Alan Türinq

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Stop bad orthography.svg
Bu səhifədə iş davam etməkdədir.

Müdaxilə etməyə tələsməyin!
  • Əgər məqalə yarımçıq qalmışsa, məqaləni başlayan istifadəçi ilə əlaqə yaradıb məqalənin vəziyyətini onunla müzakirə edə bilərsiniz.
  • Səhifənin tarixçəsində məqalə üzərində işləmiş istifadəçilərin siyahısını görə bilərsiniz.
Bu şablon 7 gündən çox redaktə edilməyən məqalələrdən silinə bilər.

Ən son dəyişiklik Sefer azeri (töhfələr| qeydlər) tərəfindən edilmişdir.
Alan Türinq
ing. Alan Mathison Turing
Alan Turing Aged 16.jpg
Doğum tarixi: 23 iyun 1912(1912-06-23)
Doğum yeri: Meyda-Veyl, Vestminster borosu, Britaniya İmperiyası
Vəfatı: 7 iyun 1954 (41 yaşında)
Vəfat yeri: Uilmslou, Çeşir, İngiltərə, Böyük Britaniya
Vətəndaşlıq: Flag of the United Kingdom.svg Böyük Britaniya
Elm sahəsi: riyaziyyat, məntiq, kriptoqrafiya, informatika
İş yeri: Kembric Universiteti
Böyük Britaniyanın Milli Fizika laboratoriyası
Hökumət əlaqələr mərkəzi
Mançester Universiteti
Elmi dərəcəsi: Mançester Universiteti
Prinston Universiteti
Alma mater: Kembric Kral kolleci
Elmi rəhbəri: Alonzo Çörç
Tanınmış yetirmələri: Robin Qandi
Tanınır: Türinq maşınınınTürinq testinin yaradıcısıdır
Mükafatları:
Britaniya imperiyasının kavaler ordeni (hərbi)

London Kral Cəmiyyətinin fəxri üzvü
İmzası İmza

Alan Metison Türinq (ing. Alan Mathison Turing [ˈtjʊərɪŋ];23 iyun 1912(1912-06-23)7 iyun 1954(1954-06-07)) — informatika elminin inkişafına mühüm təsir göstərmiş ingilis riyaziyyatçısı, məntiqçikriptoqrafı. Britaniya İmperiyasının Ordeni kavaleri (1945) və London kral cəmiyyətinin üzvü (1951)[1]. Alimin 1936-cı ildə təklif etdiyi və hal-hazırda bütün ümumi təyinatlı kompüterlərin modeli sayılan mücərrəd "Türinq hesablama maşını"[2], alqoritm anlayışı formallaşdırmağa imkan vermiş və indiyə qədər keçirilən çoxlu nəzəri və təcrübi tədqiqatlar zamanı istifadə olunmuşdur[2][3][4]. A.Türinqin elmi əsərləri - informatikanın əsaslarına (və xüsusilə süni intellekt nəzəriyyəsinə) verilən həqiqi töhvədir[5].

İkinci Dünya müharibəsi zamanı Alan Türinq Bletçli parkda yerləşən və kod və şifrləri tədqiq edən Hökümət məktəbində işləyirdi; həmin bu mərkəzdə Berlin-Roma-Tokio oxu tərəfindən yaradılan çoxsaylı kod və şifrlər sındırılırdı (bunu elmi dildə kriptoanaliz adlandırırlar). Bundan başqa o, Almaniya hərbi dəniz donanması tərəfindən göndərilən məlumatların kriptoanalizinə cavabdehlik daşıyan xüsusi Hut 8 qrupuna rəhbərlik edirdi. Türinq müdaxilə və deşifrə üçün bir sıra metodları işləyib hazırlamışdır, o cümlədən, Bombe alətinin nəzəri bazası üçün (Bombe - Eniqma kodunun oxunması məqsədilə yaradılmış elektron-mexaniki maşındır).

Müharibədən sonra Türinq Milli fizika laboratoriyasında çalışmışdır; burada onun layihəsi üzrə ACE proqramını yaddaşında saxlayan dünyanın ilk kompüterinin yaradılması həyata keçirilmişdir. 1948-ci ildə alim Mançester Universitetinin hesablama laboratoriyasında çalışan Maks Robert Nyumanın yanına işə düzələrək, məşhur "Mançester kompüterlərinin" yaradılmasında ona köməklik göstərmiş[6], bir müddət sonra isə riyazi biologiya nəzəriyyəsi ilə maraqlanmışdır. Türinq morfogenezin kimyəvi əsası haqqında elmi iş nəşr etdirmiş və ilk dəfə 1968-ci ildə elm aləminə məlum olmuş Belousov-Jabotinski reaksiyası kimi rəqsi hərəkət halında kimyəvi reaksiyanın meydana gəlməsini əvvəlcədən xəbər vermişdir. Süni kompüter intellektinin qiymətləndirilməsi üçün, o, 1950-ci ildə Türinq testinin təcrübədən keçirilməsini təklif etmişdir[3].

1952-ci ildə "Labuşer düzəlişinə" uyğun olaraq (bu düzəlişə əsasən, homoseksual şəxslər hakimiyyət tərəfindən təqib olunurdular), Alan Türinq "kobud ədəbsizlik" ittihamları üzrə təqsirli bilinmişdir. Türinqə həbs cəzası ilə seksual libidonu boğmaq üçün məcburi hormonal terapiya arasında seçim hüququ verilmişdir. Alim sonuncu variantı seçməyə məcbur olmuşdur. Alan Türinq 1954-cü ildə sianidlə zəhərlənərək ölmüşdür. İstintaq Türinqin intihar etdiyini müəyyənləşdirmişdir, halbuki alimin anası hesab edirdi ki, baş verənlər təsadüfdən başqa bir şey deyildi. Alan Türinq həmçinin "Böyük Britaniyada homofobiyanın ən məşhur qurbanlarından birisi" kimi məşhurlaşmışdır[7]. 2013-cü il dekabrın 24-də Türinq ölümündən sonra Böyük Britaniya kraliçası II Yelizaveta tərəfindən əfv olunmuşdur[8][9].

Alimin şərəfinə təsis edilmiş Türinq Mükafatı (ing. Turing Award) - informatika sahəsində dünyada ən nüfuzlu mükafat hesab olunur.

Erkən illəri və karyerasının başlanğıcı[redaktə | əsas redaktə]

Dorset qraflığının Şerborn şəhərində yerləşən eyniadlı məktəb

Alanın valideynləri uzun illər Hindistanın Çhatrapur şəhərində yaşamışdılar[10][11]. Atası - Yulius Metison Türinq Şotlandiyanın köhnə zadəgan nəslinin nümayəndəsi idi və İmperiya dövlət qulluğunda çalışırdı. Anası - Sara Etel (qızlıq soyadı Stoni) əslən irlandiyalı olan protestant dininə mənsub olan anqlo-irland zadəgan ailəsində anadan olunmuşdur[12]. O Alana hamilə olarkən, gələcək valideynlər uşağın Londonda böyüməsi və gələcəkdə orada təhsil alması üçün İngiltərəyə köçməyi qərara alırlar. Məhz elə orada, yəni 1912-ci il iyunun 23-də Alan anadan olmuşdur. Onun Con adlı böyük qardaşı var idi. Yulius Türinqin dövlət xidməti davam etdiyindən, Alanın valideynləri tez-tez iki övladı əsasən hərbiçi ailələrin öhdəsində qoyaraq Hastinqs[10] və Hindistana gedirdilər. Türinqdə dahiliyin ilk göstəriciləri hələ erkən yaşlardan hiss olunmağa başlamışdı[13].

Altı yaşında Alan Türinq Hastinq şəhərində yerləşən müqəddəs Mixail məktəbinə daxil olur; bu məktəbin direktoru gənc məktəblinin istedadını dərhal qeyd etmişdir. 1926-cı ildə, 13 yaşında, Türinq Dorset qraflığının Şerborn şəhərində yerləşən məşhur Şerborn özəl məktəbinə gedir. Onun məktəbdə ilk günləri 1926-cı ilin Ümumxalq tətilinə təsadüf edir. Ona görə də Türinq Sauthempton şəhərindən velosipedlə Şerborna qədər təxminən 100 km məsafəni qət etməli olur; gecələmək üçün o, yaxınlıqdakı mehmanxanaların birinə üz tutur[14].

