Alabama

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Alabama
ing. Alabama
Alabama bayrağı Alabama gerbi
Bayraq Gerb
Təxəllüsü: Diksinin qəlbi, Pambıq ştatı
Şüarı: Biz hüquqlarımızın müdafiəsinə cəsarət edirik.
Himni: "Alabama"
ABŞ xəritəsində Alabama
Rəsmi dil İngilis dili
Danışılan dillər 2010-cu ildə[1]
İngilis dili (95.1%)
İspan dili (3.1%)
Paytaxtı Montqomeri
Ən iri şəhəri Birminqem
Ən iri metropoliteni Briminqem Metropoliten Ərazisi
Ərazisi 30-cu (ABŞ üzrə)
 • Ümumi 52,419 mil²
(135.765 km2)
 • Eni 190 mil (305 km)
 • Uzunluğu 330 mil (531 km)
 • % su 3.20
 • En dairəsi 30° 11′ Ş - 35° Ş
 • Uzunluq dairəsi 84° 53′ Q - 88° 28′ Q
Əhalisi 24-cü (ABŞ üzrə)
 • Ümumi 4,858,979 (2015)[2]
 • Sıxlıq 9.47 (2011)/mil²  (36.5 (2011)/km2)
27-ci (ABŞ üzrə)
 • Təsərrüfatın Orta Gəliri 40,489 $ (2009) (46-cı)
Yüksəklik
 • Maksimal yüksəklik Çiha dağı[3][4][5]
2,413 ft (735.5 m)
 • Orta yüksəklik 500 ft  (150 m)
 • Minimal yüksəklik Meksika körfəzi[4]
dəniz səviyyəsi
Ştatlıqdan Əvvəl Alabama Ərazisi
İttifaqa qəbul 14 dekabr, 1819 (22-ci)
Qubernator Robert Bentli (R)
Leytenant-qubernator Key Ayvi (R)
Qanunverici hakimiyyət Ştat Qanunverici Hakimiyyəti
 • Yuxarı Palata Senat
 • Aşağı Palata Nümayəndələr Palatası
ABŞ Senatorları Riçard Şelbi (R)
Jeff Seşens (R)
ABŞ Palata nümayəndələri 6 Respublikaçı
1 Demokrat (siyahı)
Saat qurşağı
 • Ştatın əsas hissəsi Mərkəzi UTC -6/-5
 • Finiks Şərq UTC -5/-4
ISO 3166 US-AL
Abbreviatura AL
Rəsmi saytı www.alabama.gov

Alabama (ing. Alabama) - ABŞ-ın cənub-şərq bölgəsində yerləşən ştat. Şimalda Tennessi, şərqdə Corciya, cənubda FloridaMeksika körfəzi, qərbdə Missisipi ilə həmsərhəddir. ABŞ-da ərazisinə görə 30-cu, əhalisinə görə isə 24-cü yerdə dayanır. Alabama ölkədə ən uzun gəmiçiliyə yararlı daxili sulara (1.300 mil (2.100 km)) malik olan ştatlardan biridir.[6]

ABŞ Vətəndaş müharibəsindən İkinci dünya müharibəsinə qədər bir çox Cənub ştatı kimi Alabamada kənd təsərrüfatından asılı olduğu üçün iqtisadi çətinliklər çəkirdi. Böyük sənaye müəssisələri və şəhər mərkəzlərinin artmasına baxmayaraq 1901-1961-ci illərdə qanunvericiliyiliyin qeyri-bərabər bölünməsi səbəbi ilə 1901-ci ildən 1960-cı illərə qədər kəndli ağların maraqları üstünlük təşkil edirdi; şəhərlilər və Afroamerikalılar çox az təmsil olunurdu.[7] Afroamerikalılar və yoxsul ağlar 1901-ci il ştat konstitusiyası ilə ümumən hüquqlarından məhrum edildilər, bu vəziyyət 1960-cı illərin ortalarına qədər federal qanunvericiliklə yüngülləşdirilənə qədər davam etdi. Bir çox qraflıqda azlıqların təcridi seçki sistemində davam edirdi; 1980-ci illərin sonunda müxtəlif seçki sistemlərinin yaradılması üçün bəzi dəyişikliklər edildi.

