İlisu

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(İlisu kəndi səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar

Koordinatlar: 41°28′01″N, 47°03′33″E

İlisu
(sax. Елису)[1]
Sumuqala1.jpg
Sumuqqala
Xəritə
Qax rayonu
Qax rayonu
Məlumatlar
Əhali 1 340 nəfər (2012)
Yüksəklik 1 496[2] metr
Koordinatlar 41°28′01″N, 47°03′33″E
Poçt kodu AZ 3417[3]
İnzibati İdarə
Ölkə Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan
Coğrafi bölgə Şəki-Zaqatala
Rayon Qax
Xəritədə yeri
İlisu Azərbaycan xəritəsində
İlisu
İlisu


İlisuAzərbaycan Respublikasının Qax rayonunun eyniadlı inzibati ərazi vahidində kənd.

Kürmük çayının sahilində, Baş Qafqaz silsiləsinin cənub yamacındadır. Azərbaycanın qədim yaşayış məntəqələrindən olan bu kənd bir zamanlar yerli azərbaycanlıların və Dağıstanın Saxur rayonundan köçüb gəlmiş saxurların İlisu adlı yerdə məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır.[4][5][6][7] 1562-ci ildə Səfəvi hökmdarı I Təhmasibin fərmanı ilə "İlisu sultanı" huququ alan Saxur bəyləri XVII əsrdən sultanlığın mərkəzini İlisuya köçürmüşdülər. Yaşayış məntəqəsi buradakı İlisu bulaqlarının adı ilə adlandırılmışdır.[8]. Toponim qıpçaq sözü olan ili (isti) və su sözlərindən düzəlib, "isti su" deməkdir. Türk dillərində "ilisu" həm də "yel suyu" mənasındadır.[9]

Adının mənası[redaktə]

"İlisu" toponiminin etimologiyası haqqında müxtəlif fikirlər mövcuddur. İlisu "ili" və "su" sözlərindən meyadana gəlmiş bir hidronimdir. Daha çox bu adı "Ulusu" türk. Ulu - "ata", "qədim", "böyük", "İlıqsu" azərb. "isti", "iylisu" adları ilə müqayisə edirlər. Qədim türk lüğətində "su" sözü "suv" formasında işlədilir və iki məna daşıyır: 1) çay. 2) su.[10][11]

Laçın qayadan İlisunun görünüşü.

Ulusu[redaktə]

İlisu kəndi ərazisində kökündə "Ulu" sözü olan çoxlu toponimlər var. Məsələn: Ulu baş, Ulu körpü, Ulu məscid, Ulu dağ. Bu toponimlərdə "Ulu" sözü qədim, ata, böyük, müqəddəs, daima mənalarında ifadə olunur. Qədim türk mifologiyasında yaradıcı tanrının adı Ulu Atadır.[12]

İli-su[redaktə]

Qədim türk abidələrindəki bir sıra faktlar İlisu toponiminin birinci komponentini təşkil edən "ili" sözünün buradakı məna və mənşəyi haqqında da fikir söyləməyə imkan verir. "Kutatqu-bilik" və Mahmud Qaşqarlının "Divanu Luğati-t-Türk"də "İli" feli vardır ki, mənası aşağı düşmək, yuxarıdan aşağı enməkdir. Qədim "il" feli yuxarıdan aşağıya doğru olan hərəkət məfhumu ilə bağlıdır. İlisu toponiminin tərkibindəki "ili" komponenti "il" və "i" sözdüzəldici şəkilçidən ibarət olan atributiv mənalı feli addır ki, məzmunu təxminən yuxarıdan aşağı düşən (enən) deməkdir. Maraqlıdır ki, Azərbaycan dilinin Qazax dialektində qabaq, ön tərəf mənasında iley sözü işlənir.[13][14] Maraqlı faktalardan biri də bu toponimin 1060-cı ildə qeydə alınmasıdır.[15]Akademik Ziya Bünyadovun ərəb dilindən rus dilinə tərcümə olunmuş səlcuqların tarixinə aid əsərində "İlisu" toponimi müasir dilimizdə işlənən formada göstərilir.

İliq su[redaktə]

Ehtimal olan variantlardan biri də toponimin qıpçaq sözü olan ili(isti) və su sözlərindən düzəlib, "isti su" mənasını daşımasıdır. İlisu kəndi yaxınlığında suyun temperaturu 40° C olan bir neçə bulaq var.[16][17]

İyli-su[redaktə]

Bu ərazidə mövcud olan mineral bulaqlar kimyəvi tərkibinə görə hidrokarbonatlı, suda ki, müşahidə edilən təbii qaz isə hidrogen sulfidlidir.[18]. Və suda müşahidə olunan spesifik iyə görə ərazinin bu formada adlanması ehtimalı meydana çıxır.[19][20]

Elli-su[redaktə]

Çox az ehtimal olunan variantlardan biri İlisu adının "Elli su" (Əlli su) mənası daşmasıdır. Ərazinin çay şəbəkəsinin yetərincə sıx olmasını nəzərə alaraq E.Veydenbaum və İ.Petruşevski öz əsərlərində kəndin adını «Элли-су»(пятьдесят вод) kimi tərcümə etmişdilər.[21]

Bunda başqa İlisu toponiminin "İli" hissəsi Orta Asiyada olan İli çayı ilə bağlı ola bilər və həm də diqqət çəkən bir məqam odur ki, bu çayla paralel digər bir çay var: Çu çayı.

Təbiəti[redaktə]

İlisu kəndi rayon mərkəzindən 12 km məsafədə, dəniz səviyyəsindən 1.496 m[22] yüksəklikdə, orta dağlığın meşə qurşağı ilə yüksək dağlığın çəmənlik landşaftı sərhədində yerləşir. Kənddən 10 km şərqdə rayonun ən hündür zirvəsi [[Qaraqaya dağı] yerləşir[23]. Şimalda Kürmükçay dərəsi istiqamətində isə respublikamızın Rusiya ilə ən əlverişli və yüksəkliyi ən az olan Günaxay aşırımı (2657 m) yerləşir[24]. Yerləşdiyi ərazinin süxurları Yura dövrünə aid olunur. Adalar şəklində Təbaşir dövrünün suxurlarına da rast gəlinir. Kənddən şimal-şərqdə, Kürmükçay dərəsində uran yataqları mövcuddur. Həmçinin Hamamçayın yuxarı axarlarında təbii qaz yatağı var. İqlimi yerləşdiyi şəraitə uygun olaraq çox sərtdir. Demək olar ki, bütünlüklə Qışı rütubətli keçən soyuq iqlim tipi burda hakimdir. Orta illik temperatur +2, +6 C° arasında dəyişir. Yağıntılar il boyu demək olar ki, bərabər paylanıb. İllik yağıntının miqdarı 1200-1400 mm-dir. Qarla örtülü günlərin sayı 120-160 gündür.[25]

