Ardanış

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
ARDANIŞ
Ardanış.jpg
Ardanış kəndindən görüntü
Göyçənin xəritəsi.JPG
Göyçə mahalı

40°29′45″ şm. e. 45°21′46″ ş. u.


Ölkə Ermənistan Ermənistan
Rayon Çəmbərək
Tarixi və coğrafiyası
Mərkəzin hündürlüyü 1.924 ± 1 m
Saat qurşağı UTC+04:00
Rəqəmsal identifikatorlar
Poçt indeksi 1308
Ardanış xəritədə
Ardanış
Ardanış

ArdanışQərbi Azərbaycanın (indiki Ermənistan) Göyçə mahalının Çəmbərək rayonunda kənd. (Çəmbərək rayonundan Göyçə mahalına aid olan cəmi 5 kənddən biri)

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Ardanış Göyçə mahalının şimal-qərbində, Kiçik Qafqaz dağ silsiləsinin ətəyində Göyçə gölünün şimal sahilində, İrəvan-Basarkeçər dəmir yolunun və Basarkeçər-Qazax avtomobil yolunun üstündə yerləşən Çəmbərək rayonunun böyük və qədim kəndlərindən biridir. Şərqdən Cil, qərbdən Şorca kəndləri ilə həmsərhəddir. Çəmbərək (indiki Krasnoselo) rayon mərkəzindən 23 km cənub-şərqdə, dəniz səviyyəsindən 1954 metr hündürlükdə yerləşir. Ərazisi 45.5 kv. km-dir. 1986-cı ildə 2500 nəfər əhalisi olub. Kəndin əhalisi yalnız Azərbaycan türklərindən ibarət olub (Bu dövrdə Bakıda və SSRİ-nin müxtəlif şəhərlərində Ardanış əsilli 7 mindən çox insan yaşayırdı). Əhalinin əsas məşğuliyyəti əkinçilik və heyvandarlıq olmuşdur. Kənddə iqtisadiyyatın əsasını tütünçülük, taxılçılıq, heyvandarlıq təşkil edib. Balıqçılıq, bağçılıq və arıçılıq da xeyli inkişaf etmişdir. Kənddə 800 şagirdlik üç mərtəbəli orta məktəb binası, 1988-ci ildə istifadəyə hazır vəziyyətdə olan üç korpuslu 1200 şagirdlik yeni məktəb binası, 450 tamaşaçı yeri olan mədəniyyət evi, kino qurğu, 2 kitabxana, müasir üslubda tikilmiş inzibati idarə binası, futbol meydançası, ambulator-həkim məntəqəsi, poçt, 200 nömrə tutumlu ATS, ticarət və ictimai-iaşə müəssisələri, hamam, elektriklə işləyən dəyirman, ağac emalı qurğusu, heyvandarlıq üçün yem emalı sexi və s. var idi. Kəndin ərazisində bir neçə alban-oğuz qəbiristanlığı, Ardanış yarımadasındakı Adatəpə ərazisində və "Ocağın başı" adlanan dağ zirvəsində alban kilsəsinin qalıqları, eləcə də, qədim yaşayış məskəninin (tarixi mənbələrə görə Adatəpə adlı kəndin) qalıqları, hidrometeoroloji stansiya və o dövr üçün İttifaq əhəmiyyətli "Dalğa" pansionatı (3 korpusdan ibarət) var idi. Hazırda Adatəpə ərazisi ermənilərin xarici turistləri cəlb etmək üçün reklam etdikləri ən məşhur istirahət mərkəzlərindən biri sayılır.

İncəsənət[redaktə | əsas redaktə]

Ardanışda zəngin ədəbi və incəsənət mühiti olub. Bu mühit illər boyu formalaşıb və dövrün tələblərinə uyğun olaraq zənginləşib. Ardanışda İrəvan, Gəncə, Naxçıvan teatrlarının kəndə qastrol səfərləri olurdu. Azərbaycandan gələn müğənni, xanəndə və aşıqların konsertləri əhalinin musiqi zövqünün formalaşmasına xidmət edirdi.

Ardanışın 450 yerlik müasir mədəniyyət evində müxtəlif sahələr üzrə özfəaliyyət kollektivləri fəaliyyət göstərirdi. Qeyd etmək lazımdır ki, erməni məmurları bu obyektlərin tikilməsində o qədər də maraqlı deyildilər, əksinə imkan daxilində bu işə mane olmağa çalışırdılar. 1964-cü ildə müasir klub binası inşa edilib.

Ardanış kəndində 40-cı illərin sonlarından etibarən klub binası olmadığı bir dövrdə belə teatr tamaşaları hazırlanıb. Teatr mütəxəssisləri olmasa da bu tamaşalar istər bədii, istərsə də tərtibat baxımından olduqca mükəmməl şəkildə hazırlanıb tamaşaçılara təqdim edilirmiş. Əvvəllər böyük ev damlarında, daha sonralar isə yay vaxtlarında fermalarda teatr tamaşaları verirlərmiş. Hətta qadınlardan da tamaşalarda rol oynayanlar olub. Bu isə bir daha Ardanış əhalisinin müasir dünyagörüşünə malik olduğunu göstərən amillərdən biri kimi qiymətləndirilməlidir. Sonradan klub binası tikildiyindən kəndə müxtəlif peşəkar teatrların (Naxçıvan, Gəncə və İrəvan teatrlarının), eləcə də qonşu kəndlərin özfəaliyyət kollektivlərinin qastrol səfərləri olub. Kəndlər arasında bir teatr yarışı, mədəni mübadilə mövcud idi. Ardanış bu sahədə həmişə fərqlənib. Ardanışlılar Azərbaycan Respublikasının xalq artistləri Vidadi Əliyev, Elmira Əliyeva, əməkdar artist Süleyman Nəcəfov kimi aktyorların canlı ifalarına baxmışlar. Mədəniyyət evində Azərbaycanın müxtəlif bölgələrindən mahnı və rəqs ansamblları çıxış edirdilər. Tanınmış incəsənət ustalarından Əlibaba Məmmədov, Tükəzban İsmayılova və başqaları Ardanış kənd mədəniyyət evinin səhnəsində çıxış etmişlər. "Aşıq Pəri" məclisinin kənddə çıxışı əsl el şənliyinə çevrilirdi. Azərbaycan televiziyasının verilişləri translyasiya edilməyən uzaq dağ kəndində bu insanlara, zəhmət adamlarına böyük töhfə idi. Bundan əlavə, əhalinin maraqla tamaşa etdiyi pəhləvanların və gözbağlayıcıların çıxışları da mütəmadi xarakter almışdı. Əsasən yay vaxtlarında kəndirbazlar demək olar ki, hər il kəndə gələrdilər.

Ardanış kənd mədəniyyət evində M.F.Axundovun, N.B.Vəzirovun, Ə.Haqverdiyevin, S.Vurğunun dram əsərləri tamaşaya qoyulurdu. Aşağıdakı teatr tamaşaları bu gün də o dövrün tamaşaçılarının ürək və göz yaddaşında qalıb: "Zəmanəmizin pəhləvanları", "Vaqif", "Hacı Qara", "Yoldaş Koroğlu", "O olmasın, bu olsun", "Sevil", "Solğun çiçəklər", "Lənkəran xanının vəziri", "Molla İbrahimxəlil kimyagər", "Ac hərflər" və s. Əhalinin teatra olan tələbatının ödənilməsi baxımından, bu tamaşalar peşəkar teatrların tamaşalarından heç də geri qalmırdı. Həmin tamaşalarda rejissor və bədii rəhbər, eləcə də rəssam və qrim ustası qismində uzun illər klub müdiri və mədəniyyət evinin direktoru işləmiş Əli Zeynalabduyev çıxış edib. Vaqif və Arif Abdullayev qardaşları, Mais İsmayılov, Pullu Vəliyeva və başqaları yüksək səviyyədə aktyor bacarığı nümayiş etdirirdilər.

Ardanış kənd mədəniyyət evinin ansamblı fəaliyyət göstərirdi. Bu ansamblın üzvlərindən Əli Zeynalabduyev (qarmon ustası), Vaqif və Əbülfət Bayramov qardaşları (solo oxuyanlar), İmran Kazımov (xanəndə), Mehman Həsənov (xanəndə), Cəmaləddin Bayramov (gitaraçı), Rəşid Allahverənov (gitaraçı), Firdovsi Həsənov (qoşa nağara), Tahir Məmmədov və Mustafa Abdullayev (balaban), İmran Xəlilov (saz), Şükür İsmayılov (saz) öz çıxışları ilə könülləri oxşayıblar. Bu ansambl rayon və bölgə üzrə keçirilən musiqi festivallarında həmişə birinci yeri tutub. Ansamblın üzvləri həm də Ardanış və qonşu kəndlərin toylarının aparıcı musiqiçiləri olublar. Hətta onları erməni kəndlərindən də toya dəvət edənlər olubdur.