Türinqin məktəb illərində yaxınlıq etdiyi Kristofer Morkoma olan sevgisi onun sonrakı bütün həyatına təsir etmiş, həyatının sonuna kimi onu unuda bilməmişdir.

Türinqin riyaziyyat sevdası Şerborn məktəbinin müəllimləri arasında xüsusi dəstək tapmamışdır, burada humanitar elmlərə daha çox diqqət yetirilirdi. Məktəbin direktoru Alanın valideynlərinə bunları yazmışdı: Mən ümid edirəm ki, o, eyni anda iki stulda oturmağa cəhd göstərməyəcək. Əgər o, özəl məktəbdə qalmağı arzulayırsa, o zaman "təhsil" almağa çalışmalıdır. Yox əgər o, özəl məktəbdə sırf "elmi mütəxəssis" kimi qalmağa hazırlaşırsa, bu onun üçün boş vaxt itkisinə çevriləcək[10]. Bununla belə, onu maraqlandıran sahələrdə, Türinq, başqalarından fərqlənən bacarıq göstərirdi. Müəllimlərin ona hətta riyazi analizin əsaslarını keçməmələrinə baxmayaraq, o, artıq 1927-ci ildə mürəkkəb riyazi məsələləri həll edirdi. 1928-ci ildə, 16 yaşında Türinq Eynşteynin əsərləri ilə yaxından tanış olmuşdur, o, məsələni o səviyyəyə qədər həll edə bilmişdi ki, mətndə açıq şəkildə ifadə olunmayan Eynşteynin Nyutonun qanunları ilə bağlı şübhəli məqamları ekstrapolyasiya edə bilmişdi[10].

Şerbornda oxuyarkən, Türinq Kristofer Morkom ilə yaxından dostlaşır. 1930-cu ildə "Mycobacterium bovis" (öküz tuberklyozu) xəstəliyinin ağırlaşması nəticəsində Morkomun vəfat etməsi ilə bu münasibət başa çatır, Morkom bir neçə il əvvəl xəstə süd vasitəsiylə yoluxmuş[15][16], bu hadisədən sonra Türinq ilahi qüvvəyə inancını itirmiş və ateist olmuşdu[17]. Həmçinin bu hadisə Türinqdə böyük kədər hissi doğurmuşdur. Böyük dərdin öhdəsindən gəlmək üçün, o, daha ağır elmi mövzular üzərində işləməyə başlamışdır. Morkomun anasına ünvanladığı məktubda Türinq bunları yazmışdır:

" Mən sizin oğlunuz kimi parlaq və eyni zamanda belə cazibədar və şöhrətpərəstlikdən uzaq digər bir partnyoru tapa bilməyəcəyimə əminəm. Mən maraqlarımı öz işimlə və astronomiya elmi ilə dəyərləndirirəm və bütün bunları ona həsr edirəm və mən düşünürəm ki, o da mənim barəmdə eyni hissləri duyurdu... Bilirəm, mən işimə həddindən artıq böyük maraq və enerji sərf etməliyəm, çünki əgər sağ olsa idi, o mənimçün məhz bunları arzulayardı[18] "

.

Alan bütün fenomenlərin, o cümlədən insan beyninin yaratdığı təxəyyülün özündə materialist başlanğıcı daşımalı olduğu ideya barədə düşüncələrə dalır, lakin bununla belə, həyatının bu dövründə o, bədəndən asılı olmayan ruh anlayışına və ölümdən sonrakı axirət həyatına inanırdı[19]. Morkomun anasına yazdığı sonuncu məktubda, o, "ruh" və "axirət" haqqda öz nöqteyi-nəzərini bildirmişdi:

" Şəxsən mən düşünürəm ki, ruh əbədiyyət materiya ilə əlaqəlidir, lakin əlbəttə ki, bədən kimi yox...Ruh və bədənin faktiki münasibətlərinə gəlincə, məncə, bədən nə qədər ki, sağdır və oyaqdır ruhdan asılıdır. Bədən yatdıqda nə baş verdiyini deyə bilmərəm, lakin, bədən öldükdə ruhu tutan mexanizm məhv olur və ruh gec ya tez, bə ya dərhal yeni bədən tapır[20] "

.


Türinqin elmi hipotezləri tezliklə görkəmli amerikalı riyaziyyatçı və məntiqçi Alonzo Çörçün lyambda-hesablama üsulu ilə tərtib etdiyi ekvivalent sübutlarından sonra açıqlanmasına baxmayaraq, Türinqin özü onunla təəssüf ki, tanış deyil idi[10]. Alan Türinqin məsələyə yanaşması daha sadə və intuitiv hesab edilir.

Universitet illəri[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalələr: Türinq maşınıDayanacaq problemi
Alan Türinq Kembricdəki Kral kollecinə 1932-ci ildə daxil olmuş, 1934-cü ildə isə buranın həqiqi üzvü seçilmişdir. Hal-hazırda kompüter siniflərinin birisi onun adını daşıyır.

Humanitar elmlərə qarşı nifrəti üzündən Türinq yüksək bal toplaya bilmədi və buna görə də məktəbi bitirdikdən sonra Kembric Kral kollecinə daxil olur (halbuki o, Triniti kollecə getmək niyyətində idi). Məşhur riyaziyyatçı Qodfri Harold Hardinin rəhbərliyi altında, Türinq Kral kollecində 1931-ci ildən 1934-ci ilədək təhsil almışdır.

1928-ci ildə alman riyaziyyatçısı David Hilbert dünya ictimaiyyətinin diqqətini dayanacaq probleminə (alm. Entscheidungsproblem) cəlb etmişdir. Türinq 1936-cı il noyabrın 12-də dərc etdiyi «On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem» adlı elmi işində Gödelin universal və formal hesab dilini sadə hipotetik qurğularla əvəz edərək[21][22], natamamlıq haqqında onun teoremini başqa şəkildə ifadə etmişdir (həmin qurğular daha sonralar Türinq maşını adlandırılmışdır). O, sübut etmişdir ki, belə bir maşın alqoritm şəklində təqdim edilmiş istənilən riyazi hesablamaları aparmaq iqtidarındadır. Daha sonra Türinq sübut etdi ki, "Entscheidungsproblem"dən (problem həlli) çıxış yolu yoxdur, bunun üçün o, əvvəlcə sübut etdi ki, Türinq maşını üçün dayanma məsələsi icazə verilən deyil: ümumiyyətlə Türinq maşınının məlumatlarının nə vaxtsa dayanacağını alqoritmik şəkildə təyin etmək mümkün deyil.

Türinqin elmi hipotezləri tezliklə görkəmli amerikalı riyaziyyatçı və məntiqçi Alonzo Çörçün lyambda-hesablama üsulu ilə tərtib etdiyi ekvivalent sübutlarından sonra açıqlanmasına baxmayaraq, Türinqin özü onunla təəssüf ki, tanış deyil idi[10]. Alan Türinqin məsələyə yanaşması daha sadə və intuitiv hesab edilir. İstənilən digər maşınlar funksiyalarını yerinə yetirə biləcək "Universal Maşın" ideyası, yaxud başqa sözlə, prinsip etibarilə hər şeyi hesablamaq bacarığı olduqca orijinal bir addım idi. Müasir kompüter konsepsiyasının məhz Alan Türinqin uzun illər apardığı işlər nəticəsində yaradılığını ABŞ-lı riyaziyyatçı alim fon Neyman daha sonralar şəxsən etiraf etmişdir[23]. Türinq maşını indiki dövrdə belə alqoritmlər nəzəriyyəsində əsas tədqiqat obyekti kimi istifadə olunur.

1936-ci ilin sentyabr ayından 1938-ci ilin iyul ayına kimi Türinq məntiqçi-alim Çörçün rəhbərliyi altında Prinston Universitetində çalışmışdır. Riyaziyyatla məşğul olmaqla yanaşı, alim kriptoqrafiyanı da öyrənirdi; o, həmçinin binar (yəni ikili saylı) və elektrik-mexaniki cərəyanın gərginliyi artıran transformator yaratmışdı. 1938-ci ilin iyununda Türinq "Ordinallara əsaslanan məntiqi sistemlər" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir, Türinq maşının orakulla birləşməsindən ibarət olan konsepsiya barədə buradakı digər alimlərə geniş məlumat verilmişdir. Bu yeni kəşv, yalnız Türinq maşınının köməyi ilə həll edilməsi mümkün olmayan problemləri tədqiq etməyə imkan yaradır.