Qoçyataq gölü
Hamamçay dərəsində maraqlı şəlalə

İlisu iki dağ çayı – KürmükçayHamamçay çaylarının birləşdiyi yerdə yerləşir. Bu çayların dərələri çox dərindir, özləri isə iti axır. Hər iki çay Azərbaycanda ən çox sel hadisəsi müşahidə olunan çaylar sırasında öndədirlər. 1921-ci ildə Kürmükçaya sel nəticəsində 2 200 mln.m³ materyal gətirilmişdir (Y.P.Konovalova görə)[26]. Qaraqaya yaxınlığında, 3000 m yüksəklikdə Qoçyataq (Nohur) gölü çox gözəl, füsunkar görünüşə malikdir. Ümumiyyətlə bu ərazi kiçik, ancaq bol sulu dağ çayları ilə zəngindir. Bu çayların üzərində çoxlu şəlalələr var ki, gözəlliyi ilə hər kəsi cəlb edir. Ramramay, Şahverdi, Qoçyataq, Sutökülən şəlalələri hər il yüzlərcə turisti özünə cəlb edir. İlisuda qonur-dağ meşə torpaqları geniş yayılmışdır. İlisunu əhatə edən enliyarpaqlı dağ meşələrində daha çox palıd, vələs, fistıq, şabalıd, qoz ağacları üstünlük təşkil edir. Bundan başqa iynəyarpaqlı ağac növlərindən daha çox ardıc yayılmışdır. Daha yüksək qurşaqlarda isə subalp və alp çəmənlikləri üstünlük təşkil edir. Kəndin cənub hissəsində,Yezli dağında həm də respublikamızıda Babadağın şimal yamaclarından sonra ən yüksəkdə yerləşən meşə zolağı var. Meşə və dağlarda ayı, vaşaq, meşə pişiyi, dağ keçisi, cüyür, çöl donuzu və s. heyvanlar geniş yayılmışdır. Bu ərazidə 1987-ci ildə İlisu dövlət təbiət qoruğu yaradılmışdır. Qoruğ kəndin şimal-qərb hissəsini, Kürmükçayın sağ sahilini əhatə edir və hal hazırda sahəsi 17 min hektardır. 2003-cü ildə İlisu dövlət təbiət qoruğu ilə qonşu həm də Qax Dövlət Təbiət Yasaqlığıda yaradılmışdır.

Kənd yaxınlığında zəngin müalicə əhəmiyyətli təbii mineral sular mövcuddur. İlisunun mineral bulaqları tərkibcə hidrokarbonatlıdır.[27] Əksər mineral bulaqların teperaturu 20°C-dən yuxarıdır. Hamamçay mineral bulağının temperaturu 40°C-dir. Populyarlığına və müalicəvi əhəmiyyətinə görə bu mineral su nəyin ki, rayonda həm də bütün respublikada məhşurdur. Bu su 2010-cu il də İlisu “Uludağ" Turizm və İstirahət Kompleksinə çəkilmişdir. Burda xüsusi radon vannaları var ki, bir çox xəstəliklərin müalicəsində tətbiq olunur.[28] Bundan başqa İlisuda Mohsu, Gözbulaq, Oğlanbulaq, Qızbulaq mineral suları da var. Hamamçay dərəsinin yuxarı axarlarında, yüksəklikdə böyük müalicəvi əhəmiyyətə malik olan palçıq-qeyzer mövcuddur. Yerli əhali həmin yeri müqəddəs hesab edirlər.

Keçmişdə Baş Qafqaz dağ silsiləsində Dağıstana gedən karvan yolları məhz buradan keçirdi.

İlisu turistlərin ən sevimli istirahət yerlərindən biridir. Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin 26 mart 2002-ci il tarixli, 100 № li əmrinə əsasən İlisuda İlisu dövlət tarix-mədəniyyət qoruğu yaradılmışdır.[29]

Tarixi[redaktə]

Kəndtala.Məscidin qalıqları
İlisu sultanlarının geneologiyası
Kəndtala.Kufi xətti ilə yazılmış məzar daşı.

İlisunun təşəkkülü[redaktə]

Görkəmli tədqiqatçı alim, filologiya elimləri namizədi Hacı Sabir Əfəndiyevin İlisu, onun keçmişi haqqında topladığı dəyərli məlumatları var. İlisunun hazırda yerləşdiyi məkandan bir az aralı-Kürmükçayın solunda, Səngər məhəllədən 3-5 km Qax tərəfə uzanan Böyük Qafqaz silsiləsinin döşündəki talada uzun əsrlər bundan əvvəl insanlar özlərinə yaşayış məskəni salıbmışlar. İndi də xərabəlikləri qalan Kəndtala (Orta Könə) adlı bur yerdə X-XI əsrlərəcən xeyli əhali yaşayarmış. Bunu bu ərazidə mövcud olan qəbirstanlığın, iri məzar daşlarının və yaşayış binalarını qalıqlarının olması sübut edir.Qədim məzarların üzərindəki kufi xətti ilə yazılan epiqrafik nümunələr bunu bir daha sübut edir. Əhalinin Kəndtaladan İlisuya köçməsini rəvayətlərdə ərazidəki içməli su ilə bağlayırlar. Ehtimal olunur ki, suyun tərkibinin özünə məxsusluğu insanlarda daima aclıq hissinin yaranmasına səbəb olmuşdur. Bu səbəb tədricən əhalinin ərazini tərk etməyə məcbur etmişdir.[30][31][32] Bu ərazinin yaxınlığında həm də, Sasani dövrünün memarlıq xüsusiyyətləri daşıyan Cinli qala var. Qala Şamil Fətullayev gəldiyi nəticəyə görə VII-IX əsrlərə aiddir.[33].

İlisu sultanlığı[redaktə]

Əsas məqalə: İlisu sultanlığı

İlisu kəndi tarixə İlisu sultanlığı adı ilə daxil olmuş,300 ilə yaxın bir dövrü əhatə edən,özünəməxsus dövlət idarəçiliyi ilə 36 dəfə Türk sultanının və İran şahının fərmanları ilə təsbit olunmuş,[34]XIX əsrin əvvəllərindən rus çarizminin Qafqaz siyasəti əlaqədər çox gərgin mübarizə aparıb,1844-cü ildən isə Şeyx Şamilin milli azadlıq hərakatına qoşulan bir dövlətçilik qurumuna malik olmuşdur.