Ardanışda Azərbaycanın bütün bölgələrindən olan ustad aşıqlar çıxış ediblər. Ardanışda sazı-sözü o qədər yüksək səviyyədə biliblər ki, hər aşıq burada məclis keçirmək iqtidarında olmayıb. Ardanışda aşıq sənəti incəsənətin digər sahələrinə nisbətən geniş və ilkin inkişaf etmişdir. Bunun isə obyektiv səbəbləri vardır. Aşıq Ələsgər Qazax, Borçalı, Tovuz və Gədəbəy bölgələrinə gedərkən yolüstü Ardanışda qalar, bu kənddə gecələyərmiş. Şagirdlərinə də orada gecələməyi tapşırarmış. Bu həm Ardanışın qonaqpərvərliyindən, həm də sənətə verdiyi qiymətdən irəli gəlib. Ona görə də Ardanışda aşıq sənətinə maraq həddən artıq böyük idi. Nəticədə Ardanışda da aşıqlar yetişməyə başlayıb. Bunlardan ilk növbədə Aşıq Niftalı Süleymanovun adını xatırlamaq gərəkdir. Aşıq Niftalıdan əvvəl Ardanışda peşəkar aşıq olmayıb. Əvvəllər Ardanışda ağır məclislər keçirmək üçün Dədə Ələsgərə və onun şəyirdlərinə, Aşıq Alının şəyirdlərinə müraciət edərmişlər. Aşıq Əziz, Aşıq Hüseyn Şamoy oğlu, Aşıq İsa, Aşıq Məhəmmədəli, Aşıq Kərim Paşayev, Aşıq Kərim Mahmud oğlu, Aşıq Qiyas, Aşıq İmran Xəlilov, Aşıq İsbi, Aşıq Bəhmən Göyçə aşıq məktəbinin yetirmələri olaraq Ardanış kəndini aşıq sənətində ləyaqətlə təmsil etmişlər və sağ olanları yenə də bu sənəti yaşatmaqdadırlar.

Coğrafiyası və iqlimi[redaktə | əsas redaktə]

Ardanış kəndinin ərazisinin çox hissəsini vulkanik və tektonik mənşəli dağlar təşkil edir. Ardanış kəndi Kiçik Qafqazın mühüm geomorfoloji vahidlərindən biri olan Göyçə silsiləsində, dəniz səviyyəsindən 1916 metr yüksəklikdə yerləşir. Gilli süxurları kəsən, nisbətən geniş çay dərələri geniş yayılmışdır.

Ardanış ərazisində nəmişliyin normada olması buranın təbiətinin əsas üstünlüklərindən biridir. Yay axşamlarında çən-çisəkli dağlar, səhərlər isə şeh düşən gül-çiçəkli yaşıl çəmənlər, saf sulu buz bulaqlar, min bir dərdin dərmanı olan bitkilər, "Adatəpə"nin kolluqlarındakı giləmeyvələr, təmiz dağ havası, təbiət möcüzəsi, dağlar gözəli Göyçə gölü və bu gözəlliyin əhatəsində fiziki əməklə məşğul olmaq, ekoloji cəhətdən təmiz qida insanı sağlam saxlayan, uzunömürlü edən başlıca amillərdəndir.

İqlim göstəriciləri[redaktə | əsas redaktə]

Ardanış kəndi mülayim iqlim qurşağında yerləşir. Dağ-meşə və dəniz iqlimi mövcuddur. Ümumi günəş radiasiyası 135 kkal/kv. sm-ə çatır. Havanın orta temperaturu yanvarda düzənlikdən dağlara doğru 0-dan – 15 dərəcəyədək dəyişir. İyulda orta temperatur +15-dən +35 dərəcəyədək olur.

Ən çox yağıntı may ayında olur. Yağıntının orta illik miqdarı 350–400 mm-dir. Torpağın qumsal olması ilə əlaqədar yağışın çox yağması Ardanışda çətinlik yaratmırdı, əksinə burada bol yağıntı ruzi-bərəkət hesab olunurdu. Kəndin (yaşayış sahəsinin) əksər hissəsi qumsal torpaqlarda yerləşdiyindən, güclü yağışdan sonra palçıq əmələ gəlmirdi.

Havası yayda sərin, qışda isə soyuq olmaqla, qurudur. Ətraf ərazilər tamamilə alp və subalp çəmənlikləridir. Havanın quruluğu yüksəkliyə görə təzyiqin aşağı olmasını o qədər də hiss etdirmir. Ekoloji cəhətdən təmiz hava insanın tənəffüs sisteminin çox rahat işləməsinə şərait yaradır. İlin yağıntılı vaxtlarında belə buludlu hava şəraiti uzun sürmür. Səma ilin çox vaxtı açıq və günəşli olur. Payız və qış aylarında əsasən şimal küləkləri, yaz və yay aylarında isə əsasən şimal-şərq və şimal-qərb küləkləri üstünlük təşkil edir. Yayda dağların və dərələrin qeyri-bərabər qızması səbəbilə dağ-dərə küləkləri əmələ gəlir. Gündüz mülayim küləklər dərələrdən dağlara doğru, axşam və gecə isə soyuq küləklər dağlardan dərələrə doğru əsir. Yeri gəlmişkən, el arasında – dialektdə yağışın, qarın, küləyin, fəsillərə uyğun olaraq ayların müxtəlif adları mövcud olmuşdur.

Bitki örtüyü[redaktə | əsas redaktə]

Mədəni bitkilərdən arpa, buğda, çovdar, vələmir, yonca, qorunca, kartof, tütün, çuğundur, qarğıdalı və s. becərilirdi. Meyvə ağaclarından alma, armud, gilas, qoz, gavalı, alça, ərik, giləmeyvələrdən isə qarağat geniş yayılmışdı. Meşəliklərin təsərrüfat baxımından böyük əhəmiyyəti vardır. Qeyd etmək lazımdır ki, Ardanış ərazisində əsasən kolluqlar, eləcə də Adatəpədə seyrək ardıc meşələri və Göyçə gölünün sahili boyunca sonradan salınmış meşə zolaqları mövcuddur. Yaşlı nəslin söylədiklərinə əsasən, XIX əsrin ikinci yarısına qədər Ardanışın şərq və cənub tərəflərində sıx meşəliklər mövcud olub. Lakin insanların təsərrüfat fəaliyyətinin nəticəsində həmin meşəliklər məhv edilib. Təbii ki, meşə altında olan torpaqların tərkibi meşələrin qırılmasından sonra tədricən dəyişib, bu isə öz növbəsində heyvanat və bitki aləminə təsirsiz ötüşməyib. Ada təpədə çoxlu bitki növü qeydə alınmışdır. Oradakı kol bitkilərindən alaçəhrə, tuvulğu, qarağac, ardıc, qaraqoyungözü, qatırquyruğu, dovşan alması, itburnu, yemişan, dovşanalması, zirinc, gərməşov , kol armudu, meşə xirniyi, başınağacı, və s. kol meyvələri yetişir. Göyçə gölünün sahilində salınmış meşə zolağında şam, iydə, akasiya, çinar, qızıl söyüd, qarağac ağacları və çaytikanı (kol bitkisi) təbiətə xüsusi bir gözəllik bəxş edirdi. Ardanış ərazisində yarımsəhra (yovşan, gəvən və s.), dağ-bozqır bitkiləri (kəklikotu, çaşır və s.), çoxlu yabanı dərman bitkiləri yetişir ki, bu da xalq təbabətinin geniş inkişafına səbəb olmuşdur.

Heyvanat aləmi[redaktə | əsas redaktə]

Ardanış ərazisində sincab, canavar, tülkü, çaqqal, porsuq, kor siçan, gəlincik, kirpi, dovşan, ilan, qaya kərtənkələsi və keçəmən yaşayır. Keçmişdə kəndin ətrafı sıx meşəlik imiş və bu meşələrdə maral, ayı və digər heyvanlar geniş yayılıbmış. Son dövrlərdə də "Adatəpə" ərazisində maral sümükləri və buynuzlarının qalıqları tapılırdı. "Maralbaşı" toponimi də bununla bağlı yaranmışdır. Sonralar həmin meşəliklər insan fəaliyyəti nəticəsində məhv olub və burada yaşayan heyvan növlərinin bir qisminin kökü kəsilmişdir. Məməli heyvanlardan əlavə, Ardanış ərazisində çoxlu quş növü, o cümlədən kəklik ("Qırmızı kitab"a düşüb), boz sərçə, qartal, torağay, qırğı, arı quşu, sarıköynək, qarğa, sığırçın, alabaxta, bildirçin, qaranquş, şanapipik (hop-hop), çobanaldadan, ağacdələn, göyərçin, bayquş, alacəhrə və sağsağan, "Göyçə gölü"ndə qağayı, su ördəyi, qarabatdaq, mövsümlə əlaqədar olaraq hacıleylək və digər köçəri quşlar da yaşayır. Faunanın tərkib hissəsi sayılan həşəratlara gəlincə, bu sahədə vaxtilə kifayət qədər elmi-tədqiqat işləri aparılmadığından müvafiq məlumatları bu gün elmi mənbələrdən əldə etmək mümkün deyildir. Lakin müşahidələrimiz söyləməyə əsas verir ki, Ardanış ərazisindəki torpaqlarda yüzlərlə həşərat növü yaşayırdı.

Torpaq növləri[redaktə | əsas redaktə]

Ardanışın müəyyən ərazilərində şabalıdı torpaqlar yayılıb. Bu torpaqlar dağ-qara torpaqları ilə birlikdə əkinçilik üçün olduqca yararlıdır. Tərkibində dəmir oksidinin miqdarı 15-20% olan torpaqlar sarı torpaqlardır. "Sarı güney", "Puş yeri" və "Sarı yal" adlanan ərazi belə torpaqların formalaşdığı ərazilərdir. Düzənliklərdə isə boz və boz-qonur torpaqlar mövcuddur. Dağ-çəmən torpaqları da geniş yayılmışdır. Bu torpaqlar subalp və alp çəmənlikləri altında inkişaf etmişdir. Otlaq və biçənəklərdən ibarət bu ərazilər əsasən Ardanışın şimal hissəsinə aid edilir. Meşə və kolluqlarda boz-qəhvəyi torpaqlar yayılıb. Ardanış və ətraf kəndlərin torpaq örtüyü elmi-tədqiqat institutlarının mütəxəssisləri tərəfindən ötən əsrin 60-70-ci illərində geniş tədqiq olunmuşdur.