Kembricdə Alan Türinq Avstriya filosofu, analitik fəlsəfənin banilərindən və XX əsrin ən parlaq filosoflarından biri olan Lüdviq Vitgenşteynin "Riyaziyyat əsaslarının böhranı" adlı mühazirələrinə baş çəkirdi. Alimlər çoxlu mübahisə edirdilər, çünki Türinq daha çox formalizm ideyasını dəstəkləyir və var qüvvəsilə müdafiə edirdi, onun oppnenti isə əksinə, hesab edirdi ki, riyaziyyat elmi mütləq həqiqəti axtarmır, o sadəcə olaraq həmin həqiqəti kəşv edir[10].

Kriptoanaliz[redaktə | əsas redaktə]

Enigma.jpg Bletchley Park 21.jpg
Almanların "Eniqma" adlı üç rotorlu hərbi şifrə maşını (solda)
və Bletçli Park (sağda)

İkinci dünya müharibəsi zamanı Alan Türinq Bletçli Park malikanəsində alman şifrlərin sındırılmasında fəal iştirak etmişdir. Bletçli Parkda uzun illər çalışmış tarixçi və veteran Eyza Briqs bir dəfə dedi:

...Bletçli Park üçün müstəsna istedad, müstəsna dahilik lazım idi və Türinqin dahiliyi məhz bu cür idi....
— "Britaniyanın ən böyük kriptoanalitiki" televiziya verilişi, UK Channel 4, 21.11.2011

1938-ci ilin sentyabrından Türinq şifrlərin sındırması üzrə ixtisaslaşmış Böyük Britaniyanın Hökumət əlaqələr mərkəzi təşkilatına yarımştat işə daxil olur. O, burada Dili Noks ilə birlikdə Eniqmanın kriptoanalizi ilə məşğul olurdu[24]. 1939-cu ilin iyulunda Varşavada keçirilən görüşdə Polşanın məxfi məlumatlar bürosu Britaniya və Fransa tərəfinə Eniqmanın rotorlarında əlaqə və məlumatların deşifrə edilməsi metodu haqqında informasiya ötürdükdən qısa müddət sonra Türinq və Noks problemin daha effektiv həlli üçün fəaliyyətə başladılar[24]. Polşa metodu indikator prosedurlarındakı nöqsanların aşkarlanmasına əsaslanırdı, buna görə də onların bu üsulu uğursuzluqla nəticələndi - almanlar 1940-cı ilin may ayına qədər Eniqmanın bütün çatışmamazlıqlarını aradan qaldırmağı bacarırlar. Türinqin yanaşması daha çox ümumi olub, ilkin mətn ardıcıllıqlarının artırılması metoduna əsaslanırdı - o məhz Eniqma kodunun deşifrə olunması üçün Bombe adlı ilkin və funksional spesifikasiyanı hazırlamışdı[25].

4 sentyabr 1939-cu ildə, yəni Böyük Britaniyanın Üçüncü Reyxə müharibə elan etməsinin ertəsi günü, Türinq Bletçli Park geri qayıdır - o zamanlar burada Hökumət əlaqələr mərkəzinin baş qərargahı yerləşirdi.

"Bombe" üçün spesifikasiya Türinqin hərbi kriptoanaliz sahəsində beş ən mühüm nailiyyətlərindən yalnız birisi idi. Alim həm də Almaniya Hərbi-Dəniz Qüvvələrinin indikator prosesini müəyyən etmişdir; o, Bombe maşınından istifadə üçün, statistik analizə əsaslanan və daha effektiv olan "Bamburismus" adlı üsul hazırlamışdı; Lorenz maşınının parametrlərinin müəyyənləşdirilməsi üçün "Türinceri" adlı metod işləmişdi; müharibənin sonuna yaxın Türinq "Delilah" adlı portativ şifrator kəşf etmişdi.

Şifrələrin yozulması prosesi zamanı Türinqin istifadə etdiyi müxtəlif imkanların optimallaşdırılması və araşdırmaların statistik yanaşması, ümumilikdə imformatika elmində yenilik idi. Türinqin əvvəlcə GCCS, daha sonra isə GCHQ (ing. Government Communications Headquarters) mərkəzləri üçün yazdığı elmi işlər (onlardan biri "Kriptoanalizdə ehtimal yanaşmasının tətbiq edilməsi barədə məruzə"[26], digəri isə "Statistika və təkrarlanma barədə sənəd" adlanırdı[27]) özü-özlüyündə bəşəriyyət üçün o qədər böyük dəyəri təmsil edirdilər ki, onların Milli arxivə təqdim olunması yalnız 2012-ci ilin aprel ayında, yəni alimin anadan olmasının yüzilliyinə həsr olunmuş bayrama az qalmış baş tutmuşdur. GCHQ-də çalışan işçilərdən birisinin bildirdiyinə görə, Türinq tərəfindən tərtib olunmuş elmi işlərin bu qədər uzun müddət istifadə olunması, onun əhəmiyyətinin misilsiz olduğunu sübut edir[28]. 1945-ci ildə Türinq hərbi xidmətlərə görə kral VI Georq tərəfindən Britaniya imperiyasının ordeni ilə təltif olunmuşdu, amma bu fakt uzun illər ictimaiyyətdən gizli saxlanılırdı[29].

Bletçli Parkda Türinqin "ekssentrik və tuhaf adam" reputasiyası var idi. O, həmkarlarının əhatəsində "Prof" adı ilə tanınırdı; onun "Eniqmaya" həsr olunmuş elmi işlərini isə qısaca olaraq "Prof kitabları" adlandırırdılar[10]. Ronald Levinin dediyinə görə, bir zamanlar Bletçli Parkda çalışmış İrvinq Con Qud həmkarı Türinq barədə bunları söyləmişdi:

" Hər il iyun ayının ilk həftəsində onda ot qızdırması başlayırdı və o, ofisə əleyhqazda gəlirdi. Onun velosipedinin zəncirləri müəyyən intervaldan sonra yerə düşürdü, o isə velosipedi təmirə vermək əvəzinə pedalların dövriyyəsini sayaraq velosipeddən lazımi anda düşür və onu əllə düzəltməyə çalışırdı. Onun başqa bir qəribəliyi, şəxsi fincanının batareyanın zəncirinə kökləməsindən ibarət idi, o həmişə fincanının başqa bir şəxs tərəfindən oğurlanacağından çox qorxurdu[30][31] "

.

Türinq-Velşman maşını[redaktə | əsas redaktə]

TuringBeispielDiskretAnimatedGIF.gif Bletchley Park Bombe4.jpg
Türinq maşınının sxematik illüstrasiyası (solda)
və Eniqma kodunu deşifrə edən
"Bombe" adlı elektron-mexaniki maşın (sağda)

Bletçli Parka gəldikdən sonra bir neçə həftə ərzində[32], Türinq Eniqma şifrinin sındırılması üçün polyak alimlərinin yaratdıqları kriptoloji bombadan (pol. Bomba kryptologiczna) daha səmərəli və effektiv yardımçı ola biləcək elektromexaniki maşın üçün spesifikasiya yazmışdır. Riyaziyyatçı Qordon Velşmanın təklifləri ilə təkmilləşdirilən Türinq maşını, "Enqma" məlumatlarının oxunması üçün mühüm vasitəyə çevrilmişdir. Bu yeni mexaniki vasitə Bombe adlandırılmışdır[33].

Maşın məşhur açıq mətnlərə əsaslanaraq, məlumatların şifrlənməsi üçün istifadə olunan mümkün kökləmələri axtarırdı (məsələn, rotor qaydası, rotorun vəziyyəti, panelin kommutasion birləşmələri). Rotorların hər bir mümkün tənzimləməsi üçün maşın açıq mətnlərə əsaslanaraq (onun məzmunu və strukturuna) bir sıra məntiqi ehtimal əməliyyatlarını həyata keçirirdi alman sualtı qayıqlarında 1019 və yaxud 1022 modifikasiya taktı (vəziyyəti) istifadə olunurdu. Daha sonra maşın ziddiyyətləri müəyyən edərək, parametrlər yığımını rədd edir və növbəti hissəyə keçirdi. Beləliklə, mümkün dəstin böyük hissəsi ələnirdi və sonda dəqiq analiz üçün cəmi bir neçə variant qalırdı. İlk hesablama maşını 1940-cı il martın 18-də istismara buraxılmışdı. Açarların ifazəsi saatın cingildəməsinə bəznəyən səsin müşayiəti ilə mexaniki təbillərin fırlanması hesabına yerinə yetirilirdi.