İkinci dünya müharibəsindən sonra Alabama bir sahəli kənd təsrrüfatından çox sahəli kənd təsrrüfatına keçərək ştat iqtisadiyyatını inkişaf etdirdi. Solid South-un konqresdəki gücü nəticəsində müxtəlif ABŞ Silahlı Qüvvələri qurğularının qurulması və genişləndirilməsi XX əsrin ortalarında kənd təsərrüfatı və sənaye iqtisadiyyatı arasındakı boşluğu doldurmağa kömək etdi. XXI əsrdə ştat iqtisadiyyatı idarə etmə, avtomobil, maliyyə, istehsal, aerokosmik, mineral hasilatı, səhiyyə, təhsil, pərakəndə, və texnologiya sahələrinə əsaslanır.[8]

Alabama ştat quşunun şərəfinə Sarı ağacdələn ləqəbini almışdı. Alabama həmçinin Diksinin qəlbi və Pambıq ştatı adı ilə də tanınır. Ştat ağacı uzunyarpaq şam və ştat çiçəyi kameliyadır. Alabamanın paytaxtı Montqomeridir. Əhalisinə görə ən böyük şəhəri uzun müddət ən sənayeləşmiş şəhər olan Birminqem[9], ərazisinə görə Hantsvilldir. Ən qədim şəhəri 1702-ci ildə fransız kolonistləri tərəfindən Fransız Luizianasının paytaxatı olaraq əsası qoyulmuş Mobildir.[10]

Etimologiyası[redaktə | əsas redaktə]

Jekson qraflığındakı Rassell Mağarasının girişlərindən biri. Mağaradakı yerli düşərgə ocaqlarının qalıntıları e.ə. 6550-6145-ci illərə aid edilir.

Alabama çayının və ştatın Avropa-Amerika adlandırılması Kusa çayı ilə Talapusa çayının qovuşmasından aşağıda yaşayan Muskoke dilli qəbilə olan Alabamaların adından qaynaqlanır.[11] Alabama dilində özlərini Albaamo (bəzi dialektlərdə Albaama və ya Albàamo; cəm halı Albaamaha) adlandırırlar.[12]

Alabama sözünün Alabama dilindən gəldiyinə inanılır və bu sözün Çoktav dilindən alındığı fikri düzgün deyildir.[13][14] Müxtəlif tarixi qaynaqlarda bu söz fərqli şəkillərdə yazılmışdır.[14]

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Alabama tarixi

Avropalılardan əvvəlki məskunlar[redaktə | əsas redaktə]

Heyl qraflığındakı Maundvil Arxeoloji Parkı. 1000-1450-ci illərdə Missisipi mədəniyyətinə aid hindular tərəfindən istifadə edilmişdir.

Avropalılar bu ərazidə məskunlaşmasından min illər əvvəl müxtəlif mədəniyyətlərə məxsus aborigenlər burada yaşayırdılar. Ohayo çayının şimalındakı tayfalarla ticarət əlaqələri Dəfn Kurqanı Dövründə (e.ə 1000 - b.e. 700) başlamış və Avropalılarla əlaqəyə qədər davam etmişdir.[15]

Hal-hazırda Maundvil Arxeoloji Parkı ərazisində inşa edilmiş böyük mərkəz vasitəsi ilə 1000-1600-cü illərdə kənd təsərrüfatı əsaslı Missisipi mədəniyyəti ştatın böyük hissəsini əhatə etmişdi.[16][17] İndiki İllinoys ərazisində yerləşən Kaokiyadan sonra klassik Orta Missisipi mədəniyyətinə aid ikinci ən böyük kompleks olan bu yer qədim mədəniyyət mərkəzi olmuşdur.