Təbii sərvətlər və faydalı qazıntılar[redaktə | əsas redaktə]

Ardanış ərazisindəki meşə və su ehtiyatlarından əlavə, tikinti işləri üçün qum və daş ehtiyatı da mövcuddur. Zəngin əhəng daşı ehtiyatları tikintidə bu materiala olan ehtiyacın 90-95%-ni ödəməyə imkan verirdi. Sadəcə, divarın tin hissələrində az miqdarda mişar daşına ehtiyac duyulurdu. Nəticədə ev və ya təsərrüfat tikilisi olduqca ucuz başa gəlirdi. Sovet dövründə Ardanış ərazisində faydalı qazıntı çıxarılmırdı. Hazırda Ardanışdan əhəng, perlit və sement istehsalı üçün xammal Axta şəhərindəki müəssisələrə daşınır. Hələ sovet dövründə İrəvan metropoliteninin stansiyalarından birinin üzlük daşları Ardanışdan (Çal ərazisindən) aparılan qranitdən çəkilmişdi. Buradakı daş ən bahalı və keyfiyyətli qranit növlərindəndir. Çalda torpağın üstündə günəş şüaları altında bərq vuran xırda hissəciklər müşahidə edilirdi, orada diadomit (sement istehsalında əlavə xammal), obsidian (şüşə istehsalında istifadə edilir), xromit (qara metal) yataqları var. Qonşu Şorca kəndinin yaxınlığında xromit istehsalı isə hələ keçən əsrin 50-ci illərindən həyata keçirilirdi.

Su mənbələri[redaktə | əsas redaktə]

Ardanış ərazisi su mənbələri ilə zəngindir. Yaşlı insanların verdiyi məlumata əsasən kəndin ərazisində gözələr nəzərə alınmamaqla 98 bulaq olub. Bulaqların suyuna da iki cür ad vermişdilər: ağ su və qara su. Ağ su güneydə yerləşən bulaqların, qara su isə quzey ərazilərdə yerləşən bulaqların suyudur. Məişət və təsərrüfat əhəmiyyətli iki çay yaşayış məntəqəsinin bilavasitə içərisindən keçir. Cüllab (buradan axan su soyuq, ləzzətli və təmizdir.) kəndin içərisi ilə şimaldan cənuba, Qara çay kəndin içərisində qərbdən şərqə doğru axır. Bu çay öz mənbəyini quzeydən aldığı üçün onun adını Qara çay qoyublar. Sıldırım qayalığın dibindən çıxan gur bulağın suyu ilə qidalanan bu çay da 1918-ci ildə erməni təcavüzünə məruz qalıb. Belə ki, qana susayan daşnak cəlladları bulağın gözünü dərin qazıb və keçə basdırıblar. Nəticədə yeraltı lay vasitəsilə suyun istiqaməti dəyişib, bulağın suyu da azalıb. Görünür ermənilər bilirdilər ki, bu bulaq, bu torpaq onlarınkı deyil və olmayacaq da. Bu barədə qocalar söhbət edirdilər. Bəşəriyyət tarixi araşdırılsa, bəlkə də indiyə qədər belə vəhşilik törədilməmişdir.Suvarmada və məişətdə XX əsrin 80-ci illərinə qədər bu iki çaydan istifadə edilib. 1980-ci illərdən sonra Göyçə gölündən suvarma məqsədilə iki boru xətti çəkilmişdi.

Ardanış yarımadası[redaktə | əsas redaktə]

22000 hektar ərazini əhatə edən Ardanış yarımadası Ardanış kəndindən cənub-qərbdə, Göyçə gölünün şimalında yerləşir. Nərədüz burnuArdanış yarımadası arasındakı məsafə 8 kilometrdir. Burada Göyçə gölü iki hissəyə - böyük və kiçik hissəyə ayrılır. Burada endemik və nadir bitki növləri də daxil olmaqla, 1000-ə yaxın bitki növü, o cümlədən 94 növ ağac və kol bitkisi qeydə alınıb. Bu yarımadanı üç əsas zonaya bölmək olar: sahil zonası (şam, iydə, qarağac və s.) ağaclar, orta hündürlüklü zona (20-100 metr) ərazilər və 100 metrdən yuxarıda yerləşən alp zonası –çəmənliklər. Burada ən hündür yer (2460 metr) Koroğlunun başı adlandırılan zirvədir. Bu zirvədən baxanda Göyçə gölünün sahili boyu (perimetri boyu) salınmış bütün yaşayış məntəqələrini açıq havada seyr etmək mümkündür. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi bu yarımadanın Ardanışa aid hissəsində qədim alban kilsəsinin və Adatəpə adlı kəndin qalıqları, eləcə də Keçili deyilən ərazidə siklop formalı Qalaça var idi. Ardanış yarımadasında 30-a yaxın toponimi (təkcə Ardanış ərazisindəki toponimlər nəzərdə tutulur. – müəlliflər) əhatə edən füsunkar təbiət guşələri mövcuddur. Buranın əlverişli iqlimi, coğrafi mövqeyi və ecazkar təbiət mənzərələri hələ sovetlər dönəmində burada o zaman üçün ittifaq əhəmiyyətli iki pansionat – Ardanış kəndinin yaxınlığında və Üçdaş deyilən ərazidə (qonşu Şorca kəndinin yaxınlığında) tikilməsinə səbəb olmuşdu. Ermənistan hökumətinin qərarı ilə 1979-cu ildə bura Sevan milli parkının 4-cü sahəsinə aid edilmişdir. Nə qədər qəribə və acı səslənsə də, qədim oğuz yurdunda ermənilərə aid “milli park” salındı – təəssüf ki, bu reallıqdır.

Əhalisi[redaktə | əsas redaktə]

Tarixi qaynaqlardan bəlli olur ki, Ardanış ərazisində məskunlaşma eramızdan əvvəl III-II minilliklərə təsadüf edir. XX əsrin 70-ci illərində dəmir yolu çəkilərkən, kəndin cənub-qərbindəki Sarı güney ərazisində qazılan böyük xəndəyin divarları boyunca 2-3 metr dərinlikdə içi boş küpələr, müxtəlif saxsı parçaları, kiçik qarmaqlar və müxtəlif əşyalar çıxırdı. Ardanış ərazisində qədim dövrlərə aid bir neçə mədəni təbəqə mövcud olub. Təəssüf ki, obyektiv səbəblərdən arxeoloji qazıntılar aparmaq mümkün olmayıb. Eramızdan əvvəlki dövrlər barədə ətraflı məlumat verə bilməsək də, müəyyən tarixi mənbələri öyrənməklə, bu barədə konkret fikir yürütmək mümkündür. Tunc dövründən burada insanların yaşadığını sübut edən faktlar var. Hələ sovet dövründə rus alimləri Göyçə gölünün cənub-qərb sahillərində məskunlaşmanın tunc dövrünə aid olduğunu arxeoloji qazıntılarla sübut etmişdilər. Daha əlverişli coğrafi mövqeyə və iqlim şəraitinə malik olan ərazidə - Ardanış və onun ətrafında da həmin dövrdə insanların məskunlaşmasına şübhə ola bilməz. Ardanış kəndinin müxtəlif ərazilərində qədim oğuz qəbirlərinin tapılması və bu qəbirlərdəki insan skletlərinin müasir insanın bədən ölçülərindən böyük olması bir daha burada məskunlaşmanın tarixinin qədimliyini sübut edən faktlardan biridir. Ardanış kəndinin cənub-qərb hissəsindəki (Çal ərazisində) xaçlı baş daşı olan qəbiristanlıq alban tayfalarına məxsusdur. Armudlu ərazisində və kəndin şərq hissəsindəki zirvədə (Ocağın başında) alban məbədinin qalıqları XX əsrin 70-ci illərinə qədər qalırdı. Təəssüf ki, ermənilər qazıntı aparmaq adı altında həmin məbədi hissə-hissə məhv etdilər. Ardanışda üç yerdə böyük alban qəbiristanlıqları son dövrə qədər qalmaqda idi. Ən böyüyü Çalda, ikincisi kəndin mərkəzində - Qara çayın sol tərəfində, dəyirmandan bir qədər aşağıda yerləşirdi. Alban kilsəsinin qalıqları isə Adatəpə ərazisində idi. Söhbət albanlardan gedirsə, Ardanış ərazisində yaşayan albanların sonrakı taleyi barədə elmi mülahizələrə və orta əsrlərdə əhalinin miqrasiyası məsələlərinə diqqət yetirmək yerinə düşər. Alban katalikosu Yesai Həsən Cəlalyan “Alban ölkəsinin qısa tarixi” əsərində özündən əvvəlki mənbələrə istinad edərək yazır ki, Əmir Teymur Qafqaza yürüş edərkən, 10 min albanı Qəndəhar və Xorasana köçürüb. Sonradan onlar islam dinini qəbul ediblər, lakin özlərini ağvan, yəni albanların törəmələri adlandırırdılar. Ola bilsin ki, Ardanış ərazisindəki albanlar da həmin sıradan olublar. Çünki adətən əhalini başqa yerə köçürüb əraziləri boşaltmaq istəyəndə birinci növbədə gözəl təbiəti və əlverişli iqlim şəraiti olan ərazilər seçilir. Ola bilsin ki, orada albanların əvəzinə məskunlaşan əhali şərqdən gəlmiş və bir neçə əsr yaşayaraq regionda o dövrdə hakim olan dili mənimsəmiş və orta əsrlərdə (XI-XII əsrlərdə) formalaşmış azəri türkcəsində danışmışlar. Müxtəlif tarixi mərhələlərdə Göyçə, o cümlədən Ardanış ərazisində yaşayan əhalinin miqrasiyası məcburi xarakter daşımışdır ki, bu da tarixi qaynaqlarla sübut olunur. Burada müxtəlif dövrlərdəki məskunlaşma prosesi tarixçilər tərəfindən tam araşdırılmayıb və qaranlıq məqamlar qalmaqdadır. Yalnız XIX əsrin I yarısından sonrakı dövrlərə aid demoqrafik məlumatlar daha çoxdur. Son orta əsrlər dövründən başlayaraq məskunlaşma prosesinə nəzər yetirək. Bəzi məlumatlara görə, XVI əsrin sonlarından XVIII əsrin əvvəllərinə qədər Ardanışda məskunlaşma olmayıb. Çox güman ki, bunun səbəbini tarixdə “Böyük sürgün” adı ilə tanınan köçürmə siyasətində axtarmaq lazımdır. Belə ki, III Səfəvi-Osmanlı müharibəsi zamanı (1603-1612-ci illərdə) Səfəvi hökmdarı I Şah Abbas (1587-1629-cu illər) Osmanlı qoşunlarının hərəkət istiqamətində Səfəvilərin ənənəvi “yandırılmış torpaq” taktikasını tətbiq etmək barədə əmr verib. Əhali başqa ərazilərə köçürülüb, daşınması mümkün olmayan nə varsa, məhv edilib dağıdılıb. Nəticədə Naxçıvan, İrəvan, Culfa və digər çiçəklənmiş diyarlar yandırıldı və on minlərlə əhali köçürüldü. Çox güman ki, Ardanış da həmin səbəbdən boşaldılmışdır. Ağsaqqalların da dedikləri kimi məskunlaşma olmayan dövr həmin dövrə təsadüf edir. “Ardanış” toponiminin yaranma tarixinin “Böyük sürgün”dən çox-çox əvvələ (1603-cü ildən əvvələ) təsadüf etdiyi şübhəsizdir. 1603-1612-ci illərdə baş verən “Böyük sürgün”dən sonra Ardanışda məskunlaşmanın dəqiq tarixi bəlli deyil. Ardanışda sonuncu məskunlaşanlar buraya yad yer kimi baxmayıblar, bəlkə də vaxtilə öz babalarının tərk etdiyi kəndə qayıdıblar. Ardanış kəndində sonuncu məskunlaşmanın tarixi ermənilərin Göyçə ərazisinə kütləvi şəkildə köçürülməsindən (1828-ci ildən) əvvələ təsadüf edir. Ermənilər istəsə də bunu inkar edə bilməzlər. Ümumiyyətlə, Ardanış kəndində 20-dən artıq nəslin nümayəndələri məskunlaşmışdır.Musalılar, Atıcılar, Aşıqusuflular, Arıxlılar, Gözdülülər, Göyisəlilər, Qaratatlar, Eyyublular, Duləhmədlilər, Məmmədxanlılar, Qaragözdülər, Kalvallar və s. nəsillər bu kənddə məskunlaşmış və törəyib artmışlar.