1941-ci ilin payızında Alan Türinqi və onun həmkarları Qordon Velş, Aleksandr Hyu və Stüart Milner-Bari məyusluqla üz-üzə qalmışdılar. Polşa şifr bürosunun tərtib etdiyi planların əsasında onlar "Eniqma" şifrini effektiv şəkildə qırmağı bacaran sistem işini qurmağı bacarırlar, ancaq əsas problem insan və resur sayının çox az olmasında idi, buna görə də bütün məlumatların deşifrə olunması üçün kifayət qədər vaxt çatmırdı. Bununla belə, deşifratorların uğurları sayəsində, 1941-ci ilin yayında alman sualtı qayıqlarının fəaliyyəti nəticəsində okean sualrına qərq olmuş gəmilərin yük itkiləri 3 ay ərzində 100 000 tona qədər azalmışdır, amma bu hələ də kifayət deyildi. Almanların daimi təkmilləşmələrin öhdəsindən gəlmək üçün qrup ezvləri üçün daha çox maliyyə resursları lazım idi. Daha çox insanı işə cəlb etmək və yeni maşınların hazırlaması üçün maliyyələşdirilmə cəhdləri rəsmi yollarla heç nəyə gətirib çıxarmadı. Nəhayət, oktyabrın 28-də bütün qaydaları pozaraq, onlar Çörçillə məktub göndərirlər[34]. Məktubda Türinq və onun həmkarları xüsusilə vurğulamışlar ki, onların tələbləri mümkün səmərə ilə müqayisədə heçə bərabərdir[10].

Effekt özünü çox gözlətmir, məktubu oxuyan Çörçill dərhal general İsmeyə belə bir sərəncam verir[35]:

" DƏRHAL YERİNƏ YETİRMƏK. Əmin olun ki, onlarda istənilən hər bir şey var. Sonda mənə yerinə yetirilməsi vacib məsələlər haqqında hesabat verin. "

Noyabrın 18-də kəşfiyyat rəhbəri bütün mümkün tədbirlərin görüldüyü barədə Baş nazirə məlumat vermişdi[10]. Müharibənin sonuna kimi ekspluatasiya məqsədilə daha iki yüz maşın işə salınmışdır[35].

Hut 8 "Eniqma" HDQ[redaktə | əsas redaktə]

Hazırda Bletçli Parkda saxlanılan "Bombe" maşınının tam fəaliyyət göstərən surəti

Türinq qərara gəlir ki, xüsusilə çətin bir tapşırıq olan Almaniya HDQ-nə məxsus Eniqmanın analizi ilə məşğul olsun, çünki, onun sözlərinə görə "heç kim bununla məşğul olmamışdı" və o, "bu problemi öz öhdəsinə götürə bilərdi"[36]. 1939-cu ilin dekabrında Türinq, Eniqmanın digər sistemlərlə müqayisədə xüsusilə mürəkkəb quruluşa malik olan indikator sistemini yığa bilmişdi[36][6].

...əmin deyildim ki, bu, praktikada işləyəcək, yalnız bir neçə gün keçdikdən sonra mən bu cəsarətli eksperimenti həyata keçirmək qərarına gəldim...

— Alan Türinq Banburismus haqqında[36]

Həmin gecə Türinqin ağlına , HDQ-dən Eniqma şifrələri vasitəsilə gələn məlumatları anlamağa kömək edəcək statistik texnika ardıcıllığı - yəni qısaca olaraq Banburismus ideyası gəlir (macar riyaziyyatçısı Abraham Vald onu sonradan Statistik təhlil ardıcıllığı adlandırmışdı). Bunun üçün o, informasiya entropiyasında istifadə olunacaq 10 əsaslı ban adlı yeni loqarifm ölçü vahidini tətbiq etmişdir. Bamburismus "Bombe" maşınındakı kökləmələrin yoxlanılması üçün zəruri olan vaxt sayını xeyli azaldaraq, Eniqma rotorlarının müəyyən ardıcıllıqlarını istisna edə bilərdi.

1941-ci ildə Türinq Bletçli Parkda onunla birgə çalışan Coan Klarka evlənmək təklifi edir - onlar nişanlanırlar, lakin onun ömrü çox qısa olur[37][38]. Nişanlısına homoseksual olduğunu etiraf edən Türinq (şayiələrə görə, Klark ona qarşı hər zaman "laqeydcəsinə" yanaşırdı) qərara gəldi ki, işi toya qədər çatdırmaq lazımsız bir addımdır[6].

1942-ci ilin noyabrında Türinq ABŞ-a yola düşür[10]; o, orada Eniqmanın sındırılması və Vaşinqtonda "Bombe" maşınlarının qurulması üzərində HDQ-nin kriptoanalitikləri ilə birlikdə çalışırdı. ABŞ-da olduğu müddət ərzində, o, Ohayo ştatında yerləşən Dayton kompüter laboratoriyasını ziyarət edir və onun amerikan istehsallı Bombe-ların dizaynına reaksiyası elə də çox ümidverici olmur[39].

Amerikada olarkən, Türinq danışığı şifrləməyə imkan yaradacaq bir qurğunun hazırlanmasında Bell Labs-da işləyən alimlərə yardımçı olmuşdu[10].

Alan Bletçli Parka 1943-cü ilin mart ayında qayıdır. Onun yoxluğu zamanı Aleksandr Hyu Hut 8 komandasında rəhbər mövqeyini rəsmən əldə etmişdi; iş yoldaşlarının gündəlik işləri ilə bağlı yaranan ətalət hissi Türinqi narahat etmədiyini görən Aleksandr, faktiki olaraq bundan öncə də bir müddət bu vəzifəni icra edirdi. Alim Bletçli Parkda kriptoanaliz üzrə Baş məsləhətçi vəzifəsini tutmuşdu.

Aleksandr Hyu Türinqin çoxsaylı töhfələri barədə bunları demişdi:

" Heç bir şübhə ola bilməz ki, Türinqin işləri sonralar Hut 8 uğurunun başlıca amili idi. O elə əvvəlcədən problemin həll ediləcəyinə əmin olan yeganə kriptoanalitik idi. Əsas nəzəri işlərə cavabdeh olan bir şəxs kimi, o, gələcəkdə Bombe maşınının yaradılması üçün bütün mühüm sənədləri Velşman və Kinə vermişdi. Hər-hansı bir şəxsə əvəzolunmaz sözünü demək həmişə çətin olur, ancaq əgər Hut 8-də əvəzolunmaz insan mövcud idisə, onda bu ifadəni yalnız Alan Türinqə aid etmək olardı. Təcrübə və ətalətin sadəlik kimi göründüyü hisslərin yarandığı anda, ilk yaradanın əziyyəti həmişə unudulmağa başlayır və bir çoxumuz hiss edirdik ki, Türinqin etdiyi töhfənin miqyası heç vaxt tam şəkildə digər dünya ölkələri tərəfindən başa düşülməyəcək[40] "

.

Colossus[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: "Koloss"

1942-ci ilin iyulunda Türinq Almaniya ali komandanlığının məlumatların ötürülməsi üçün istifadə olunan "Lorenz" kodunun deşifrəsində iştirak etmişdi[41]. Lorenz ondan öncəki "Eniqmadan" daha mürəkkəb idi və mövcud üsullarla şifrin açılmasına ciddi-cəhdlə müqavimət göstərirdi. Türinq deşifrator konstruksiyasında elektron lampalardan istifadə etməyi təklif edir və komandaya təcrübəli mühəndis-elektrik Tommi Flauersi dəvət etdi[42]. Beləliklə riyaziyyatçı və mühəndislərin birgə səyi nəticəsində "Koloss" adlı dünyada ilk hesablayan elektron maşın (HEM) hazırlanmışdır[41]. 1944-cü ildə məhz Kolossun köməyi ilə Lorenz kodu nəhayət sındırılır, bu, müttəfiqlərə Ali Almaniya rəhbərliyinin bütün yazışmalarını oxumağa imkan vermişdir[43][44].