İlisu məscidinin kitabələrində və İlisu sultanlarının məzar daşlarında onların Əli bəy Şamil,Ərəb sərkərdəsi Əbu Məbran nəsilindən olduqları haqqında dəqiq məlumat vardır.İlisu Ulu məscidinin kitabəsində məscidin Əbu Məbran nəslindən olan Əli Sultan oğlu Zeyn əd-Dinin əmri ilə bərpa olunması haqqında məlumat verilir.[35][36]

Azərbaycanın qədim yaşayış məskənlərindən olan bu kənd bir zamanlar Dağıstanın Saxur rayonundan köçüb gəlmiş saxurların və yerli azərbaycanlıların İlisu adlı yerdə məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. 1562-ildə Səfəvi hökmdarı I Təhmasibin (1524-1576) fərmanı ilə İlisu sultanı hüququ alan Saxur bəyləri XVII əsrdən sultanlığın mərkəzini İlisuya köçürmüşdülər. Yaşayış məntəqəsi buradakı İlisu bulaqlarının adı ilə adlandırılmışdır. [37]

İlisu kəndi keçmişdə Car-Balakən mahalının vassallığına aid olan İlisu sultanlığının mərkəzi hesab edilirdi. Sultanlığın ilkin mərkəzi Qax şəhəri olsa da, sultanlığın təhlükəsizliyinin təmin edilməsi ilə əlaqədar olaraq hakim öz iqamətgahını İlisu kəndinə köçürmüşdür. Əhalinin əsas hissəsi sənətkarlar olub. Hər nəsil müxtəlif peşələrlə məşğul olurdu. Bu peşələr nəsildən-nəslə ötürülərək qorunub saxlanılırdı.

Memarlıq abidələri[redaktə]

Cinli qala.Qala bürcü.
Kürmükçay üzərində yerləşən Ulu körpü.

İlisu kəndi özünün tarixi-memarlıq abidələri ilə zəngindir. Tarixin ayrı-ayrı dövrlərinin memarlıq xüsusiyyətlərini əks etdirən abidələrin bir qismi müasir dövrümüzə qədər qorunub saxlansa da onların böyük bir hissəsi isə müharibələr və təbii aşınmalar nəticəsində dağılmışdır.Bu günümüzə qədər qalmış abidələr, Sumuq qala, Ulu körpü, Ulu məscid, Qalaça (Şamilqala), Qala kompleksi, Cinli qala və epiqrafik abidələri İlisunun qəhrəmanlıq tarixinin şanlı səhifələridir. Bu abidələr kəndin ümumi monumentallığı və bədii-memarlq dəyəri ilə seçilir. Onlar sıravi tikililərlə, təbii landşaftla, kəndin ümumi quruluşu ilə kompozisiya baxımından sıx bağlıdır, buna görə də onlar birlikdə bədii vəhdət yaradır.

Məhəllələr və nəsillər[redaktə]

Kənd 9 məhəllədən və əhalinin etnik-sosial tərkibi baxımından 95 nəsildən ibarətdir. Kəndin Səngər, Bucaq, Dabaq, Qala, Tovla-tala, Bacar, Bəytabun, Qaradolaq (vaxtilə mövcud olmuş 2 məhəllə Sarılar obası və Cuhud oba məhəllələri indi digər məhəllələrlə birləşmişdir) adından göründüyü kimi tarixi bir zərurətlə formalaşmışdır.[38] Bu nəsillərin 15-ə yaxını Dağıstan xalqlarından olan saxur və avarlarla bağlıdır. Yalnız Qorqu uşağı və Zurablar adlanan nəsillərin yaxın əcdadlarının xristian olduqları və sonradan islamı qəbul etdikləri ehtimal olunur. Digər nəsillərin soy kökləri türk mənşəlidir. İlisu kəndindəki (eləcə də bütünlükdə keçmiş Zaqatala qəzasında) ən böyük nəsil isə Məhərrəm uşağı adlanan nəsil hesab olunur. Həmin nəslin sələfləri olan şəxslər 1844-cü ildə Daniyal sultanla birlikdə Şeyx Şamilin tərəfinə keçmiş və uzun müddət ruslara qarşı vuruşmuşlar. Qafqaz müharibəsi sona çatdıqdan sonra onların bir hissəsi Avarıstanın Ulukosor mahalının İrib və Ratlub aullarında yaşayışlarını davam etdirmiş, digər qismi isə yenidən İlisuya geri qayıtmış, bir neçə ailə isə Zaqatalanın Yuxarı Tala kəndinə köçərək Durus oba məhəlləsini salmışlar. Bu nəsildən digər bir qrup isə 1869-cu ildə Osmanlı Türkiyəsinə köç etmişdir.[39]

Səngər məhəllə tabunu Bucaq məhəllə tabunu Dabaq məhəllə tabunu Qala məhəllə tabunu Bacar məhəllə tabunu Sarılar obası Bəy tabun Qaradolaq tabunu Tovla tala tabunu
Qala uşağı Seylu uşağı Qədəsərlər Kaçiylər Bacarlar Kaslar Buyurtmalar Məhərrəm uşağı Ciciqarlar
Qorqu uşağı Malliylər Qaçaylar Tağı Məmma uşağı Qolladar Papiy İbrahim uşağı Mantaşlar Qoca uşağı Baqqarlar
Zurab uşağı Ovçular Qapalar Şahnəzər uşağı Çapar uşağı Kubaçılar Bahar uşağı Hacıbilal uşağı
Keçələr Qınnalar Molla Əhməd uşağı Bazaylar Dibxlovlar Quzaylılar Surxay uşağı Bənövşələr
Camallar İmaməlilər Hacı Abbas bəy nəsli Şahməhəmmədlər Akkanaylar Murud uşağı Qazan uşağı Adaş uşağı
Qdəmaylar Əzim uşağı Qitdi Omar nəsli Nəzir uşağı Uca uşağı Molla Bəkir uşağı Sayad uşağı Azaylar
Aşıq Əhməd uş. Hürüzadələr Qıçalar Xalıqverdi uşağı Hacı Zal uşağı Muradsoltan uşağı Cər uşağı
Keçəçilər Sərqaylar Həmzət bəy nəsli Şeytanlar Sofu uşağı Qaqaylar
Paprus uşağı Matənlər Canaylar Şamay uşağı Qaramahmud uşağı Piftilər
Xəliyullah uşağı Qadmovlar Baba uşağı Əsgər uşağı Caqanaylar
Hacı Həmzət Baba həsli Qəmbər uşağı Həsil uşağı
Kuşlar Qazanışlar
Lakuylar Cartılar
Qanuqlar Berkilov Qılkı uşağı
Dabanlar Təmir uşağı
Hacıbaba uşağı
Nurəhməd uşağı
Mahal uşağı
Seyidəli uşağı
Qasım uşağı
Əlim uşağı