Əhalinin sayı barədə məlumat məskunlaşmanın tarixini və səviyyəsini əks etdirən ən səmərəli amildir. Siyahıya alınma - əhalinin etnik tərkibini, yaşını, cinsini, nikahda olanların sayını, dini mənsubiyyətini, vətəndaşlığını, təhsilini, əmlak vəziyyətini, məşğulluğunu, ölkədəki demoqrafik vəziyyəti müəyyən etmək üçün həyata keçirilən dövlət tədbiridir. BMT siyahıya alınmanın 10 ildən az olmayaraq dövri olaraq, 9 və ya 0 rəqəmi ilə qurtaran illərdə keçirilməsini tövsiyə edir. Bəzi ölkələrdə 5, bəzilərində isə 10 ildən bir əhalinin siyahıya alınması aparılır. 1926-cı ildə Ermənistanda ilk dəfə olaraq əhalinin siyahıya alınması aparılıb. Ardanış kəndində müxtəlif illərdə əhalinin sayını əks etdirən cədvələ nəzər yetirsək, görərik ki, müəyyən tarixi proseslər və ya hadisələrlə əlaqədar bu göstərici dəyişir. İrəvan xanlığına aid olan dövrdə əhalinin siyahıya alınması barədə konkret məlumat yoxdur. Bəllidir ki, xanlıqlar dövründə mahallar üzrə vergilərin yığılması ilə əlaqədar əhalinin sayını müəyyən etmişlər. Lakin vergi toplanmasında mükəmməl qayda olmaması və mahal bəylərinin bu sahədə müəyyən əyintilərə yol vermələri, bundan əlavə, əhalinin bir qisminin həmin dövrdə bir mahaldan digərinə köçməsi prosesi tez-tez baş verdiyindən əhalinin sayının dəqiqləşdirilməsinə imkan vermirdi. 1829-cu ilin əvvəlində qraf Paskeviç-Erivanskinin tapşırığı ilə kollej assesoru İ.Şopen tərəfindən erməni vilayətində kameral siyahıya alınma keçirilmişdir. Əlyazması 20 cilddən ibarət olan bu siyahıyaalmanın nəticələri müəllifin 1852-ci ildə nəşr edilən "Erməni vilayətinin Rusiya imperiyasına birləşdirilməsi dövrünün tarixi abidəsi" kitabında öz əksini tapıb. 1873-cü ildə əhalinin siyahıya alınması Rusiyada təhkimçilik hüququnun ləğvindən sonra aparılan ilk siyahıya alınma olub ki, həmin vaxt Ardanışda 389 nəfər yaşayıb. Zaman keçdikcə əhalinin sayı artmış, lakin müəyyən dövrlərdə müxtəlif səbəblərdən əhali sayında azalma da baş vermişdir. 1919-1922-ci illər ərzində əhali sayında baş verən azalma 1918-ci ildə ermənilərin törətdiyi məlum hadisələrlə (kənd əhalisinin qaçqın düşməsi ilə) əlaqədardır. 1858-ci ilə qədər əhalinin siyahıya alınması Rusiya imperiyasında quberniyaların təftişi zamanı aparılıb. Bu isə ümumi nəticədə qeyri-dəqiqliklərə səbəb ola bilərdi. 1862-ci ildə İ. Stebnitski tərəfindən Qafqazın siyahıya alınması zamanı əhalinin etnik və dini tərkibinə əsaslanan statistik cədvəl tərtib edilib və nəticələr 1865-ci ilə aid “Kavkazskiy kalendar”da dərc edilib. Lakin siyahıya alınmanın mütəxəssislər daha təkmil formasını axtarmaqda idilər. Hərbi məqsədlərlə aparılan siyahıya alınma daha məqbul variant kimi qəbul edildi. Bu işlə Nikolayevsk Akademiyasının (indiki Baş Qərargah Akademiyasının) rəisi, general Henrix Antonoviç Leyer məşğul olub. Məhz o, Rusiyada statistik tədqiqatların banisi hesab edilir. 1885-ci ildə Rusiya Daxili İşlər Nazirliyinin Statistika Komitəsi tərəfindən əhalinin siyahıya alınması keçirilib və nəticələr “Hərbi və Dəniz Ensiklopediyası”nın VI cildində (1893, Peterburq) dərc edilib. 1897-ci ilin sentyabr ayında senator N. A. Troynitski tərəfindən nəzarət edilən siyahıyaalınma Rusiyada yaxşı təşkil edilmiş kampaniya sayılır. Bu ilk elmi şəkildə əsaslandırılmış və ictimaiyyətlə dövlətin birgə nəzarəti ilə həyata keçirilən kampaniya olub. Bu prosesə bütün təbəqələrdən olan savadlı şəxslər, o cümlədən çox sayda hərbiçilər cəlb edilmişdi. 25 sualı əhatə edən cədvəl əsasında bu kampaniya mütəşəkkil keçmiş və nəticələr əsasında D. İ. Mendeleyev ölkənin inkişaf proqramını işləyib hazırlamışdı. Lakin məlum oktyabr çevrilişindən sonra bu proqram həyata keçirilməmiş qaldı. Sovet dövründə 17 dekabr 1926-cı ildə əhalinin ilk Ümumittifaq siyahıya alınması keçirilib. SSRİ-də növbəti siyahıyaalınma kampaniyası 1933-cü ildə aparılıb. 1933-cü il siyahıyaalınmasından az sonra - 1937-ci ildə aparılan siyahıyaalınmanın nəticələrinə əsasən əhalinin sayı 1933-cü ildəkinə nisbətən 8 milyon az göstərildiyindən 1937-ci ildəki siyahıyaalınma kampaniyasına rəhbərlik edən məsul şəxslər cəzalandırılıblar və nəticələr dərc olunmayıb. Əslində əhalinin 8 milyon azalması faktı dəqiq idi. Ukraynada və digər regionlarda aclıqdan əhalinin kütləvi şəkildə məhv olması, repressiyalar əhali sayında azalmaya səbəb olmuşdu. Ona görə də 1937-ci ilin siyahıyaalınmasında səhlənkarlığa yol verməkdən söhbət gedə bilməzdi və cəzalandırılanlar əslində günahsız idilər. Bu səbəbdən də dünyadakı siyasi vəziyyətin gərginliyi və SSRİ-nin müharibə vəziyyətində olduğu nəzərə alınaraq, qısa müddətdən sonra 1939-cu ilin yanvarın 17-də siyahıya alınma başa çatdırılıb.1941-ci ilə qədər Ardanışda əhali artmaqda davam edib. 1945-ci ildə əhalinin sayı 1939-cu il göstəricisindən az olub. Müharibəyə görə əhalinin bir qisminin qonşu Şorca kəndinə köçməsi üzündən kənddə əhalinin sayı həmin ərəfədə aşağı düşüb. 1959-cu ildən başlayaraq əhalinin artımı yüksək templə davam edib. Lakin 1973-cü ildən 1979-cu ilə qədər əhalinin sayı azalıb. Səbəb isə aydındır: həmin dövrdə çoxuşaqlı ailələrin bir çoxunun qeydiyyatdan çıxaraq Azərbaycana köçməsi hesabına, həm də o dövrdə təhsilin yüksək səviyyədə olduğu Ardanışdan ali təhsil almaq üçün gənclərin Gəncəyə, Bakıya və SSRİ-nin müxtəlif şəhərlərinə üz tutması hesabına baş verib. Pedaqoji və aqrar sahə üzrə ixtisaslar istisna olmaqla, digər mütəxəssislər işlə təmin olunmadıqları üçün təhsil alan gənclər doğma yurda qayıtmırdılar. Bu da Azərbaycanın qərb torpaqlarında yaradılmış Ermənistan ərazisinin azərbaycanlı əhalidən təmizlənməsinə yönəldilmiş məkrli erməni planının tərkib hissəsi idi.