Nitq şifratoru (Delilah)[redaktə | əsas redaktə]

Alan Türinq telefon şəbəkələrində nitqin şifrlənməsi üçün elektron qurğunun yaradılması üzrə Bell Labs-da başladığı işləri davam etdirmişdir[10]. Parallel olaraq o, Henslop Parkda yerləşən Məxvi Radio Kəşviyyat Xidməti (ing. Secret Service's Radio Security Service) ilə əməkdaşlığa başlayır. Mühəndis Donald Beyli ilə birlikdə, Türinq Delilah adlı yeni nitq siqnal qurğusunun (şifratorunun) portativ dizaynını hazırlayır[10]. Qurğu yüksək məsafədə yerləşən radiosistemlərlə iş üçün uyğunlaşdırılmış və müharibə illərində tətbiq edilməsi üçün çox gec başa çatdırılmışdır. Türinqin uğurlu nümayişinə baxmayaraq (təqdimat zamanı bariz nümunə üçün Çörçillin nitqi şifrələnir və sonra yenidən deşifrə olunur), Delilah kütləvi istehsala buraxılmır[10]. Türinqin siqnal qurğusunda 30-a qədər elektron lampalardan istifadə olunmuşdur; onun qurğularını yeni texnologiya yalnız 15 ildən sonra üstələyə bilmişdir.

Erkən kompüterlər və Türinq testi[redaktə | əsas redaktə]

1945-ci ildən 1947-ci ilədək Türinq Riçmond şəhərində yaşamış və burada yerləşən Milli fizika laboratoriyasında ilk Avtomatik Hesablama Maşınının (ACE) üzərində çalışmışdı. 19 fevral 1946-cı ildə o, öz işini digər alimlərə təqdim edir; faktiki olaraq bu yaddaşında proqram saxlamağı bacaran ilk müfəssəl hesablama maşını (kompüteri) idi[41]. Fon Neymanın tamamlanmamış işi "EDVAC-ın ilk hesabat layihəsi" (1945) onu qabaqlasa da daha az detallı idi, Milli Fizika Laboratoriyasının Riyaziyyat bölməsinin idarəçisi Con Vourmslinin fikrincə isə: "Fon Neymanın elmi işində doktor Türinqə məxsus bir neçə ideya vardır"[45].

ACE-nın inşası tamamilə mümkün olmasına baxmayaraq, Bletçli Parkı əhatə edən məxfilik işin əvvəlində gecikmələrə gətirib çıxarmışdır, bu isə Türinqi çox məyus etmişdir. 1947-ci ilin sonunda o, bir illik məzuniyyət xatirinə Kembricə qayıdır, bu müddət ərzində o, "Machinery Intelligent" üzərində səmərəli şəkildə işləyir; o sağ ikən bu əsər təəssüf ki nəşr olunmamışdır[41]. Alan Türinq Kembricdə olarkən, Pilot ACE onun yoxluğu zamanı inşa edilmişdir. Özünün ilk proqramını o, 10 may 1950-ci ildə yerinə yetirmişdir. ACE-nin tam versiyası heç bir zaman inşa olunmamasına baxmayaraq, məsələn, DEUCEBendix G-15 kimi bəzi kompüterlərin onunla çoxlu oxşarlığı var idi[46].

Milli fizika laboratoriyasında işləyən zaman Alan Türinq qaçış idman növü ilə fəal məşğul olurdu və adətən Volton Yüngül Atletika klubunun yarışlarında çıxış edirdi. Türinq bu kluba 1945-ci ilin sonunda daxil olur və qısa bir zaman içərisində dünya səviyyəli nəticələrini göstərməyə başlayır. Onun ən yaxşı marafon göstəricisi 2 saat 46 dəqiqə və 3 saniyə idi, ancaq bu 1948-ci il Olimpiya Oyunları qalibinin göstərici vaxtından 11 dəqiqə çox idi, həmin ildə amma daha əvvəl dərə-təpəli ərazdə keçirilən qaçış yarışında Alan Olimpiya Oyunlarının gümüş mükafatçısı Tom Riçardsdan tez finişə çatmışdır[47].

1948-ci ildə Alan Türinq Mançester Universitetinin riyaziyyat departamentində Reader fəxri adını almışdı. Orada o, 1949-cu ildə kompüter laboratoriyasının direktoru vəzifəsinə təyin olunmuşdu; bu binada Manchester Mark I adlı və operativ yaddaşlı ilk elektron kompüterin proqramlaşdırma işləri cəmlənmişdir. Eyni zamanda Türinq daha mücərrəd riyazi məsələlər üzərində işləməyə davam edirdi, özünün "Computing Machinery and Intelligence" elmi işində isə ("Mind" jurnal, 1950-ci ilin oktyabr ayı) o, süni intellekt probleminə müraciət edir və bunun həlli üçün daha sonralar Türinq testi adlanacaq bir eksperimenti təcrübədən keçirməyi təklif edir. Ümumi mənada bu test bir mütəxəssisin, maşının performansı ilə bir insanı ayırd edib edə bilməyəcəyini ölçür. Əgər ayırd edə bilməzsə, maşın insanlar qədər zehni bacarığa sahib olduğu deməkdir[48]. Bu testdə təcrübəni edən adam kompüter və insanı görmür. Təcrübəni edən hansıyla əlaqədə olduğunu bilmədən bunların ikisinə də sual verir. Təcrübəni edən adamın soruşduğu suallar və təcrübədə iştirak edən maşın və insanın verdiyi cavablar bir ekranda yazılı olaraq verilir. Məqsəd, təcrübəni aparanın uyğun suallar ilə bunlardan hansının insan, hansının kompüter olduğunu tapmasıdır. Əgər təcrübəni edən adam etibarlı bir şəkildə bunu söyləyə bilməzsə, o zaman kompüter Türinq testini keçər və insanlar qədər qabiliyyətli olduğu fərz edilər[49]. Hal-hazırda Türinqin əks testinə əsaslanan CAPTCHA internetdə geniş yayılıbdır.

1948-ci ildə Alan öz keçmiş həmkarı Devid Çampernovn ilə birgə kompüter üçün hələ mövcud olmayan şahmat proqramını yazmağa başlamışdır. 1952-ci ildə şahmat oyununun reallaşdırmaq üçün münasib qurğunun yaxın illərdə yaradılmasının mümkünsüzlüyünü anlayan Türinq, gələcək maşının hərəkətlərini stimulyasiya etməklə (yarım saatdan bir yalnız gediş etməklə) həmkarları ilə birgə şahmat oyununu oynayır. Oyunun gedişi videoya çəkilir[50] və nəticədə psevdoproqram Türinqin həmkarı Alek Qliniyə uduzur, amma Çampernovnun həyat yoldaşına partiyaların birində qalib gəlir.

1948-ci ildə Türinq LU-ayırması metodunu kəşv etmişdir, bu üsul tənliklərin həlli üçün bu gün də istifadə olunur[51].

Morfogenez[redaktə | əsas redaktə]

1952-ci ildə Türinq "Morfogenezin kimyəvi əsasları" (ing. The chemical basis of morphogenesis) adlı elm işini dərc edir[52], burada ilk dəfə olaraq materiyanın özünütəşkiletmə prosesi riyazi dəqiqliklə təsvir edilmişdir. Fibonaççi ardıcıllığına uyğun olan yarpaq düzümü və bitki strukturlarında Fibonaççi ədədlərinin mövcudluğu onun əsas maraq sahəsi idi. Onun sonrakı işlər 1992-cu ilə qədər dərc olunmamışdır, 1993-cü ildə onun əsərlərindən ibarət toplu nəhayət satışa buraxılmışdır. Türinqin bu sahədə etdiyi töhfələr əsas sayılır[53].