Əhalisi[redaktə]

1872-ci ildə dərc olunmuş və 1869-cu il əhalinin kameral siyahıyaalınması nəticələrini əks etdirən Tiflis quberniyasının və Zaqatala dairəsinin hərbi icmalına əsasən Zaqatala dairəsinin İlisu naibliyinə daxil olan İlisu kəndində milli tərkibi ləzgilərdən və bəylərdən ibarət 288 ailə yaşayırdı.[40] Müvafiq icmalda dairəni təşkil edən yaşayış məntəqələrinin əhalisinin milli tərkibinə dair məlumatlarda etnik türklər muğallar, Dağıstanlı xalqların nümayəndələri isə ümumi adla ləzgilər olaraq göstərilmişdirlər.

Ilisu kəndi yaxınlığında yerləşən "Hun beli" aşırımının adı onu göstərir ki, bu ərazilərdə türklər eramızın əvvəlindən mövcud olmuşlar.[41] Azərbaycana hunlar "kuşanlar"adı altında gəlmişlər.İlisuda hunların-kuşanların məskunlaşmasını sübut edən faktlardan biri də,İlisuda "Kuş uşğı" və ya "Kuşlar" nəslinin olmasıdır.[42]

1 yanvar 2012-ci il tarixinə olan rəsmi məlumata əsasən kənddə 434 təsərrüfatda hər iki cinsdən toplam 1.340 nəfər əhali yaşamaqdadır.[43]

İlisunun tarixi şəxsiyyətləri[redaktə]

  • Sarı Əli bəy(I Əli Sultan) (1601—1628) — İlisu sultanı.
  • Xəlil bəy(1642—1670) - İlisu sultanı.
  • II Əli Sultan paşa - (1670 - 1742)- İlisu sultanı, Şəki bəylərbəyi və İlisu sancağının hakimi.
  • Alxas bəy- (1748—1762) — İlisu sultanı.
  • II Əhmədxan sultan - İlisu sultanı. Çar ordusu qvardiya polkovniki, sonuncu İlisu hakimi general-mayor Daniyal sultanın atası.
  • Daniyal sultan - 1831-1844-cü illərdə İlisu sultanlığının sonuncu hakimi, Şamil hərəkatının iştirakçısı. Rus ordusu general-mayoru.
  • Həsən xan İlisulu-(1834-1882)-Rus ordusu general-mayoru
  • Bəypolat Sultanov- XX əsrin əvvəllərində tanınmış ictimai-siyası xadim Rusiya İmperiyası Dövlət Dumasının (2-ci çağırış) deputatı
  • Seyfulla paşa -(1852-1909) -Osmanlı ordusu generalı, İlk türk aeroplan pilotu.
  • Sadıx bəy-() - Rus ordusu general mayoru
  • Məhəmməd Müxlis xan-()- Rus ordusu general-leytenantı
  • Xəlil bəy Sultanov - Sultanovlar (V) nəslinin görkəmli nümayəndəsi,XIX-XX əsrlərdə yaşamış yüksək çinli Çar məmuru.
  • Məhəmməd Eldaroğlu - Eldaroğlu Məhəmməd kimi taninan XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində yaşamış görkəmli memar.
  • Ədil xan - XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində yaşamış Gəncə və Şəki mahallarının məşhur zadəganlarından biri, Sultanovlar (V) nəslinin nümayəndəsi, metsenat

İlisunun dövlət, siyasi və ictimai xadimləri[redaktə]

İlisutorpağı çoxlu dövlət və ictimai-siyasi xadimlər yetişdirmişdir. Bu da kənddin intelektual səviyyəsi ilə əlaqədardır.

  • Müslüm Maqomayev — bəstəkar, dirijor, pedaqoq, folklorçu, ictimai xadim.
  • Pyotr Babayev- azərbaycan əsilli rüs inqilabçısı. XX əsrin əvvəllərindən üç rus inqilabında fəal iştirak etmişdir.
  • Şahmərdan Əhməd oğlu- Hümmət təşkilatının üzvü, inqilabçı, Zaqatala dairə muzdur komitəsinin sədri.
  • Saleh Qocayev — alim, texnika elmləri namizədi, ictimai-siyasi xadim
  • Hətəm Əhmədov- Azərbaycan SSR Ticarət naziri
  • Həzrət Süleymanov-SSRİ Xalq Tədarük Komisarlığının Azərbaycan müvəkkili (1942-1962)
  • Mahmud Qocayev-SSRİ Taxıl Tədarükü İdarəsinin Azərbaycan kantorunun müdürü (1950-1956)
  • Harun bəy Sultanov-İlk Azərbaycan dilində çıxan dərsliklərdən biri "Vətən yolu" kitabının müəllifi.(1907)[44]
  • Vahid Hacıyev- Bakı şəhər rayon partiya komitəsinin I katibi (1948-1951).[45]
  • Həlimət Davudova- Səhiyyə nazirinin müvini(1941-1942)
  • Gəray Fəzli- Şair, nasir, publisist, radio-tele jurnalist.[46].[47]
  • Asiyət Yusifova - Azərbaycan SSR dövlət xadimi
  • Sadıq Murtuzayev- Azərbaycan KP MK-nın ideologiya şöbəsinin müdiri(1961). 1963-cü ildən 1990-cı ilin sonunadək Abşeron, Şəki, Ağdam və yenidən Abşeron rayonlarında I katib işləmişdir.[48]
  • Vaqif Qocayev-Azərbaycan Yeyinti Sənayesi Nazirliyində şöbə müdiri, Yeyinti Sənayesi Nazirliyinin Balakən Efir yağları zavodunun direktoru,Qax konserv zavodunun direktoru,Qax Aqrar-sənaye birliyinin baş direktoru,Qax Yerli-Sənaye kombinatının direktoru,Qax Taxıl məhsulları kombinatının direktoru,Qax Üzümçülük və şərabçılıq sovxozunun direktoru , Şəki İpək birliyi Qax filialının direktoru, İliç (İndiki Naxçıvan MR-nin Şərur rayonu) rayonu Konserv zavodunun direktoru,Qax rayon Maddi texniki təchizat və mexanikləşdirmə idarəsinin rəisi, Qax rayon XDS İcraiyyə komitəsinin sədri,Qax rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı vəzifələrində işləmışdir.
  • Abbas Məmmədov - uzun illər Azərbaycan Respublikası Yeyinti sənayesi Nazirinin müavini işləmışdir.