Tanınmış şəxsiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

  • Paşayev Fəxrəddin Əhməd oğlu - 1977-1979-cu illərdə komsomol təşkilatının katibi, 1979-1984-cü illərdə Krasnoselo rayon Balıq Müfəttişliyində baş müfəttiş, 1984-1986-cı illərdə Ardanış kənd Xalq Deputatları Sovetinin İcraiyyə Komitəsinin sədri, 1986-1988-ci illərdə Kraasnoselo Rayon Partiya Komitəsinin Təşkilat şöbəsinin təlimatçısı, 1988- Ardanış sovxoz direktoru.
  • Hacı Axund (Rəhim)-1860-1870 İranda ali dini təhsil almış din xadimi, Uluxanlı məktəbində ilahiyyət müəllimi olmuşdur.
  • Axund Ələşrəf Haci Axund Rəhim oğlu-ali dini təhsilli din xadimi, Ardanış kənd ibtidai məktəbinin ilk direktoru
  • Verdiyev Xaliq Tanrıverdi oğlu - Ardanış yeddillik məktəbinin ilk direktoru, Çəmbərək rayon məhkəməsinin ilk sədri və yeganə azərbaycanlı sədri.
  • Bayramov Məhəmməd Həsən oğlu - Çəmbərək rayonunun ilk prokuroru
  • Hacıyev Əli Zeynalabdin oğlu - Azərbaycanın bir neçə rayonlarında uzun illər prokuror işləmişdir.
  • Hacıyev Adil Əli oğlu, Fövqəladə Hallar Nazirliyi, Sumqayıt Regional Mərkəzin rəisi, Polkovnik.
  • Abbasəli Kərəm oğlu Həsənov- diplomat, 1998-2009-cu illərdə Azərbaycan Respublikasının İran İslam Respublikasında Fövqəladə və Səlahiyyətli Səfiri, 2012-ci ildən  Azərbaycan Respublikasının Tacikistan Respublikasında fövqəladə və səlahiyyətli səfiridir.
  • Əli Hüseynli — Milli məclisin deputatıMilli Məclisin Hüquq Siyasəti və Dövlət Quruculuğu Komitəsinin sədri.
  • Həsən Zal oğlu HəsənovAzərbaycan jurnalisti"Xalq qəzeti"nin baş redaktoru (2002 – indi), "Azərbaycan Respublikasının əməkdar jurnalisti" (2005), "Vətənə xidmətə görə" ordeni laureatı (2014).
  • Bayram Kərəm oğlu Həsənov - diplomat
  • Mahir Hüseyn oğlu Həsənov — fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor
  • Etibar Zülfüqar oğlu Hümbətov - hakim.
  • İlham Əziz oğlu Kərimov - hakim
  • Hüseynov Bulud Səməd oğlu- FHN-də TTNDA-də idarə rəisinin müavini.
  • Eldar Məhəmməd oğlu Həsənov - Özbəkistan Elmlər Akademiyasının Nüvə Fizikası İnstitutunun direktor müavini. Professor, Fizika-riyaziyyat elmləri doktoru.
  • Elyar Eldar oğlu Həsənov, Fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, Rusiya Texnologiya Elmləri Akademiyasının akademiki, professor. 
  • Şöhrəddin İsabalı oğlu Əsgərov - təyyarəçi, texnika elmləri doktoru. Dünyaca nüfuzlu “Aerostar” aviasiya şirkətinin prezidentidir. Kiyevdə Azərbaycan diasporasının qurucularından hesab olunur.
  • Əbdüləli İsmayıl oğlu Kərimov - alim, şərqşünas-türkoloq, uzun müddət Bakı Dövlət Universitetinin şərqşünaslıq fakültəsinin dekan müavini və dekanı vəzifəsində işləmişdir.
  • Abbasəli Kərimov — kolxoz sədri, müəllim.
  • Aqil Abbasəli oğlu Kərimov - iş adamı, mühəndis
  • Oqtay Kərimov — 20 Yanvar şəhidi
  • Bilal Hüseyn oğlu Həsənov - "Azərbaycan bayrağı" ordenli Qarabağ müharibəsi veteranı
  • Məcid Ələşrəf oğlu Vəliyev - Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı
  • Yaqub Hüseyn oğlu Əliyev - polis polkovniki.
  • Aşıq Niftalı - (Aşıq Alının şəyirdi Aşıq Quludan ustad dərsi almışdır).
  • Kərim Paşayev - aşıq
  • Hidayət Əliyev – taqım komandiri, şəhid
  • Ələkbər Həsənli - şair
  • Əhməd Paşa — şair, publisist, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü.
  • Rəşid Əhməd - şair
  • Kazım Əsgər oğlu Əliyev - əməkdar müəllim
  • Məhəmməd Məhəmmədəli oğlu Kərimov - professor, cərrah*
  • Əli Hüseyn oğlu Vəliyev - iqtisadçı, publisist.
  • Tofiq Hüseynov (general), Azərbaycan Respublikası Daxili Qoşunlar Komandanının birinci müavini - Qərargah rəisi
  • Hümbət Rəhim oğlu Hüseynov - fəlsəfə doktoru, Respublika Qəsəbə Bələdiyyələri Assosiasiyasının sədri
  • Azad Rəşid oğlu Əlieyv - hüquq üzrə fəlsəfə doktoru, MDU-nun məzunu, prokuror
  • Nizami Elyanar - şair, AYB-nin üzvü
  • Axundov Bayram Hasan oğlu-MN-nin hərbi hissəsində eskadrilya komandiri
  • Qurbanov Faiq Məhəmmədəli oğlu - , mayor, hərbi vertolyotçu.
  • Abduyev ABDU Ələs oğlu -Böyuk Vətən muharibəsi veteranı,Vitebsk,Moğilyov,Minsk,Homel,Qrsa şəhərləri uğrunda gedən duyuşlərdə, eləcə də Varşavanın azad olunmasında və Berlinədək döyuş yolu keçib."Qirmızı ulduz" ordeni ilə təltif olunub,19 orden və medala layiq görulub.Muharibədən sonra muxtəlif məsul vəzifələrdə işləyib.
  • Alıyev Əli Əsgər oğlu - Böyük Vətən Müharibəsi iştirakçısı, Fransa Müqavimət Hərəkatının "Partizan müdalı" və SSRİ_nin II dərəcəli Partizan medalı ilə təltif olunmuş yeganə Ardanışlı. Məşhur "Rodez" əməliyyatının iştirakçısı
  • Oruc İbrahimov, Azərbaycan Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyi İqtisadi İslahatlar Elmi-Tədqiqat İnstitutunun direktor müavini
  • Məhərrəm Xəlilov Həsən oğlu - Respublika Bələdiyyələri Həmkarlar İttifaqının sədri
  • Xudayeva Nazlı Abdu qızi-keçmiş Ermənistan SSRi Ali Sovetinin deputatı.
  • Cəfərov Qəzənfər Məhərrəm oğlu - Prezident təqaüdçüsü, hərbi-həkim, Silahlı Qüvvələrdə hərbi xidmətkeçmə dövründə əməliyyat-döyüş təlimlərində iştirak zamanı xəsarət aldığına baxmayaraq döyüş tapşırığını sonadək yerinə yetirdiyinə, özündən başqa 5 zabiti xilas etdiyinə görə komandanlıq tərəfindən medal, fəxri fərman və mənzillə təltif edilmişdir. Xidməti vəzifələrinə yerinə yetirərkən aldığı xəsarətlərə görə 2-ci dərəcəli hərbi-travma əlilidir. Azərbaycan Respublikasının Ali Baş Komandanı İlham Əliyevin Sərəncamı ilə hərbi xidmət zamanı göstərdiyi şücayətə görə Prezident təqaüdünə layiq görülmüşdür.
  • Cəfərov Qəmbər Məhərrəm oğlu - Azərbaycan Dövlət Bədən Tərbiyəsi və İdman Akademiyasının professoru, "Go" idman federasiyasının prezidenti, İdman təbabəti sahəsində elmi və elmi-pedaqoji tədqiqatlar aparan tanınmış alim, Klassik güləş və Paraşütdən tullanma idman növləri idman ustası.
  • Cəfərov Qəhrəman Məhərrəm oğlu - Azərbaycan folklor sənəti, türk və İslam fəlsəfə elmləri sahəsində tədqiqatçı yazar, Azərbaycan Kooperasiya Kollecinin Kadrlar Şöbəsinin rəisi və müəllimi.
  • Cəfərov Əsgər Məhərrəm oğlu - mühəndis, Azərbaycan Respublikası Poladtökmə Zavodunda sabiq sahə rəisi, hal-hazırda "Səadət" MMC-nin təsisçisi, tanınmış biznesmen - iş adamı.
  • Musayev Zakir Səməd oğlu - texnika elmləri namizәdi, professor (2018), Azәrbaycanın әmәkdar müәllimi (2017), Azərbaycan memarlıq və inşaat universitetində "Su təsərrüfatı və mühəndis kommunikasiya sistemləri" fakültəsinin dekani.
  • Sabir Səmədoğlu - şair, "Yaşamışam bu dünyada" kitabının müəllifi (Azərnəşr - 1995), uzun müddət dövlət qulluqçusu olmuşdur.
  • Ələskərov Şakir Səməd oğlu - SSRİ Dövıət Aqrar Sənaye komitəsinin məsul isçisi olmuşdur. Moskva ş., hazırda təqaüdçü.