Türinqin ədəbsizlikdə ittiham olunması[redaktə | əsas redaktə]

Alan Türinqin Uilmsloudakı mənzili

1952-ci ilin yanvar ayında Alan Türinq Mançesterdə kinoteatrının yaxınlığında Arnold Mürrey adlı on doqquz yaşlı işçi ilə tanış olur[54]. Alan onu yol kənarında olan restorana dəvət etdi. Utancaq və mavi gözlü, çəkingən xasiyyətli, zərif saçlı, əksər yüksək təhsilli insanlardan daha tərbiyəli və açıq fikirli insan olan Arnold Alanın yumşaq yerinə və digər yerlərinə toxundu. Türinq ona öz işindən danışdı, Arnold isə bir neçə sual verərək kəşflərlə maraqlandığını göstərdi. Birgə nahardan sonra Türrinq Mürreyə onun evində istirahət günlərini keçirməyi təklif edir, gənc işçi onun təklifini qəbul etsə də, həmin gün görüşə gəlmir. Cütlük növbəti bazar ertəsi günü Mançesterdə yenidən görüşür və Mürrey bu dəfə Türinqi evinə qədər ötürməyə razılaşır[55]. Gənc oğlan 12 yanvar 1952-ci ildə Alanın Uilmsloudakı evinə qonaq gəlir. İki gün sonra isə onlar gecəni birlikdə keçirirlər[56]. Fahişəlik kimi qəbul edilməməsi üçün Arnold Alanın pul təklifindən imtina edir. Növbəti gün Alan pul qabından £10 əksik olduğunu görür. Növbəti həftə onlar görüşdükdə Alan Arnolda onun pulunu götürdüyünü desə də, Arnold bunu boynuna almır, lakin, borclu olduğunu deyir və £3 borc istəyir. 18 yanvarda Arnold daha £7 borc alır[57].

Bir neçə gün sonra, Mürrey şəriki ilə birlikdə alimin evini soyur, Türinq dərhal bu barədə polisə xəbər verir və araşdırma prosesində təqsirləndirilən şəxslə cinsi əlaqədə olduğunu etiraf edir[58]. O vaxtlar Birləşmiş Krallıqda kişilər arasında istənilən homoseksual fəallıq qanunazidd hərəkət kimi qiymətləndirilirdi[10], buna görə də, hər iki şəxsə "Labuşer düzəlişinə" uyğun olaraq nalayiq davranışda ittihamı irəli sürülmüşdü[56]. Türinqə həbs cəzası ilə libidonu boğmaq üçün tətbiq olunan hormonal terapiya arasında seçim hüququ verilmişdir. Alim öz layihələri üzərində işləri davam etdirmək imkanına malik olması üçün hormonal dietilstilbestrol inyeksiyarı ilə terapiyaya üstünlük verir. Bu müalicə bir il davam edir və alimdə impotensiya[59][60]ginekomastiyanın yaranmasına səbəb olur[61][62]. İstintaq bitəndən sonra, Mürrey şərti azadlığa buraxılır[63].

Türinqə irəli sürülmüş ittihamlar, onun etibarlıq statusunun itirilməsinə və GCHQ mərkəzində tutduğu kriptoanaliz üzrə məsləhətçi vəzifəsindən kənarlaşdırılmasına gətirib çıxarır. O vaxt Kembric beşliyinə daxil olan iki üzvün - yəni Donald MakleynQay Börcessin Sovet agentləri[56] tərəfindən homoseksual casuslar kimi öz tərəflərinə cəlb edilməsi barədə məlumatlar yayıldıqdan sonra, Böyük Britaniya DTK-sında bəzi narahatçılıqlar yaranmışdır. Alan heç vaxt casusluqda günahlandırılmamışdır, ancaq məxfilik aktına uyğun olaraq ona Bletçli Parkda bir zamanlar tutduğu vəzifənin təfərrüatlarını başqa şəxslərlə müzakirə etmək qadağan edilmişdir[41].

Ölümü[redaktə | əsas redaktə]

Berliner CSD 2012 by andreas tw - 02.jpg Alan Turing Gay pride London 2015.jpg
2012-ci ildə Türinqin anadan olmasının yüz illiyində,
Britaniya səfirliyinin üzvləri Almaniyanın Berlin şəhərində
alimin xatirəsinə həsr olunmuş
gey praydda iştirak etmişdilər (solda)
Alan Türinq 2015-ci ildə keçirilən
London gey praydının simvolu seçilmişdir (sağda)

8 iyun 1954-cü ildə Alan Türinqin meyiti yaşadığı mənzildə tapılmışdır. Aparılan autopsiya nəticəsində, alimin sianidlə zəhərləndiyi müəyyənləşdirmişdir. Yatağn yanındakı şkafda dişlənmiş alma aşkarlansa da, onun tərkibində sianidin olduğunu yoxlamaq üçün test keçirilməmişdir[10], lakin, məhz almanın zəhərli olması məlumatı geniş yayılmışdır. Araşdırma zamanı, alimin intihar etdiyi müəyyənləşdirilmişdir. Alimin meyiti 12 iyun 1954-cü ildə Surrey qraflığının Uokinq şəhərində yerləşən Krematoriumda yandırılmışdır[10].

Hoces və Devid Levit güman edirlər ki, Türinq uşaqlıqdan bəri sevdiyi Qrimm qardaşları tərəfindən yazılmış "Ağbəniz və yeddi cırtdan" nağılının Disney adaptasiyasında olan səhnəni xəyalında canlandırımış və özünəqəsd etmişdir. Levitin dediyinə görə:

" Cizgi filmində göstərilən kiçik səhnə - yəni, Qəddar Kraliçanın almanı zəhərlə dolu qazanın içərisinə salması, alimin xüsusilə xoşuna gəlirdi[56] "

.

Türinqin yaxın dostu olmuş Alan Qarner də bu versiyanın tərəfdarıdır - o, 2011-ci ildə The Guardian qəzeti üçün yaratdığı məqaləsində məhz bu barədə yazmışdır[64]. Doktor Cek Kopeland açılışın nəticələrini diqqətli şəkildə tədqiq etdikdən sonra belə qərara gəlmişdir: zəhərlənmə yüksək dərəcədə hidrosiyanik sulfat turşusu ilə qarışmış havanın qəbul edilməsi nəticəsində baş vermişdir. Həmçinin Türinq adətən yatmazdan əvvəl alma yeyirdi, buna görə də yatağın yanında almanın yarımçıq vəziyyətdə qalmasında qeyri-adi heç nə yoxdur; alim sadəcə olaraq onu yeyib qurtara bilməmişdir[65]. Üstəlik Türinq hormonal terapiyaya münasibətini "yumor hissi" ilə bəsləyir (hormonal müalicə bir il əvvəl başa çatmışdır) və qəm-qüssə əlamətlərini bildirmirdi, əksinə, o, istirahət günlərindən sonra məşğul olmağı planlaşdırdığı işlərin siyahısını tərtib etmişdi[65]. Alimin anası hesab edirdi ki, onun oğlunun ölümü adi təsadüf idi və kimyəvi maddələrin səliqəsiz saxlanmasından irəli gəlirdi, lakin Hoces hesab edir ki, Türinq anasının qanını qaraltmağı istəmədiyindən, hər şeyi əvvəlcədən "təsadüf" kimi qiymətləndiriləcək bir intihar ssenarisini planlaşdırmışdı[10].

Sonrakı qəbulu və tərifləndirilməsi[redaktə | əsas redaktə]

10 sentyabr 2009-cu ildə Böyük Britaniyanın Baş Naziri Qordon Braun dahi alim Türinqin uzun illər məruz qaldığı təqiblərə görə açıq şəkildə üzr istədi:

" Alanla və onun kimi homofob qanunlara görə məhkum olmuş minlərcə digər gey-kişilərlə çox pis rəftar olunmuşdu. Çoxları isə məhkum olmasalar belə, günlərin bir günü onun başqalarından fərqli düşüncəyə sahib olduğuna görə həbs olunacağını düşünərək, daimi qorxu içərisində illərlə yaşayıblar. Mən fəxr edirəm ki, həmin zalım vaxtlar artıq keçmişdə qalıb və son 12 il ərzində bizim hökumət LGBT birliyi üçün daha ədalətli və bərabər həyat yaratmaq üçün çox şey edib. Alanın Böyük Britaniyada ən məşhur homofobiya qurbanı kimi tanınması, bərabərliyin təmin olunmasına doğru atılmış daha bir addımdır. <…> Britaniya hökumətinin və Alanın töhfəsi sayəsində bu gün azadlığın bəhrəsini dadan insanların adından, mən tam səmimiyyətlə deyirəm: Alan bağışla bizi, sən daha yaxşısına layiqsən![66] "

.