İlisunun alimləri[redaktə]

İlisu kəndi həmdə öz alimlər ilə məhşurdur. Çox cəsarətlə demək olar ki, heç bir kənd bu qədər alim yetişdirməyib. Aşağıda İlisulu alimlərin bəziləri haqqında qısaca məlumat verilir.

  1. Əzəl Sultanov (1905-1990)-Akademik,geologiya-minerologiya elmləri doktoru,professor.Elimlər Akademiyasının həqiqi üzvü,Bakı Dövlət Universitetinin prorektoru(1952-1956),Azərbaycan EA-nın Geologiya İnistitunun direktoru(1958-1970).
  2. Ələşrəf Məmmədov (1931-2003)-Akademik,geologiya-mineralogiya elimləri doktoru,professor.
  3. Dəmir Hacıyev (1929-1999)-Milli Elimlər Akademiyasının müxbir üzvü,biologiya elmləri doktoru,professor.
  4. Kərim Ramazanov (energetik) (1947-2012)-Milli Elimlər Akademiyasının müxbir üzvü,texniki elimləri doktoru,professor.
  5. Rəsul Sultanov (1899-1970)-Geologiya elimləri doktoru,professor.
  6. Yəhya Kərimov (1927)-Pedaqoji elmləri doktoru,professor.Beynəlxalq Pedaqogika Akademiyasının həqiqi üzvü.
  7. Paşa Əfəndiyev (1928)-Filologiya elmləri doktoru,professor.
  8. Səyyarə Mollazadə (1933)-Filologiya elmləri doktoru,professor.
  9. Fəzli Hacıyev (1934-1999)-Coğrafiya elmləri doktoru,professor.
  10. Fikrət Seydəliyev (1934)-Texnika elmləri doktoru,Moskva Polad və Poladəritmə İnistitutunun professoru,SSRİ dövlət mükafatı laureatı.
  11. Məsud Əfəndiyev (1953)-Fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor. Mötəbər elmi mükafatı olan Aleksandr Fon Humbolt mükafatına layiq görülmüş ilk Azərbaycanlı alimdir və 1991-ci ildən Almaniyaya dəvət olunmuş, indi də orada işləyir.
  12. Abdulla Həşimov - kənd təsərrüfatı elmləri namizədi.
  13. Süleyman Camalov - tibb elmləri namizədi
  14. Şərif Mahalov - tibb elmləri doktoru,professor
  15. Əmin Əfəndiyev - biologiya elmləri doktoru,dosent
  16. Qeybulla Rəsulov - Dramaturq, Yazıçılar Birliyinin üzvü
  17. Sabir Əfəndiyev - Publisist nasir bibliofil sosioloq. Filologiya elmləri namizədi.
  18. Əyyub Kərimov - yazıçı, yurnalist, hüquqşünas
  19. Xəyyam Məmmədov- tibb elmləri namizədi

Bundan başqa 100 yaxın elimlər namizədi də İlisunun yetirməsidir.

İlisu şivəsi[redaktə]

Əsas məqalə: İlisu şivəsi

Qədim yaşayış məskəni olan İlisunun böyük tarixi sərvaətlərindən biri-türk dilləri silsiləsindən xüsusi orjinallığı ilə qorunub saxlanılan İlisu şivəsidir. İlisu-qədim türk-oğuz, Dədə Qorqud dilinin yadigarıdır.Ancaq bu dil adidəsi çox geniş və dərin tədqiqata ehtiyac duyur. Bu qədər vaxtada ancaq iki akademik iş diqqəti cəlb edir: professor Səyyarə Mollazadənin naimzədlik dissertasiyası və professor Yəhya Kərimovun nu şivəyə həsr olunmuş diplom işi.

İlisu şivəsi haqqında təsəvvür yaratmaq üçün onu başqa dialekt və şivələrimizdən ayıran başlıca xüsusiyyətləri diqqətə çəkmək lazımdır. İlisu şivəsinin maraqlı, səciyyəvi fonetik, morfoloji və leksik xüsusiyyətləri var.

İlisu şivəsinin maraqlı fonetik hadisələrindən biri saitlərin və samitlərin əvəzlənməsidir. Bu əvəzlənmələri qədim və müasir türk dilləri ilə müqayisə etməklə aydın olur ki, başqa türk dillərində olduğu kimi İlisu şivəsi də qədim türk kökləri ilə bağlıdır.

  • a saitinin e saiti ilə əvəzlənməsi: yaşıl-yeşil, yamyaşıl-yemyeşil.
  • a saitinin ə saiti ilə əvəzlənməsi: araba-ərəbə, lampa-ləmpə, acı-əci.
  • ə saitinin a saiti ilə əvəzlənməsi: xəbər-xabar, bərabər-barabar, zərər-zarar.
  • d sammitinin t samiti ilə əvəzlənməsi: dükan-tükan, dik-tik.
  • q samitinin x samiti ilə əvəzlənməsi: torpaq-toprax, yarpaq-yaprax.

İlisu şivəsində ismi xəbərlər şəxsi sonluqları ilə deyil, şəxsi əvəzliklərinin ismin əvvəlinə yanaşması ilə analitik yolla ifadə olunur. Bu İlisu şivəsinin çox qədim dövürlərlə bağlı olduğunu göstərir. Belə xüsusiyyətlər tatar dilində geniş yayılmışdır.[49]

  • onun qızısan-honun qızısın, atasısan-atasısın.

Bəzi saylar fonetik cəhətdən ədəbi dilimizdəkindən fərqlənir.

  • bi(bir), öç(üç), elli(əlli). Ədəbi dilimiz üçün yad kimi görünən öç(üç) sayı müasir tatar dili üçün tamamilə təbidir.

İlisu şivəsinin ən maraqlı cəhətlərindən biridə ne?, nara?, navax? əvəzlikləridir. Azərbaycan ərazisində yalnız İlisuda işlənilən bu əvəzliklər türk dilindəki nereye, nerede və s. uyğun gəlir.