Kolumb əvvəli mədəniyyətlərə bağlı maddi məlumatlar arasında Tuskallosa yaxınlarında Moundville ətrafında olan məskunlaşma vahidləri, mərasim yerləri, sarmal formasındakı kurganlar ilə Apalaş Dağlarında iştirak edən mağara evlər sayıla bilər. Bölgə, 16-cı əsrdə Avropalılar tərəfindən kəşf edildiyində, burada məskun olan Yerli qrupları Krikler, Çerokiler, Çoktavlar və Çikasolardı.

Bölgənin, Avropa ilə ilk dəfə əlaqə yaratması, bura xəzinə axtarmaq üçün gələn Hernando da Soto kimi İspanlar vasitəsilə oldu. Fransızlar, 1702də ilk davamlı məskunlaşma mərkəzi olan St. Luisi qurdular. İlk Qaralar isə 1719da bir kölə gəmisiylə Dauphin Adasına gətirildilər. 17. və 18. əsrlərdə bölgə, burada suverenlik qurmaq istəyən Fransız, İngilis və İspanlar arasındakı döyüşlərə səhnə oldu. Torpaqlarının böyük hissəsinin yoxlaması 1783də İngilislərdən ABŞa keçdi, amma Mobilə Tünd 1813ə qədər İspanlarda qaldı. 1817də Alabama Torpaqları yaradıldı və 1819da bura əyalət statusu verildi. Alabama, Amerikan Vətəndaş müharibəsisi (1861) əsnasında Birlikdən (Union) ayrılaraq Amerika Konfedere Dövlətlərinə qatıldı. Konfederasiyanın ilk paytaxtı Montgomery idi. Alabama 1868də Birliyə ikinci dəfə qəbul edildi. Vətəndaş müharibəsi sonrasında yenidən quruluş dövründə Qaraların rəhbərliyə, təhsilə və iqtisadi həyata qatılmasını təmin etmək məqsədiylə girişilən səylər müvəffəqiyyətsiz qaldı. Qaralara dərhal heç haqq tanımayan qatı irq ayrı-seçkiliyi siyasəti 1870lərin ortalarından 1960ların ortalarına qədər davam etdirildi.

Coğrafiyası və iglimi[redaktə | əsas redaktə]

Bir düzbucaqlıya bənzəyən əyalətin şimal-cənub uzunluğu 540 km, şərq-qərb uzunluğu 336 kmdir. Jeomorfolojik baxımdan Alabama kobudca eyni böyüklükdə iki ana bölgəyə ayrıla bilər; Apalaş Dağlarının cənub yükseltilerinden ibarət olan şimal bölgəsi və Meksika Körfəzinin sahil düzlüklərindən ibarət olan cənub bölgəsi. Şimal ucdakı Cumberland Platosunun suları, Tennessee Çayı vasitəsilə şimal-qərbə, əyalətin geri qalan bölgələrinin suları isə, geniş məhsuldar vadilər vasitəsilə cənuba doğru akaçlanır. Albamanın iqlimi ılımandır. İllik ortalama istilik şimalda 17 °C, cənubda 19 °C'dir. Yağmurlar il içində nizamlı dağılam göstərər. Birminghamda illik yağmur ortalaması 1.320' mm, Mobilədə isə 1.550 mmdir. Bu əlverişli şərtlər səbəbiylə əkinçilik məhsul dövrü, şimalda 200 gündən başlayaraq cənubda 300 günə çatar. Torpaq da əkinçiliyə çox əlverişlidir.

Əhalisi[redaktə | əsas redaktə]

İlk çöl yerləşmələrin toxuması, əyalətin iqlim və torpaq xüsusiyyətlərini əks etdirər. Necə ki, əhalinin yarıdan çoxu 1960lara qədər çöl seqmentdə yaşamağı davam etdirdi. 1980ə gəlindiyində bu nisbət yüzdə 40a düşmüşdü. Əyalətdə yalnız Birmingem və Mobil şəhərlərinin əhalisi 200.000-nin üzərindədir. Əhalinin dörddə üçü Ağlar, dörddə biri Qaralardan ibarətdir.

İqtisadiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Alabama iqtisadiyyatının təməlini 1915 ə qədər pambıq istehsalı meydana gətirərdi; bu tarixdə ortaya çıxan bir növ zərərli qurd, Alabama cütçüsünü məhsulu növlərə ayırıldırmağa məcbur etdi. Pambıq bu gün də təməl məhsullardan biridir. Ayrıca soya paxlası, misir, yerfıstığı və meşə məhsulları çıxarılar, ev heyvanları, mal və donuz yetişdirilər. Əyalətin sənaye mərkəzi Birminghamdır; şəhərin yaxınındakı dəmir, kömür və kireçtaşı yataqları burada dəmir-polad sənayesinin qurulmasını təmin etmişdir. Tennessee Vadisi İdarəsinin (TVƏ) 1930da qurduğu hidroelektrik təsislərindən əldə edilən bol və ucuz elektrik aluminyum, tekstil, kağız, kimya, metalurji, kauçuk və plastik kimi sənaye qollarının inkişafına iştirak etmişdir. Browns, Ferry, Farley və Bellefonte nüvə reaktör kompleksləri, 1970lərin ortalarından bəri əlavə elektrik gücü təmin etməkdədir.

Təhsil[redaktə | əsas redaktə]

Əyalətin ən əhəmiyyətli təhsil təşkilatı The University of Alabamadır. Mərkəz kampusu Tuscaloosa şəhərində olan universitet, Amerikadakı məktəb qiymətləndirmə quruluşu Usnews tərəfindən də hər il yaxşı dərəcəylə qiymətləndirilməkdədir. 1805-ci ildə qurulan universitetin mühəndislik fakültəsi, eyni zamanda Amerikanın ən köhnə 5 mühəndislik fakültəsindən biridir. Bunun yanında işlətmə və administrativ elmlər fakültəsi Amerikadakı işlətmə məktəbləri içində əhəmiyyətli bir yerə malikdir. Bunların yanında universitetdə Ünsiyyət, Sənət, Hüquq və Tibb fakültələri var. Universitetin ayrıca Hunstville və Birminghamda da kampusları vardır. Bunun yanında əyalətdəki bir başqa əhəmiyyətli universitet də Auburn Universitydir. Məktəb xüsusilə mühəndislik budaqlarında əhəmiyyətli bir yerə malikdir. Bu iki məktəbin xaricində Alabamada olan başlıca təhsil təşkilatları; University of South Alabama (Mobilə), University of North Alabama (Florence), Stillman College(Tuscaloosa), Shelton State College(Tuscaloosa) və Gadsden College(Gadsden)dır.

Ən böyük şəhərlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. Birmingham-Hoover-Cullman CSA (1,170,012) əhalisi
  2. Mobile-Daphne-Fairhope CSA 567,625
  3. Montgomery 397,961
  4. Huntsville 368,661
  5. Tuscaloosa 196,885
  6. Decatur MSA 149,629
  7. Florence-Muscle Shoals 142,950
  8. Dothan 136,594
  9. Auburn-Opelika 123,254
  10. Anniston-Oxford 112,240
  11. Gadsden 104.000