2009-cu ildə Alan Türinq "Böyük Britaniyada homofobiyanın ən məşhur qurbanlarından birisi" seçilmişdir[66]. 2013-cü ildə isə, Böyük Britaniya kraliçası II Yelizaveta "ədəbsizlik" ittihamlarını rədd edərək, Alan Türinqi rəsmən əfv etdi[67].

Universitet və elmi-tədqiqat institutları tərəfindən minnətdarlıq ifadəsi[redaktə | əsas redaktə]

  • Kembric Kral kollecinin kompüter zalı burada bir zamanlar Alma mater titulu əldə etmiş Alan Türinqin adını daşıyır[68].
  • 2000-ci ildən bəri, Edinburq Universitetinin informatika kabinetində heykəltəraş Eduardo Paolozzi tərəfindən hazırlanmış Türinqin bütü və şrift dəsti (#42/50) saxlanılır[69].
  • Surrey Universitetinin "piazza" adlanan daxili həyətində dahi alimin heykəli quraşdırılıb[70]; həmçinin Mühəndislik və Fizika elmləri fakültəsinin yerləşdiyi binaların birisi onun şərəfinə adlandırılıb[71].
  • İstanbulun Bilgi Universiteti hər il nəzəri hesablamalar üzrə "Türinq günləri" adlı konfrans keçirir[72].
  • Ostin Texas Universiteti kompyuter elmləri və proqramlaşdırma sahəsində alimin adını daşıyan bir neçə fəxri medala layiq görülmüşdür[73].
  • 1960-cı illərin əvvəllərində Stenford Universiteti Polya Hall riyaziyyat binasının yeganə mühazirə zalını alimin şərəfinə "Alan Türinq auditoriyası" adlandırmışdı[74].
  • Fransanın şimalında yerləşən Lill Universitetinin kompüter elmləri departamentindəki amfiteatr Alan M. Türinqin şərəfinə adlandırılmışdır (yaxınlıqdakı digər amfiteatr isə Kurt Gödelin adını daşıyır)[75].
  • Mançester Universiteti, Açıq Universitet, Oksford Bruks Universiteti və həmçinin Danimarkada yerləşən Orhus Universitetində Türinqin şərəfinə adlandırılmış binalar vardır.
  • Surrey elmi tədqiqat parkının yolu, eləcə də Mançester daxili dairəvi yolun bir hissəsi Alan Türinqin şərəfinə adlandırılmışdır[76].
  • Məşhur yazıçı-xülyapərəst Harri Harrison, amerikalı süni intellekt sahəsində yüzlərcə ekmi işin müəllifi Marvin Minski ilə birgə "Türinq üzrə seçim" adlı roman yazmışdır («The Turing Option», 1992).
  • Yazıçı Uilyam Gibsonun "Neyromant" romanında mövcud süni intellektlərin inkişaf gedişini izləyən və onlara nəzarət edən "Türinq polisinin" ("Türinq registrı") adı çəkilir.
  • Asteroidlərdən birisi alimin şərəfinə (10204) Nürinq adlandırılmışdır[77].

Dövlət üzrü və əfvi[redaktə | əsas redaktə]

Yüzilliyinin qeyd edilməsi[redaktə | əsas redaktə]

Birləşmiş Krallıq tədbirləri[redaktə | əsas redaktə]