İlisu şivəsində bəzi türk mənşəli sözlər:

İlisu şivəsində Türk dillərində
abal-key abal-hal,vəziyyət
başarmax-bacarmaq başarmax-başarmaq
yeltəmə-yüngül xasiyyət yeltəmə-rəqs müsiqisinin adı
devran-dövran devran-dövran
düşman-düşmən düşman-düşmən
degirmi-dəyirmi degirmi-dəyirmi
vidir-çətin dağ yolu vidir-dağ yolu
inisi-qayın inisi-kiçik qardaş
kura-moruq kurray-moruq

İlisu məktəbi[redaktə]

İlisu kənd orta məktəbinin giriş qapısı
İlisu məkəbi

İlisu məktəbi Azərbaycanın ən qədim və tarixi ənənələri olan məktəblərindən biridir. 1899-cu ildən fəaliyyətə başlayan bu məktəbdə həm dünyəvi, həm də dini biliklər verilmişdir. Bir əsrdən çox tarixə malik İlisu məktəbi ölkəmiz üçün 18 görkəmli dövlət xadimi, 120-dən çox elm adamı, akademik, elmlər doktoru və namizədləri, neçə-neçə tannmış din xadimi, 50 dən çox respublika və rayon miqyaslı məmur və rəhbər kadr, 40-dan çox tanınmış mütəxəssis və ziyalı şəxslər,eləcə də 6 dünya çempionu yetişdirib. Respublikamızın bu qocaman təhsil mərkəzinin məzunları arasında 100-dən çox elmlər doktoru və elmlər namizədi,1000-ə yaxın alı təhsilli mütəxəssis vardır[50].

Heydər Əliyev 1999-cu ildə İlisu məktəbinin 110 illik yubileyi ilə əlaqədar təbrik məktubu göndərmişdir.[51]

Hazırda İlisu məktəbi dahi Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvinin adını daşıyır və bu gün də respublikamızın ən qabaqcıl təhsil ocaqlarından biridir.

Görkəmli idmançıları[redaktə]

  • Asif Məmmədhənif oğlu Sayadov

1994-cü ildə Qax rayon Olimpiya ehtiyat məktəbini, 1999-cu ildə Bakı Biznes Universitetinin hüquq fakultəsini bitirmişdir. Kunq-fu sanda idman növü üzrə 7 dəfə Respublika çempionu, ikiqat dünya çempionudur. 1996-2002-ci il Azərbaycan çempionu; 2002-ci ildə Çexiyada keçirilən dünya çempionatının bürünc medalçıçı; 2002-ci ildə İtaliyada keçirilən dünya kubokunun gümüş mükafatçısı; 2003-cü ildə İranda keşçirilən dünya çempionatının qızıl mükafatçısı; 2004-cü ildə İtaliyada keçirilən dünya çempionatının qızıl mükafatçısı; 2003-cü ildən Rabitə və informasiya Texnologiyaları Nazirliyi, Hərbiləşdirlmiş Mühafizə İdarəsində işləyir. Eyni zamanda, Azərbaycan Kunq-fu fedarasiyasında Şəki, Qax, Zaqatala, Balakən, rayonları üzrə baş məşqçidir[52]

  • Nazim Nəzir oğlu Əlicanov

Görkəmli idmançı (sərbəst güləş). Dünya, Avropa və Azərbaycan çempionu. 1986-cı ildən başlayaraq 40-dan çox Azərbaycan, dünya və Avropa yarışlarında iştirak etmişdir. Azərbaycan Bədən Tərbiyəsi və İdman Akademiyasını və Təfəkkür Universitetinin hüquq fakultəsini bitirmişdir. ABŞ, Meksika, Almaniya, İtaliya, Polşa, Türkiyə, İran və diğər ölkələrdə Azərbaycanının şərəfini yüksəltmiş, Moldova prezidenti ona ikili vətandaşlıq pasportu vermiş, müstəqil Azərbaycanın "Tərəqqi" medalı ilə təltif olunmuşdur[53]

  • Reyhan Fərhad qızı Nəbiyeva

SSRİ idman ustası. Azərbaycan Dövlət Bədən Tərbiyəsi və İdman Akademiyasını bitirmişdir. 2000-2003-cü illərdə həndbol üzrə "ABU" idman klubunda mərkəzi hücumçu və komandanın kapitanı olmuşdur.

SSRİ yeniyetmə və gənclər arasında oyunların gümüş medalçısı, yüksək liqanın əvəzedici komandaları arasında SSRİ çempionu, SSRİ və MDB dövlətləri çempionatlarının mükafatçısı, Avropa və dünya çempionu, Cellenge Tophu kubokunun qalibi olmuşdur. Hazırda həndbol üzrə hakim kimi fəaliyyət göstərir.[54]

Təsərrüfatı[redaktə]

Sahibkar Şahmərdan Hacıyevin (Buyurtma oğlu) qoyun sürüləri.

Qoyunçuluq[redaktə]

İlisunun rəngarəng təsərrüfat, sənət sahələri arasında qoyunçuluq əsas yer tutur. İlisuda qoyunçuluğun inkişafını və tənəzzülünü nir neçə dövrə bölmək olar.

  1. İnqilabaqədərki dövür- Bu dövürdə iri qoyun sahibkarları onu çox böyük gəlir mənbəyinə çevirə bilmişdilər. O dövrün ən böyük qoyun sahibkarı kimi Xaşal Məmmədrasulun adı çəkilir. İlisunun Qala məhəlləsindən olan bu sahibkarın qoyunlarının sayı on minlırlə olduğu deyilir. Həmin dövrün qoyun sahibkarları hər məhəllədə ( və ya tabunda) hörmətli sayılardı. Məsələn Bəytabun adlanan tabunda çox tanınmış qoyun sahibkarlardan və ağsaqqallardan biri Buyurtma oğlu Kərəmin adı daha hörmətlə çəkilir.
  2. Sovetlər dövrü- Bu dövürdə iri, orta və kiçik sahibkarlıq müəyyən tənəzzülə uğrasa da hələ davam edirdi. Sonralar belə sahibkarlara qolçomaq damğası vurulmuş və tədricən sahibkarlara qarşı düşmən əhval-ruhiyyəsi formalaşmışdır. Sovetlər dönəmində kənddə yaranan qoyunçuluq kolxozlarının "Telman" , "Kirov" və "Pravda" hər birində 25-30 min qoyun olmaqla ölkədə məhşur təsərrüfat kimi tanınmış, kəndin iqtisadi yüksəlişində böyük rol oynamışdır. Sonralar bu üç kolxoz birləşərək "Kirov" kolxozu adı altında fəaliyyət göstərmişdir.[55]
  3. Müasir dövür- Azərbaycanın müstəqilliyə qovuşması ilə bu kənddə qoyunçu sahibkarlar yaransa da bu qədim sənətə maraq zəifləmişdir.