İqtisadiyyatı[redaktə | əsas redaktə]

1931-ci ildə Ardanış kəndində Ardanış kolxozu yaradıldı. Uzun illər boyu fərdi təsərrüfatla məşğul olan əhali öz əmlakının bir hissəsini (kotan, cütə və öküz, yem, ot və s.) guya könüllü şəkildə kolxoza verərək bu kollektiv təsərrüfata üzv yazılmaq məcburiyyətində qaldı. Kolxoz təsərrüfatının mənfi və müsbət cəhətləri var idi. Kolxoz əvvəllər kasıb və ya fərdi təsərrüfatı olmayan şəxslərə sərf edirdisə, böyük fərdi təsərrüfata malik olanlara isə sərf etmirdi. Üstün cəhətlərdən biri də o idi ki, kolxoz dövründə yeni məşğulluq sahələri yaradıldı və təsərrüfatın digər istiqamətləri (bağçılıq, arıçılıq, quşçuluq, tütünçülük və s. sahələr) inkişaf etdirildi. Tütünçülük və quşçuluq (toyuq fermaları) XX əsrin 40-cı illərindən, arıçılıq və bağçılıq isə əsrin ikinci yarısından etibarən inkişaf etməyə başladı. 1964-cü ildə Ardanış kəndində ilk dəfə olaraq 3,5 km uzunluğunda dəmir borularla su xətti, 1964-cü ildə su anbarı, 1964-65-ci illərdə 450 yerlik klub binası tikilmişdi.

1977-ci ildə Ardanış kolxozu sovxoza çevrildi. Bir məsələni xüsusi vurğulamaq lazımdır ki, kolxozun mülkiyyəti sovxoza verilərkən qanuna uyğun olaraq əhaliyə kompensasiya ödənilməli idi. Çünki kolxoz mülkiyyəti kənd əhalisinin mülkiyyəti əsasında formalaşdırılmışdı və illər keçdikcə həcmi artmışdı. Bu ermənilərin düşünülmüş siyasəti idi və təbii ki, kənddəki rəhbər işçilər, eləcə də kolxozçular etirazını bildirmək imkanından məhrum idilər.

1977-ci ildə Ardanış kolxozu sovxoza çevirilmişdir. Ardanış kəndində sovxoz yaradıldıqdan sonra, qısa müddət ərzində yeni təsərrüfat strukturları yaradıldı və infrastruktur tamamilə yeniləndi. Ardanış kənd mədəniyyət evi yüksək səviyyədə təmir edildi, yeni inzibati idarə binası, o dövr üçün müasir heyvandarlıq kompleksləri, yem sexi, heyvandarlar üçün istirahət guşəsi (Qırmızı guşə), böyük univermaq tikilib istifadəyə verildi. 200 nömrə tutumlu ATS istifadəyə verildi, Yeni içməli su xətti istismara verildi, suvarma sistemi yaradıldı.Tikintinin geniş vüsət alması əhalinin məşğulluğuna da təsir edən amillərdən biri idi. Ona görə də əhalinin bir qismi kənar yerlərdə işləmək məcburiyyətindən qurtuldu.

Ardanış sovxozu iqtisadi göstəricilərinə görə rayonun qabaqcıl təsərrüfatlarından biri olub. Bu isə son nəticədə əməkçilərin mükafat şəklində əlavə gəlir əldə etməsi demək idi. Əhalinin pul gəlirləri kolxoz dövrünə nisbətən olduqca böyük idi. Səbəb isə sadə idi: əmək məhzuldarlığının və istehsalın artması.

1986-cı ilin göstəricilərinə əsasən Ardanış sovxozunda müxtəlif markalı 15 traktor, 2 kombayn, 9 yük maşını, 2 minik maşını (UAZ, avtobus) 10 ədəd traktor qoşqusu, 24 ədəd digər kənd təsərrüfatı avadanlıqları olmuşdur.Sovxozun 15000 baş qoyun və 5000 baş iribuynuzlu mal-qarası olmuşdur.

Ardanış kəndində əhalinin sosial təbəqə baxımından bölgüsü və təsərrüfat həyatı ictimai-siyasi quruluşdan asılı olaraq, müxtəlif forma (fərdi kəndli təsərrüfatları və 1930-cu ildən sonra ictimai təsərrüfatlar – kolxoz və sovxozlar) kəsb etmişdir.

Dəyirmanlar[redaktə | əsas redaktə]

Ardanışda çay axarları boyunca demək olar ki, məhəllələrin və tayfaların hər birinə məxsus bir və ya iki su dəyirmanı olub. Su dəyirmanlarının çoxu XX əsrin 30-cu illərinə qədər fəaliyyət göstərib. Ardanış kəndindəki dəyirmanlar təkcə Ardanış kəndinin, habelə qonşu kəndlərin də əhalisinə xidmət edib. Ardanışda 15 dəyirman işləyib. Maldarlıq və qoyunçuluq: Heyvandarlıqla məşğul olanlar yarımköçəri həyat tərzi keçirirdilər. Müxtəlif yerlərdə yaylaq, oba yerləri olan kənd əhalisinin Ardanışdan kənarda . Anağız oğlun, Melişoya, Ağmanqana, Almalı dərəsi, Tək ağac ardanışlıların yaylaq yerləri olub. Heyvandarlıqla geniş şəkildə məşğul olanlar yayın əvvəlində yaylağa köçər, payız girəndə isə kəndə qayıdarlarmış. Kolxoz qurulana qədər bu ənənə davam etdirilib. Kolxoz dövründə isə yaylaq və qışlaq yerlərində fermalar tikilməsi, nəqliyyatın inkişafı köçəriliyin aradan qaldırılmasına səbəb oldu.

Bağçılıq[redaktə | əsas redaktə]

Ardanış kəndində XX əsrdə təşəkkül tapmış təsərrüfat sahəsidir. Bağçılığın gec inkişaf etməsinin obyektiv səbəbləri olmuşdur. Əhalinin xeyli hissəsi heyvandarlıqla məşğul olduğundan yarımköçəri həyat tərzi sürürdülər. Ona görə də müvafiq mövsümdə bağçılıqla məşğul olmağa imkan yox idi. İqlim şəraiti elə idi ki, bağçılıqla məşğul olub dolanışacağı təmin etmək mümkün deyildi. Bu səbəbdən də əhali daha çox fayda gətirən təsərrüfat sahəsi ilə məşğul olmağa üstünlük verirdi. Lakin kollektivləşmədən sonra Ardanışda ilk bağlar yaranmağa başladı. Sonralar demək olar ki, hər bir evin həyətyanı sahəsində bağ salınmışdı və müxtəlif alma, armud, gavalı, ərik, qoz ağacları üstünlük təşkil edirdi. İqlim şəraitinin sərt olmasından burada bağşılıq və bostançılıq geniş inkişaf etməmişdir. Kolxozun böyük meyvə bağı olub. Lakin sovxoz dövründə təsərrüfatın rentabelliyini artırmaq baxımından həmin bağ sahəsi ləğv edilmiş və yerində əkin sahəsi yaradılmışdır. Artıq əmək günü bölgüsü ləğv edilmişdi, bu bağdakı meyvələrin tədarükü isə dövlət təsərrüfatı sayılan sovxoz üçün çox da böyük gəlir gətirmək imkanına malik deyildi.

Nəqliyyat[redaktə | əsas redaktə]

Nəqliyyat vasitəsi kimi at, ulaq, öküz və at arabalarından (furqondan) istifadə edilib. Öküz arabaları iki və ya dörd təkərli olub. Dördtəkərli arabalarda daha çox yük daşımaq mümkün olub. Hər arabaya boyunduruq vasitəsilə iki öküz qoşulurmuş. Fərdi təsərrüfatlarda, sonradan isə kolxozda XX əsrin 50-ci illərinə qədər öküz və at arabalarından istifadə edilib. Öküz arabaları son dövrlərə qədər saxlanılırdı. Güclü qar yağdıqda, yük avtomobillərinin hərəkəti mümkün olmadıqda xırmandan kəndin başındakı fermalara ot-ələf daşımaq üçün bu arabalardan istifadə edilirdi. Kolxozun altı briqadasının hər birində 50-yə yaxın öküz olub. 1950-1952-ci ilə qədər Göyçə gölü ətrafında münasib quru yolu və sürətli nəqliyyat vasitəsi olmadığı üçün Göyçə gölündə işləyən paroxod nəqliyyat vasitəsi kimi əvəzsiz idi. Yelenovkaya, qəza mərkəzi sayılan Kəvərə, Nərədüzə getmək üçün bərədən istifadə edilib. Qonşu Şorca ərazisində liman yerləşirmiş. Əhali bu limandan geniş surətdə istifadə edib. Üç gəmi işləyirdi. Ən böyük gəmi ikimərtəbəli idi, 200-250 sərnişin götürmək qabiliyyətinə malik idi. Digər iki gəmi isə 50-60 nəfər tuturdu. Yüklər isə barjla daşınırdı. Barj sərnişin gəmisinin arxasına qoşulan mühərriksiz böyük gəmi idi. Həmin barjlardan biri Göyçə gölünün Ardanış körfəzində istifadəsiz olaraq son dövrlərə qədər qalmaqda idi.