Adaptasiyalarda canlandırılması[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "Тьюринг Алан Матисон". БСЭ, 3-е издание. http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/141978/Тьюринг.
  2. 2,0 2,1 (1955) "Alan Mathison Turing. 1912–1954". Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society 1: 253. DOI:10.1098/rsbm.1955.0019.
  3. 3,0 3,1 Gray, Paul (29 March 1999). "Alan Turing – Time 100 People of the Century". Time Magazine. http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990624,00.html. "Providing a blueprint for the electronic digital computer. The fact remains that everyone who taps at a keyboard, opening a spreadsheet or a word-processing program, is working on an incarnation of a Turing machine."
  4. Sipser 2006, səh. 137
  5. (2001) Computability and Complexity Theory. ISBN 0-387-95055-9. 13 May 2011 tarixində istifadə olunub.
  6. 6,0 6,1 6,2 Leavitt 2007.
  7. "PM apology after Turing petition". Arxivləşdirilib from [1] on 2012-05-28. http://www.webcitation.org/67yu9WGUa. İstifadə tarixi: 2012-03-04.
  8. Елизавета II накануне Рождества помиловала покойного расшифровщика «Энигмы» // ИТАР-ТАСС
  9. Алан Тьюринг, взломщик шифров и гей, помилован посмертно
  10. 10,00 10,01 10,02 10,03 10,04 10,05 10,06 10,07 10,08 10,09 10,10 10,11 10,12 10,13 10,14 10,15 10,16 10,17 10,18 Hodges 1992.
  11. "The Alan Turing Internet Scrapbook". Turing.org.uk. Arxivləşdirilib from [2] on 2012-10-14. http://www.webcitation.org/6BOrKl1DB. İstifadə tarixi: 2 January 2012.
  12. Phil Maguire, "An Irishman's Diary", page 5. The Irish Times, 23 June 2012.
  13. Jones, G. James (11 December 2001). "Alan Turing – Towards a Digital Mind: Part 1". System Toolbox. Arxivləşdirilib on 2007-08-03. http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3. İstifadə tarixi: 2007-07-27.
  14. Hofstadter, Douglas R. (1985). Metamagical Themas: Questing for the Essence of Mind and Pattern. Basic Books. ISBN 0-465-04566-9. OCLC 230812136.
  15. Hassall, R The Sherborne formula: the making of Alan Turing Vivat! 2012/13: 17—29.
  16. Teuscher, Christof (ed.) (2004). Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker. Springer-Verlag. ISBN 3-540-20020-7. OCLC 53434737 62339998.
  17. Paul Gray, Alan Turing Time Magazine's Most Important People of the Century, p.2
  18. Hodges 1983, səh. 61
  19. The Inspiration of Life and Death, 1928—1932 Alan Turing Scrapbook
  20. Hodges 1983, səhifələr 82–83
  21. (Ноябрь 1936) On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem, 2. Proceedings of the London Mathematical Society, 230—65. DOI:10.1112/plms/s2-42.1.230.
  22. (1937) On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem: A correction, 2. Proceedings of the London Mathematical Society, 244—46. DOI:10.1112/plms/s2-43.6.544.
  23. «Фон Нейман… особенно подчеркнул, что основная концепция принадлежит Тьюрингу…» письмо Стенли Франкеля к Брайану Ранделю, 1972, цитируется в Копеланде (2004) The Essential Turing, с22.
  24. 24,0 24,1 Jack Copeland, «Colossus and the Dawning of the Computer Age», p. 352 in Action This Day, 2001.
  25. Clark, Liat (18 June 2012). "Turing's achievements: codebreaking, AI and the birth of computer science (Wired UK)". Wired.co.uk. http://www.wired.co.uk/news/archive/2012-06/18/turing-contributions?page=all. İstifadə tarixi: 31 October 2013.
  26. Turing, Alan (c. 1941). "The Applications of Probability to Cryptography". The National Archives (United Kingdom): HW 25/37. http://discovery.nationalarchives.gov.uk/details/r/C11510465.
  27. Turing, Alan (c. 1941). "Paper on Statistics of Repetitions". The National Archives (United Kingdom): HW 25/38. http://discovery.nationalarchives.gov.uk/details/r/C11510466.
  28. Vallance, Chris (19 April 2012). "Alan Turing papers on code breaking released by GCHQ". BBC News. http://www.bbc.co.uk/news/technology-17771962. İstifadə tarixi: 20 April 2012.
  29. "Alan Turing: Colleagues share their memories". BBC News. 23 June 2012. http://www.bbc.co.uk/news/technology-18541715.
  30. Lewin 1978.
  31. Подробно алгоритм езды на велосипеде Тьюринга описан в романе Нила Стивенсона. «Криптономикон» ISBN 978-5-17-043191-5, 978-5-9762-2892-4
  32. Copeland, 2006 p. 378.
  33. "«One theory was that bomba was named after the ice cream, bombe glacee, which was being eaten when the machine was invented.»". Enigma: The Battle for the Code, By Hugh Sebag-Montefiore, 2002, ISBN 978-0-471-43721-5. http://books.google.ru/books?id=AUnmwrKa1XcC&pg=PA41&dq=%22Bombe+glacee%22.
  34. Copeland, The Essential Turing, pp. 336–337.
  35. 35,0 35,1 Copeland, Jack; Proudfoot, Diane (May 2004). "Alan Turing, Codebreaker and Computer Pioneer". alanturing.net. http://www.alanturing.net/turing_archive/pages/Reference%20Articles/codebreaker.html. İstifadə tarixi: 27 July 2007.
  36. 36,0 36,1 36,2 Mahon 1945.
  37. Leavitt, David (2007). The man who knew too much: Alan Turing and the invention of the computer. Phoenix, 176–178. ISBN 978-0-7538-2200-5.
  38. Grime, James (24 July 2014). "An Alan Turing expert watches the "The Imitation Game" trailer". The Aperiodical. http://aperiodical.com/2014/07/an-alan-turing-expert-watches-the-the-imitation-game-trailer/. İstifadə tarixi: 28 July 2014.
  39. "BOMBE PROJECT HISTORY, MAY 44". Arxivləşdirilib from [3] on 2012-11-29. http://www.webcitation.org/6CWW3S3lz. İstifadə tarixi: 2 May 2012.
  40. Alexander 1945.
  41. 41,0 41,1 41,2 41,3 41,4 Copeland 2006.
  42. Copeland 2006, səh. 380
  43. Gannon 2007, səh. 230
  44. Hilton 2006, səhifələr 197–199
  45. Randell B (1980), A History of Computing in the Twentieth Century: Colossus, retrieved 27 January 2012  citing Womersley J. R. (13 February 1946), "'ACE' Machine Project", Executive Committee, National Physical Laboratory, Teddington, Middlesex 
  46. "Turing at NPL". http://www.npl.co.uk/about/history/notable-individuals/turing/.
  47. "A suburban runner". Arxivləşdirilib from [4] on 2012-11-29. http://www.webcitation.org/6CWW44gGb. İstifadə tarixi: 2012-11-28.
  48. Harnad, Stevan (2008) The Annotation Game: On Turing (1950) on Computing, Machinery and Intelligence. In: Epstein, Robert & Peters, Grace (Eds.) Parsing the Turing Test: Philosophical and Methodological Issues in the Quest for the Thinking Computer. Springer
  49. Stevan Harnad (2008) The Annotation Game: On Turing (1950) on Computing, Machinery and Intelligence. In: Epstein, Robert & Peters, Grace (Eds.) Parsing the Turing Test: Philosophical and Methodological Issues in the Quest for the Thinking Computer. Springer
  50. Alan Turing vs Alick Glennie (1952) «Turing Test» Chessgames.com
  51. "SPICE 1 2 3 and beyond ... Intusoft Newsletter, August 2003". Intusoft.com. 16 August 2001. Arxivləşdirilib on 11 June 2011. http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm. İstifadə tarixi: 29 May 2011.
  52. как сказано в фильме BBC «Тайная жизнь хаоса» (страница с фрагментами фильма. Про работу Тьюринга — в середине первого фрагмента (субтитры)
  53. Turing's Last, Lost work Wayback Machine saytında (23 avqust 2003 tarixindən)
  54. «Turing Centenary: The Trial of Alan Turing for Homosexual Conduct» at polarimagazine.com
  55. Alan Hodges (5 Mar 1992). "Alan Turing: The Enigma". http://www.amazon.co.uk/Alan-Turing-Enigma-Andrew-Hodges/dp/0099116413/ref=sr_1_2?s=books&ie=UTF8&qid=1416070248&sr=1-2&keywords=Alan+Hodges%2C+Alan+Turing%3A+the+Enigma.
  56. 56,0 56,1 56,2 56,3 Leavitt 2006.
  57. David Leavitt (Jun 2007). "The Man Who Knew Too Much: Alan Turing and the invention of computers: Alan Turing and the Invention of the Computer". http://www.amazon.co.uk/Man-Who-Knew-Too-Much/dp/0753822008/ref=sr_1_1?s=books&ie=UTF8&qid=1416740383&sr=1-1&keywords=David+Leavitt%2C+The+Man+Who+Knew+Too+Much.
  58. Hodges, Andrew (27 May 2012). Alan Turing: The Enigma, 463. ISBN 0-691-15564-X.
  59. Turing, Alan (1952). "Letters of Note: Yours in distress, Alan". Arxivləşdirilib from [5] on 16 December 2012. http://www.webcitation.org/6CxLiSeL9.
  60. Hodges, Andrew (27 May 2012). Alan Turing: The Enigma, xxviii. ISBN 0-691-15564-X.
  61. Hodges 2006.
  62. Hodges, Andrew (2012). Alan Turing: The Enigma The Centenary Edition. Princeton University.
  63. Hodges 1983, səh. 473
  64. Garner, Alan (11 November 2011). "My hero: Alan Turing, by Alan Garner". The Guardian (Guardian News and Media Limited). http://www.guardian.co.uk/books/2011/nov/11/alan-turing-my-hero-alan-garner. İstifadə tarixi: 23 June 2012.
  65. 65,0 65,1 Pease, Roland (23 June 2012). "Alan Turing: Inquest's suicide verdict 'not supportable'". BBC News Online. http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-18561092. İstifadə tarixi: 23 June 2012. "We have... been recreating the narrative of Turing's life, and we have recreated him as an unhappy young man who committed suicide. But the evidence is not there""
  66. 66,0 66,1 Treatment of Alan Turing was «appalling» — PM // The official site of the Prime Minister’s Office, 10 сентября 2009
    Перевод заявления Премьер-министра Великобритании Гордона Брауна. // 12 сентября 2009
  67. "Британская королева помиловала математика Тьюринга". Lenta.ru. 2013-12-24. Arxivləşdirilib from [6] on 2013-12-24. http://archive.is/23zZJ. İstifadə tarixi: 2013-12-24.
  68. "King's College Cambridge". kings.cam.ac.uk. http://www.kings.cam.ac.uk/study/facilities/academic.html. İstifadə tarixi: 12 May 2014.
  69. "Turing prints (2000)". Synth.co.uk. 24 September 2000. http://www.synth.co.uk/images/paolozzi2.html. İstifadə tarixi: 31 October 2013.
  70. "The Earl of Wessex unveils statue of Alan Turing". University of Surrey. http://portal.surrey.ac.uk/portal/page?_pageid=799,277813&_dad=portal&_schema=PORTAL. İstifadə tarixi: 24 December 2013.
  71. "A celebration of the code breaker – Alan Turing". University of Surrey. Arxivləşdirilib from [7] on 25 December 2013. https://web.archive.org/web/20131225111618/http://www.surrey.ac.uk/computing/news/events/2012/a_celebration_of_the_code_breaker_alan_turing.htm. İstifadə tarixi: 24 December 2013.
  72. "The Imitation Game: 10 surprising facts about Bletchley Park genius Alan Turing". V3.co.uk. http://www.v3.co.uk/v3-uk/news/2381568/the-imitation-game-10-surprising-facts-about-bletchley-park-genius-alan-turing/page/2. İstifadə tarixi: 17 April 2015.
  73. "Turing Scholars Program at the University of Texas at Austin". https://www.cs.utexas.edu/turing-scholars. İstifadə tarixi: 17 May 2015.
  74. "Polya Hall, Stanford University". http://archive.computerhistory.org/resources/text/Knuth_Don_X4100/PDF_index/k-8-pdf/k-8-u2679-Stanford-Comp-Dedication.pdf. İstifadə tarixi: 14 June 2011.
  75. "Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille". http://www.lifl.fr/. İstifadə tarixi: 3 December 2010.
  76. Cooksey, Katie (24 December 2013). "Alan Turing: Manchester celebrates pardoned genius". BBC News. http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-manchester-25499447. İstifadə tarixi: 24 December 2013.
  77. Prescott-Observatorium wechselt Besitzer (engl.)

Əlavə istinad və qeydlər[redaktə | əsas redaktə]

Əlavə ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

П: «Fizika»
П: «LGBT»
П: «Məntiq»
П: «Bioqrafiya»

VikiAnbarda Alan Türinq ilə əlaqəli mediafayllar var.