Turizm[redaktə]

İlisu “Uludağ Turizm və İstirahət Kompleksi”

İlisu həmişə həm yerli, həm də xarici turistlərin diqqət mərkəzində olmuşdur. Tarixi-coğrafi özəlliklərə malik İlisunun yüksət turizm potensialı var. Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin 26 mart 2002-ci il tarixli, 100 № li əmrinə əsasən İlisuda İlisu dövlət tarix-mədəniyyət qoruğu yaradılmışdır. Bundan başqa İlisuda İlisu Dövlət Təbiət Qoruğu mövcuddur. Son zamanlar İlisuda həyata keçirilən quruculuq tədbirləri beynəlxalq turizmin bütün tələblərini ödəyəcək duruma gəlib çatmaqdadır. Bura da tikilib istifadəyə verilmiş "Uludağ" sanatoriya-müalicə kompleksi, "Yaşıl Park", "Səngərqala", "İlisu", "Almabağı" istirahət mərkəzlərində fərdi, ailəvi və kollektiv istirahətə gələnlər üçün hər cür şərait yaradılmışdır[56][57][58]. İlisuda uzun illər həmdə Ev turizmi mövcud olmuş və son dövürlər bu, xüsusilə böyük intisar tapmışdır. Bu turizm növü İlisuda bir çox ailələr üçün əsas qazanc yeri kimi maddi təminat mənbəyinə çevrilib. Dünya turizm təcrübəsində də belə nümunələr az deyil.

İlisu bədii ədəbiyyatda[redaktə]

İlisu,onun yetirmələri və nemətləri yaradıcı insanların diqqətindən yayınmamışdır.İlisu haqqında romanlar,povestlər,oçerklər,publisistik məqalələr və s.yazılmışdır.Neçə-neçə bəstəkar,rəssam,heykəltaraşın yaradıcılığında İlisu mözvzusu öz əksini tapmışdır.

Molla Cümə,xalq şairləri Məmməd Rahim,Bəxtiyar Vahabzadə,eləcə də Əliağa Kürçaylı,Gəray Fəzli,Seyran Səxavət,Əvəz Sadıq və başqaları İlisu və ilisulular barədə ürək sözlərini demişlər.Maral Rəhmanzadə İlisu tablolarını,bəstəkar Ağabacı Rzayeva "Dağlar qızı" mahnısını bəstələmişdir.

Sovet İttifaqı və ABŞ-ın bir neçə illik təqvimlərini İlisu mənzərələri bəzəmişdir.

İlisu ilə bağlı Molla Cümənın "İlisu kəndi" şeiri çox maraqlıdır:

"

İlisu kəndində, Koxa tabunda,
Bir gözəl görmüşəm yüz qız içində.
Geyinib qüttəvar al yaşıl donda,
Süzülən bal kimi qarpız içində...

"

Xalq şairi Məmməd Rahim İlisuda olarkən buranın təbiyyəti,insanları onu ilhama gətirmiş,"İlisu" şerini yazmışdır:

"

Dağların qoynunda xeyli zamandır,
Nazlı gəlin kimi yatır İlisu.
Üfüqlər hüsnünə aparır həsrət,
Gül,çiçək ətrinə batır İlisu...

"

Bəxtiyar Vahabzadə "Sadə adamlar" poemasını İlisuda qələmə almışdır:

"

Beşbulağın sərin suyu
Ötmə burdan, üzünü yu.
Qocalmazsan ömür boyu,
Bu dağlarda, bu dağlarda!

"

Əliağa Kürçaylı "Qartal" şeiri də İlisuda yazılmışdır:

"

İlisu, Beşbulaq, Şamil qalası,
O meşə örtüklü zümrüdü dağlar...
Xatıra düşəsi, yadda qalası
Saysız lövhələr var, mənzərələr var!...

"

Tarixçi-publisist Şahmərdan Əhmədlinin tarixi qəhrəmanlıq mövzusundakı "İlisu" şeiri də, diqqətəlayiqdir.

"

Qarşında dayanıb gözəl Dağıstan,
Səndən ilham alır o sərt qayalar,
Kürmük keçmişindən söyləyir dastan,
Ramramay oxuyur şirin laylalar!...

"

Gəray Fəzlinin "Gecə günəşi" əsərndəki, hadisələr İlisu kəndində cərayan edir.

İlisu mətbəxi[redaktə]

Qaxac,içnavur,şirdan və darbaq
Sürhüllü yeməyi

İlisu mətbəxi öz zənginliyi və fərqliliyi ilə çox məhşurdur.Özünə məxsus yeməkləri olan İlisu daha çox aşağıda ki,yeməəkləri ilə populyardır:

  • Sürhü(sürhüllü,sürfü)[59][60]
  • Əzməli sürhü.
  • Kəkotu qırsı.
  • Yağlıca qırsı.
  • Qozlu aş.
  • Yumurta qırsı.
  • Umac.
  • Həvicin qırs.
  • Gizgələ.
  • Qozlu sıyıq.
  • Həvicin kətə.
  • Pendirin qırs

İlisu yeməklərində qurudulmuş ət məmulatları daha çox istifadə olunur.Qaxac adlanan bu məhsulla yanaşı,darbaq,şirdan,içnavur(dolma) adlı digər qurudulmuş ət məhsullarıda düzəldilir.

Ilisu filmlərdə[redaktə]

Ilisu haqqında filmlər
Filmin adı İstehsal ili Qısa məzmunu
İlisu (film, 2006) 2006 Filmdə kəndin tarixi, qədim abidələri və əhalisinin məşğuliyyəti əks etdirilir.
Azərbaycan sirləri. İlisu sultanlığı (film, 2010) 2010 Filim İlisu sultanlığına həsr olunub.

İlisu mahnısı[redaktə]

Məmməd Rahimin «İlisu» şerinin sözlərinə bəstələnmiş bu mahnının musiqisi Eldar Mansurovundur.Mahnını Azər Zeynalov ifa edir.