Ardanışlı şəhidlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. Oqtay Ayvaz oğlu Kərimov (20 yanvar şəhidi)
  2. Orucova Rahilə Əli qızı                           
  3. Əliyev Hidayət Məcid oğlu 
  4. Əsgərov Niyazi İsabala oğlu
  5. Hacıyev İlham Xalıqverdi oğlu
  6. İbrahimov Ədalət Tanrıverdi oğlu
  7. Süleymanov Fəxrəddin Kamil oğlu
  8. Abdullayev İsmixan Yunis oğlu
  9. Hüseynov Arif Qasım oğlu

Kərimov Oqtay Ayvaz oğlu[redaktə | əsas redaktə]

1964-cü ildə anadan olub. Arxangelsk vilayətində Ali Partiya məktəbində təhsil alıb. “Novaya zemlya” deyilən ərazidə, keçmiş SSRİ SQ-nin sıralarında xidmət edib. Həmin vaxtlar ağlına gəlməzdi ki, bu ordunun silahından atılan güllənin qurbanına çeviriləcək. Ordudan tərxis olunanda doğulduğu kənddə adi həyatını yaşayırdı. Cəmi iki-üç ildən sonra  valideynləri Bakıya pənah gətirdilər. Oqtay valideynləri ilə birlikdə yaşayırdı. Subay idi. Kim bilir, nə qədər şirin arzuları vardı. Fəqət... Azərbaycan müstəqillik naminə çarpışanda, ermənilərin Azərbaycandan torpaq qoparmaq planlarına qarşı ayağa qalxanda Oqtay Azadlıq meydanındakı mitinqlərdə tez-tez iştirak edirdi. Onda da nə özünün, nə də dost-tanışın ağlına gəlməzdi ki, Azərbaycanın azadlığı yolunda ilk şəhidlərdən biri də Oqtay olacaq. Qismətdən, alın yazısından qaçmaq olmaz. Şəhid oldu Oqtay. 1990-cı ilin 20 yanvarında bu məqama yüksəldi. Cismani ömrünə son qoyulsa da, ölümsüzlük dövrü başlandı Oqtayın. El-obasının ürəyi onun ölümündən məyus olsa da, onun şəhidliyi ilə öyündü. Öyündü ki, Oqtayın ölümü adi ölüm yox, şərəfli bir ölüm oldu.

Atası Ayvaz kişinin və anası Minarə xala oğul itkisinə dözə-dözə saçlarını bir az da ağartdılar. Üzlərinin qırışı bir qədər də artdı.Ancaq onların el içində hörmət-izzəti də artdı. Çünki tərbiyə elədikləri oğul Vətən yolunda ölümün gözünə dik baxmağı bacardı. Onlar bu ruhda böyütmüşdülər Oqtayı. 26 yaşlı Oqtay Kərimov Şəhidlər Xiyabanında Ardanışın ilk nümayəndəsidir. Onun məzarı önündən indiyəcən milyonlarla insan keçib. Adı kitablarda yazılan Oqtayın könüllərdə, tarix səhifələrində də adı yazılacaq.

Orucova Rəhilə Əli qızı[redaktə | əsas redaktə]

1965-ci ildə anadan olub. Orta məktəbi bitirdikdənsonra Bakı Tibb Məktəbinə daxil olub və oranı müvəffəqiyyətlə bitirib. Arzusu insanların sağlamlığı keşiyində durmaq idi. Lakin təsəvvürünə də gətirməzdi ki, insanların həyatını xilas edərkən nə vaxtsa özü də həlak olacaq. Nə biləydi ki, mənfur qonşularımızın torpaq iddiası qanlı müharibəyə çeviriləcək və Rəhilə çiynində tibb çantası, əlində avtomat səngərlərdə, döyüş meydanlarında olacaq. Ağ xalatla xəstələrə xidmət etmək əvəzinə, hərbi paltar geyərək ölümlə həyat arasında çarpışan döyüşçülərə ilkin tibbi yardım göstərərək onları ölümün ağuşundan xilas etmək! Bu yol daha şərəflidir. Bu yolda həlak olaraq şəhidlik zirvəsinə yüksəlmək isə qəhrəmanlıq və ölməzlikdir. Rəhilə Orucovanın taleyinə bu dünyaya gənc ikən  əlvida demək, lakin ölümsüzlük qazanmaq düşdü. Goranboy cəbhəsində xidmət edirdi. Rəhilə Orucova ardanışlıların fəxarət ünvanına çevirildi.

Vaxtilə oxuduğu Bakı şəhəri, Nizami rayonundakı 70 nömrəli litseydə Rəhilə Orucovanın büstü qoyulmuş və onun xatirəsinə fotoguşə yaradılmışdır.

Əliyev Hidayət Məcid oğlu[redaktə | əsas redaktə]

1957-ci ildə dünyaya göz açıb. Ailənin dördüncü övladı, təvazökar və vətənpərvər gənc olan Hidayət Qarabağ savaşının ən qızğın çağında – 1991-ci ilin noyabrında könüllü olaraq cəbhəyə yollanıb. Füzuli rayonunun Qaradağlı kəndində dislokasiya olunmuş hərbi hissədə vzvod komandiri təyin edilib. Ehtiyatda olan leytenant idi. Az müddət içərisində təcrübə və igidliyi nəzərə alınaraq Hidayətə baş leytenant hərbi rütbəsi verildi.

Hidayət ali təhsilli mühəndis idi. Onun mülki həyatda qazandığı təcrübənin də hərbi sahədəki uğurların əldə edilməsində böyük rolu vardı. Erməni dilini yaxşı bilən baş leytenant Əliyev mühüm kəşfiyyat əməliyyatlarının hazırlanmasında və həyata keçirilməsində əvəzsiz xidmətlər göstərmişdir. Düşmənləri azdırmaq məqsədi ilə ratsiyada erməni dilində verdiyi yalan məlumatlardan sonra böyük itkilər verən ermənilər onun başına külli miqdarda pul qoymuşdular.

Çoxsaylı döyüşlərdən sonra reallaşan növbəti əməliyyat–“Daşaltı əməliyyatı”... Azərbaycan hərb tarixində qara səhifə kimi yazılan bu əməliyyat xəyanətin ən yüksək forması idi.  Bu əməliyyat iflasa uğradı və Hidayət kimi neçə igid oğlanın həyatına son qoydu. Hidayətin iki övladı – Səxavət və Samirə atalarının adı gələndə qürur hissi keçirirlər. Çünki onların ataları Vətən və xalq naminə şəhid olaraq ölməzliyə qovuşub. Hidayət haqqında qəzet məqalələrində yazılan belə cümlələr onun Vətən və xalq qarşısında xidmətlərindən yaranıb.

Hidayət yaddaşlarda və xatirələrdə qəhrəman kimi yaşayır.Bəli, Hidayət ölməyib, Hidayət qəzet və jurnalların, neçə-neçə kitabların səhifələrində,ən əsası isə könüllərdə yaşayır.

Abdullayev İsmixan Yunis oğlu[redaktə | əsas redaktə]

1960-cı ildə anadan olub. 1977-ci ildə Ardanış kənd orta məktəbini bitirib. 1977-1979-cu illərdə sovet ordusunda hərbi xidmətdəolub. 1981-1984-cü illərdə Gəncə Kənd Təsərrüfatı Texnikumunun mexanizasiya şöbəsində təhsil alıb.1984-1989-cu illərdə Rusiya Federasiyasının Kostroma şəhərində Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda qiyabi təhsil alıb və mühəndis vəzifəsində işləyib.

1990-cı ildə Azərbaycana qayıdıb, Şəmkir rayonunun Bada kənd orta məktəbində kənd təsərrüfatı maşınları fənnini tədris etməklə pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olub. 1994-cü ildə Qarabağ uğrunda gedən döyüşlərdə iştirak edib. Tərtərin Marquşavan kəndində 7 may 1994-cü ildə şəhid olub.

Süleymanov Fəxrəddin Kamil oğlu[redaktə | əsas redaktə]

1970-ci ildə anadan olub. 1988-1990-cı illərdə sovet ordusunda hərbi xidmətdə olub. 1994-cü il yanvar ayının 29-da Bakı şəhəri Nərimanov rayon Hərbi Komissarlığı tərəfindən milli orduya çağırılmışdır.1994-cü il fevral ayının ortalarında Kəlbəcərin Yanşaq kəndi uğrunda gedən döyüşlərdə şəhid olmuşdur.

1994-cü il mart ayının 4-də Bakı şəhərində 2-ci Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunub. Şəhid Fəxrəddin zirəkliyi ilə öz tay-tuşlarından seçilirdi. Cəbhə dostlarının dediyinə görə döyüşdə də fərasəti və fədakarlığı ilə fərqlənirdi. Ölümdən qorxmurdu, çünki ürəyində düşmənə nifrətlə bərabər torpaq, yurd həsrəti də var idi. Bunlar insanın ruhuna birlikdə hakim kəsiləndə insan ya şəhid olur, ya da qəhrəman qazi. İnsan taleyini, döyüşçü müqəddaratını isə düşmən gülləsi yox, ulu Tanrı həll edir. Görünür taleyin hökmü beləymiş ki, Fəxrəddin Kamil oğlu şəhidlik zirvəsinə yüksələrək ölməzlik qazanmalıydı.