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Stephens, Challen (19 October 2015). "A look at the languages spoken in Alabama and the drop in the Spanish speaking population". AL.com. http://www.al.com/news/index.ssf/2015/10/a_look_at_the_drop_in_foreign.html. İstifadə tarixi: 21 September 2016.
  2. "Table 1. Annual Estimates of the Resident Population for the United States, Regions, States, and Puerto Rico: April 1, 2010 to July 1, 2015" (CSV). U.S. Census Bureau. December 26, 2015. http://www.census.gov/popest/data/state/totals/2015/tables/NST-EST2015-01.csv. İstifadə tarixi: December 26, 2015.
  3. "Cheehahaw". NGS data sheet. U.S. National Geodetic Survey. http://www.ngs.noaa.gov/cgi-bin/ds_mark.prl?PidBox=DG3595. İstifadə tarixi: October 20, 2011.
  4. 4,0 4,1 "Elevations and Distances in the United States". United States Geological Survey. 2001. http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html. İstifadə tarixi: October 21, 2011.
  5. Elevation adjusted to North American Vertical Datum of 1988.
  6. "An entry level guide to all about Alabama". Alabama Department of Commerce. http://www.madeinalabama.com/advantages/alabama-101/. İstifadə tarixi: August 15, 2016.
  7. "George Mason University, United States Election Project: Alabama Redistricting Summary. Retrieved March 10, 2008". Web.archive.org. Arxivləşdirilib: [1] saytından October 17, 2007 tarixində. //web.archive.org/web/20071017192719/http://elections.gmu.edu/Redistricting/AL.htm. İstifadə tarixi: October 24, 2010.
  8. "Alabama Occupational Projections 2008-2018". Alabama Department of Industrial Relations. State of Alabama. http://www2.dir.alabama.gov/projections/Occupational/Proj2018/Statewide/alabama2008_2018.pdf. İstifadə tarixi: September 22, 2012.
  9. "Alabama". QuickFacts. United States Census Bureau. http://quickfacts.census.gov/qfd/states/01000.html. İstifadə tarixi: September 22, 2012.
  10. Thomason, Michael (2001). Mobile: The New History of Alabama's First City. Tuscaloosa: University of Alabama Press, 2–21. ISBN 0-8173-1065-7.
  11. Read, William A. (1984). Indian Place Names in Alabama. University of Alabama Press. ISBN 0-8173-0231-X. OCLC 10724679.
  12. (1993) Dictionary of the Alabama Language. Austin: University of Texas Press. ISBN 0-292-73077-2. OCLC 26590560.
  13. "Alabama, n. and adj.". OED Online. March 2016. Oxford University Press. http://www.oed.com/view/Entry/248152?redirectedFrom=alabama& (accessed April 22, 2016)
  14. 14,0 14,1 "Alabama: The State Name". All About Alabama. Alabama Department of Archives and History. Arxivləşdirilib: June 28, 2007 tarixində. http://www.archives.alabama.gov/statenam.html. İstifadə tarixi: August 2, 2007.
  15. "Alabama". The New York Times Almanac 2004. August 11, 2006. Arxivləşdirilib: [2] saytından September 26, 2006 tarixində. //web.archive.org/web/20060926105134/http://travel2.nytimes.com/2004/07/15/travel/NYT_ALMANAC_US_ALABAMA.html. İstifadə tarixi: September 23, 2006.
  16. Welch, Paul D. (1991). Moundville's Economy. University of Alabama Press. ISBN 0-8173-0512-2. OCLC 21330955.
  17. Walthall, John A. (1990). Prehistoric Indians of the Southeast-Archaeology of Alabama and the Middle South. University of Alabama Press. ISBN 0-8173-0552-1. OCLC 26656858.


Flag of the United States.svg ABŞ-ın inzibati bölgüsü
Federal ərazi

Kolumbiya federal dairəsi

Ştatlar

Alabama | Alyaska | Arizona | Arkanzas | Aydaho | Ayova | Cənubi Dakota | Cənubi Karolina | Corciya | Delaver | Florida | Havay | İllinoys | İndiana | Kaliforniya | Kanzas | Kentukki | Kolorado | Konnektikut | Luiziana | Massaçusets | Men | Merilend | Miçiqan | Minnesota | Missisipi | Missuri | Montana | Nebraska | Nevada | Nyu-Cersi | Nyu-Hempşir | Nyu-Meksiko | Nyu-York | Ohayo | Oklahoma | Oreqon | Pensilvaniya | Qərbi Virciniya | Rod-Aylend | Şimali Dakota | Şimali Karolina | Tennessi | Texas | Vaşinqton | Vayominq | Vermont | Virciniya | Viskonsin | Yuta

Federal Torpaqlar

Amerika Samoası | Quam | Şimali Marian adaları | Puerto Riko | Virgin adaları

Kiçik adacıqlar

Beyker adası | Haulend adası | Carvis adası | Conston rifi | Kinqmen rifi | Miduey rifi | Navassa adası | Palmira rifi | Ueyk rifi