Torpaq da əkinçiliyə çox əlverişlidir.

Əhalisi[redaktə | əsas redaktə]

İlk çöl yerləşmələrin toxuması, əyalətin iqlim və torpaq xüsusiyyətlərini əks etdirər. Necə ki, əhalinin yarıdan çoxu 1960lara qədər çöl seqmentdə yaşamağı davam etdirdi. 1980ə gəlindiyində bu nisbət yüzdə 40a düşmüşdü. Əyalətdə yalnız Birmingem və Mobil şəhərlərinin əhalisi 200.000-nin üzərindədir. Əhalinin dörddə üçü Ağlar, dörddə biri Qaralardan ibarətdir.

İqtisadiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Alabama iqtisadiyyatının təməlini 1915 ə qədər pambıq istehsalı meydana gətirərdi; bu tarixdə ortaya çıxan bir növ zərərli qurd, Alabama cütçüsünü məhsulu növlərə ayırıldırmağa məcbur etdi. Pambıq bu gün də təməl məhsullardan biridir. Ayrıca soya paxlası, misir, yerfıstığı və meşə məhsulları çıxarılar, ev heyvanları, mal və donuz yetişdirilər. Əyalətin sənaye mərkəzi Birminghamdır; şəhərin yaxınındakı dəmir, kömür və kireçtaşı yataqları burada dəmir-polad sənayesinin qurulmasını təmin etmişdir. Tennessee Vadisi İdarəsinin (TVƏ) 1930da qurduğu hidroelektrik təsislərindən əldə edilən bol və ucuz elektrik aluminyum, tekstil, kağız, kimya, metalurji, kauçuk və plastik kimi sənaye qollarının inkişafına iştirak etmişdir. Browns, Ferry, Farley və Bellefonte nüvə reaktör kompleksləri, 1970lərin ortalarından bəri əlavə elektrik gücü təmin etməkdədir.

Təhsil[redaktə | əsas redaktə]

Əyalətin ən əhəmiyyətli təhsil təşkilatı The University of Alabamadır. Mərkəz kampusu Tuscaloosa şəhərində olan universitet, Amerikadakı məktəb qiymətləndirmə quruluşu Usnews tərəfindən də hər il yaxşı dərəcəylə qiymətləndirilməkdədir. 1805-ci ildə qurulan universitetin mühəndislik fakültəsi, eyni zamanda Amerikanın ən köhnə 5 mühəndislik fakültəsindən biridir. Bunun yanında işlətmə və administrativ elmlər fakültəsi Amerikadakı işlətmə məktəbləri içində əhəmiyyətli bir yerə malikdir. Bunların yanında universitetdə Ünsiyyət, Sənət, Hüquq və Tibb fakültələri var. Universitetin ayrıca Hunstville və Birminghamda da kampusları vardır. Bunun yanında əyalətdəki bir başqa əhəmiyyətli universitet də Auburn Universitydir. Məktəb xüsusilə mühəndislik budaqlarında əhəmiyyətli bir yerə malikdir. Bu iki məktəbin xaricində Alabamada olan başlıca təhsil təşkilatları; University of South Alabama (Mobilə), University of North Alabama (Florence), Stillman College(Tuscaloosa), Shelton State College(Tuscaloosa) və Gadsden College(Gadsden)dır.

Ən böyük şəhərlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. Birmingham-Hoover-Cullman CSA (1,170,012) əhalisi
  2. Mobile-Daphne-Fairhope CSA 567,625
  3. Montgomery 397,961
  4. Huntsville 368,661
  5. Tuscaloosa 196,885
  6. Decatur MSA 149,629
  7. Florence-Muscle Shoals 142,950
  8. Dothan 136,594
  9. Auburn-Opelika 123,254
  10. Anniston-Oxford 112,240
  11. Gadsden 104.000

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]


Flag of the United States.svg ABŞ-ın inzibati bölgüsü
Federal ərazi

Kolumbiya federal dairəsi

Ştatlar

Alabama | Alyaska | Arizona | Arkanzas | Aydaho | Ayova | Cənubi Dakota | Cənubi Karolina | Corciya | Delaver | Florida | Havay | İllinoys | İndiana | Kaliforniya | Kanzas | Kentukki | Kolorado | Konnektikut | Luiziana | Massaçusets | Men | Merilend | Miçiqan | Minnesota | Missisipi | Missuri | Montana | Nebraska | Nevada | Nyu-Cersi | Nyu-Hempşir | Nyu-Meksiko | Nyu-York | Ohayo | Oklahoma | Oreqon | Pensilvaniya | Qərbi Virciniya | Rod-Aylend | Şimali Dakota | Şimali Karolina | Tennessi | Texas | Vaşinqton | Vayominq | Vermont | Virciniya | Viskonsin | Yuta

Federal Torpaqlar

Amerika Samoası | Quam | Şimali Marian adaları | Puerto Riko | Virgin adaları

Kiçik adacıqlar

Beyker adası | Haulend adası | Carvis adası | Conston rifi | Kinqmen rifi | Miduey rifi | Navassa adası | Palmira rifi | Ueyk rifi