Şəkilləri[redaktə]

İstinadlar[redaktə]

  1. [1]
  2. http://www.fallingrain.com/world/AJ/39/Ilisu.html
  3. Cybo - Qlobal biznes kataloqu: Poçt Indeksi AZ 3417, İlisu
  4. Azərbaycan toponimlərinin ensklopedik lüğəti, II cilddə. Bakı-2007. I cild, səh.257
  5. İlisu ensiklopedik məlumat kitabı.2005.s.9,34.
  6. Е. М. Летифова.Северо-западный Азербайджан : Илисуйское султанство.Баку : Алтай, 1999.səh.28-31.
  7. [2]
  8. ”Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti”. İki cilddə. I cild. Bakı, “Şərq-Qərb”, 2007, səh.257
  9. ”Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti”. İki cilddə. I cild. Bakı, “Şərq-Qərb”, 2007, səh.257
  10. http://altaica.narod.ru/LIBRARY/dts.htm
  11. Древне-Тюркский Словарь.Издательство:Наука.1969.s.43.
  12. https://az.wikipedia.org/wiki/Ulu_Ata
  13. İlisu ensiklopedik məlumat kitabı Vətən nəşriyyatı Bakı-2012.səh.41.
  14. DTS,s.207.
  15. İlisu ensiklopedik məlumat kitabı. 2005. səh. 42. (azərb.)
  16. Aзəрбаjчaн ССР Атласы.Бакы 1963.səh.38-39
  17. Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti.I cild.Bakı 2007.səh.257.
  18. Aзəрбаjчaн ССР Атласы.Бакы 1963.səh.38-39
  19. Фон-Плотто А. Природа и люди Закатальского округа // Сборник сведений о кавказских горцах (ССКГ). Тифлис, 1869. Вып. IV.s.11
  20. http://www.ilisu-uludag.com/?lang=1&id=9
  21. Е. М. Летифова.Северо-западный Азербайджан: Илисуйское султанство. Баку: Алтай, 1999. səh.15
  22. http://www.fallingrain.com/world/AJ/39/Ilisu.html
  23. http://ecosport.az/index.php?option=com_content&view=article&id=180:qax-rayonunda-planladrlan-tlim-mq-toplants-uurla-kecdi-&catid=44:xbrlr&Itemid=136
  24. Coğrafiya ensklopediyası. II kitab. Bakı 2012, səh 272
  25. В.Ə.Будагов.Азəрбаjчан тəбиəти.Бакы.1988.səh.108-110
  26. Азəрбаjчан ССР-нын АТЛАСЫ.Бакы-Москва.1963.səh 77
  27. Азəрбаjчан ССР-нын АТЛАСЫ.Бакы-Москва.1963.səh.36-37
  28. http://www.ilisu-uludag.com/?lang=1&id=9
  29. http://www.gakh.cls.az/muzey%20ILISU%20QORUQ.htm
  30. http://www.azadliq.info/index.php?option=com_content&view=article&id=3269%3Agoezlliklr-mskni-ilisu&catid=357%3Akiv&Itemid=457
  31. İlisu ensiklopedik məlumat kitabı Vətən nəşriyyatı Bakı-2012səh.s.9,35-36
  32. https://007talkingcultures2012.wikispaces.com/Azerbaijan+-+Holidays
  33. H.Əzimov, Ş.Əhmədov. Qax abidələri. Bakı: Səda 1998.s.35
  34. Е. М. Летифова.Северо-западный Азербайджан : Илисуйское султанство.Баку : Алтай, 1999.səh.93
  35. KGPA.tom II.№504
  36. İlisu ensiklopedik məlumat kitabı.2005.s.6
  37. Azərbaycan toponimlərinin ensklopedik lüğəti, II cilddə. Bakı-2007. I cild, səh.257.
  38. Şahmərdan Əhmədli. İlisu tabunları və onların soykökünə dair etnoqrafik hesabatdan. Qax 1998
  39. Şahmərdan Əhmədli. İlisu sultanlığının süqutu. Qax 1994
  40. Военный обзор Тифлисской Губернии и Закатальского округа, составлен подполковником Генерального штаба В. Н. Филиповым. Воспроизведено в оригинальной авторской орфографии издания 1872 года (издательство "Санктпетербург: Товарищества "Общественная польза""), стр. 168
  41. Veлиев М.Г.(Бахарлы). Азербайджан. Баку. 1921. səh. 31.
  42. Э.М.Летифова.Северо-западный Илисуйское Султанство.Баку.1999.səh.30
  43. Qax Rayon İcra Hakimiyyəti: İcra Hakimiyyəti: Bələdiyyələr: Qax rayonu inzibati ərazi dairələri üzrə nümayəndəliklər və bələdiyyələr haqqında məlumat
  44. http://axc.preslib.az/ebooks/pdf/59.pdf
  45. İlisu ensiklopedik məlumat kitabı Vətən nəşriyyatı Bakı-2012səh.127
  46. http://yeniliqa.com/index.php?option=com_content&view=article&id=1558:unutsaq-unudularq-guelllnmi-ssin-manifesti&catid=77:gundem1&Itemid=420
  47. https://az.wikipedia.org/wiki/G%C9%99ray_F%C9%99zli
  48. http://www.gakh.cls.az/elm.htm
  49. http://static.bsu.az/w8/Xeberler%20Jurnali/Humanitar%202010%204/5-9.pdf
  50. İlisu ensiklopedik məlumat kitabı. Vətən nəşriyyatı Bakı, 2012, səh.107
  51. http://lib.aliyev-heritage.org/az/2791289.html
  52. İlisu ensiklopedik məlumat kitabı.2005.s.323
  53. http://e-qanun.az/files/framework/data/1/f_1135.htm
  54. http://static.bsu.az/w8/Xeberler%20Jurnali/Humanitar%202011%203/5-10.pdf
  55. http://br.az/print.php?item_id=20120525052251773&sec_id=4
  56. http://www.panoramio.com/photo_explorer#view=photo&position=54&with_photo_id=78136223&ss_play&order=date_desc&user=6568594
  57. http://www.ilisu-uludag.com/
  58. http://www.gomap.az/info/Description.aspx?idlo=34&lvo=2&pID=1453254
  59. http://qadin.net/index.php?newsid=24345
  60. http://haber.kanald.com.tr/Haber/Yemek-Tarifleri-31/Surfullu-tarifi-38092.aspx

Xarici keçidlər[redaktə]

VikiAnbarda İlisu ilə əlaqəli mediafayllar var.

Həmçinin bax[redaktə]