Əsgərov Niyazi İsabala oğlu[redaktə | əsas redaktə]

1974-cü ildə anadan olub. Xırdalanda orta məktəbi bitirən Niyazi gələcək arzuları ilə yaşayırdı. 28 aprel 1993-cü ildə hərbi xidmətə çağırıldı. Onun arzularından biri də əsgər forması geymək idi. Geydi də. Vətənin ağır günləri idi həmin dövr. Belə bir məqamda döyüşməyi Niyazi özünə şərəf bilirdi. Onu belə böyütmüşdülər – Vətən üçün yaşamaq, Vətən üçün ölmək. Babası Məşədi Hümbət XX əsrin əvvəllərində erməni daşnakları ilə vuruşurdusa, Niyazinin taleyinə XX əsrin son illərində babasının yolunu davam etdirmək düşmüşdü. Niyazi Əsgərov 3 iyul 1993-cü ildən etibarən Kəlbəcərin Ağdaban kəndinin, 14 iyuldan Aterk kəndinin müdafiəsində iştirak etmişdir. Onun sayıqlığı nəticəsində Ağdaban kəndi yaxınlığında döyüşçülərimiz mühasirəyə düşməkdən qurtulublar. 1993-cü il 21 iyulda Aterkin müdafiəsi zamanı qəhrəmancasına həlak olub.

İbrahimov Ədalət Tanrıverdi oğlu[redaktə | əsas redaktə]

1973-cü ldə anadan olub. 1980-ci ildə Ardanış kənd orta məktəbinin birinci sinfinə getmiş, lakin doğma kənddə orta məktəbi bitirmək ona nəsib olmamışdı. Çünki məlum hadisələr nəticəsində Bakı şəhərinə köçməli oldular. Məktəbi bitirdikdən sonra hərbi xidmətə çağırılıb.

1991-ci ilin yazında, hələ Sovetlər birliyinin hərbi sistemində əsgərlik edən Ədalət Rusiyanın Kaluqa vilayətindəki hərbi hissədən yarımçıq (xidməti başa vurmadan) qayıtmış və könüllü olaraq Qarabağ bölgəsində gedən döyüşə getmişdi.

Ağdamın Güllücə kəndində 1994-cü ilin aprelin 20-də şəhid olub. Abşeronun Qala kəndində vaxtilə yaşadığı küçəyə onun adını veriblər. Məzarı Qala kəndinin qəbiristanlığındadır.

Hüseynov Arif Qasım oğlu[redaktə | əsas redaktə]

1968-ci ildə anadan olub. Hərbi xidmətini Polşada keçən Arif ağlına da gətirməzdi ki, qulluq etdiyi rus ordusu nə vaxtsa Xocalıda qanlar tökəcək, qocalara,qadınlara, uşaqlara aman verməyəcək. Arif bilmirdi ki, Azərbaycan uğrunda döyüşlərə atılacaq.  Bakıda “Kometa” firmasında işləyərkən öz əmək haqqından Milli Müdafiə Fonduna 10 min manat pul keçirib.               

1992-ci ildə könüllü olaraq cəbhəyə yollanan Arif Hüseynov ağır döyüşlərdə iştirak edərək Goranboy, Todan, Qarabulaq, Sarısu, Tərtər və s. bölgələrdə olub.

Topuğundan yaralanan A. Hüseynov müalicəsi tam başa çatmamış yenidən cəbhə bölgəsinə -döyüş yoldaşlarının yanına qayıdır. Bu hadisənin maraqlı bir tarixçəsi var.Telejurnalist, Milli Qəhrəman Çingiz Mustafayevin ölüm xəbərini televiziyadan eşidən Arif  evdəkilərin xəbəri olmadan yaralı vəziyyətdə ön cəbhəyə yola düşüb. 3 iyul 1993-cü ildə həlak olub. Arif Hüseynov Bakıdakı Şəhidlər Xiyabanında- müqəddəs ziyarətgahda uyuyur. 

Ardanışlılar ikinci dünya müharibəsində[redaktə | əsas redaktə]

XX əsrin və bəşəriyyət tarixinin bu günə qədər ən dəhşətli müharibəsinin – İkinci Dünya müharibəsinin yaraları insanların qəlbini hələ də göynətməkdədir. 

34 milyondan çox insanın həyatına son qoymuş bu müharibədə faşist Almaniyası ilə mübarizədə bütün tərəqqipərvər millətlər birgə mübarizə aparmışlar. Əsas ağırlıq isə keçmiş SSRİ-nin ərazisində yaşayan xalqların üzərinə düşüb. SSRİ SQ-nin Ali Baş Komandanı müharibənin ilk günlərindən etibarən, Stalinin əmri ilə 18 yaşından 50 yaşınadək kişilər, tibbi təhsil alan gənc qızlar səfərbərliyə alınaraq, cəbhəyə göndərilirdilər. Ardanış sakinləri də faşizmlə mübarizənin ön cərgəsində oldular. Bu kənddən 206 nəfər şəhid oldu, yüz nəfərdən artıq həmkəndlimiz isə şərəfli döyüş yolu keçərək doğma kəndə dönmüşlər. Elə ana olub ki, 6 oğul itirib bu savaşda.

“Hər şey cəbhə üçün, hər şey qələbə üçün” şüarı irəli sürüldüyü bir vaxtda ölkə (SSRİ) əhalisindən onlara məxsus olan işlərində istifadə edilən o dövrün təsərrüfat həyatında əvəzsiz hesab edilən atları da müsadirə edirdilər. Ardanış sakinlərindən də 30-a yaxın at cəbhəyə göndərilmişdi. Kənd Təsərrüfatı Texnikasının və nəqliyyatın olmadığı bir dövrdə bunun hansı çətinliklərə səbəb olduğu aydın məsələdir. Şorca kəndində atların qəbulu məntəqəsi fəaliyyət göstərirdi. Atların boyu müvafiq ölçülərə uyğun gəlməli idi ki, lazım gəldikdə onlardan hərbi sahədə qoşqu vasitəsi kimi istifadə edilə bilsin.

Ön cəbhədə ardanışlılar sıravi əsgər və zabit qismində iştirak etmişlər. Müharibədə adi döyüşçüdən tutmuş batalyon və rota komandirləri, habelə təyyarəçi kimi iştirak edən həmyerlilərimizi hamımız tanımalı, onların xatirələrini əziz tutmalıyıq. Verdiyev Xaliq Məşədi Tanrıverdi oğlu – tank komandiri, İsgəndərov Hüseyn Məşədi Hümbət oğlu və Vəliyev Oruc Məşədi Rəhim oğlu bölmə komandirləri kimi Böyük Vətən müharibəsində iştirak etmişlər.

Çox güman ki, kəndimizdən 40-cı illərin gənc komsomolçusu olan Əsli Əli qızının müharibə vaxtı qospitalda işləmək üçün  səfərbərliyə alınmasını və hətta hərbi and içməsini çoxumuz bilmirik. Hərbi andı 83 yaşlı Əsli nənə bu gün də tam dəqiqliklə yadında saxlayıb. Lakin müharibənin sonuna yaxın olduğu üçün ön cəbhəyə göndərilməmişdir.

Kişilər müharibəyə göndərildiyi üçün kolxozda bütün işləri qadınlar və uşaqlar görməli olurdular. Ağır fiziki əməkdən əlavə, aclıq və yoxsulluqdan əziyyət çəkən əhali bütün məhrumiyyət və çətinliklərə mətanətlə sinə gərirdi. Cəbhənin ehtiyaclarını ödəmək üçün taxılın və istehsal olunan ərzaq məhzullarının əksər hissəsi dövlətə təhvil verilirdi. Bu işə ciddi nəzarət olunurdu.

Qadınlar əkin sahələri uzaq olduğu yerlərdən axşam evə gəlib, ala-qaranlıqda kilometrlərlə yolu piyada geri qayıtmamaq üçün yay vaxtı(biçin vaxtı) çöldə gecələməli olurdular. Əks halda onların yuxulamaq üçün vaxtları belə qalmazdı. Körpə və südəmər uşaqlarını özləri ilə götürməyə məcbur olan anaların həsrət və həyəcanla ər yolu gözləyərək, namusla, qeyrətlə çalışaraq hansı əzablardan keçdiklərini təsəvvür etməyə məncə deyilənlər kifayətdir.

Ardanışda demək olar ki, həmin illərdə acından ölən olmadı. Halbuki bir çox kənd və rayonlarda acından ölənlər olub. Ardanışlı analar çöllərdən yığdığı pencərlə də olsa, uşaqlarını saxlaya bildilər. O dövrdə Göyçə gölünün balığından da yararlanan əhalinin əsas çətinliyi çörək sarıdan olub. Taxıl qızıla bərabər sayılırdı.

Rayonda təşkil olunan RTS (rayon traktor stansiyası) müharibənin son üç ilində kolxozları traktorla təmin edirdi. Bir neçə günlüyə 2-3 traktor düzən sahələrdə əkin aparır və başqa kolxoza göndərilirdi. Ardanışda qadınlar əsas işçi qüvvəsi idi. Sənəm Pənah qızı, Dursun Cavad qızı və başqa qadınlar müharibə illərində traktorçu qadınlar kimi tanınırdılar.

Müharibəyə gedənlərin bir çoxunun taleyi barədə bu günə qədər də məlumat yoxdur. Bəzilərinin “qara kağızı” vaxtında gəlsə də, bir çoxlarının taleyi barədə məlumatlar bitdikdən çox sonralar alınmışdır. Neçə-neçə analar oğul həsrətilə dünyasını dəyişmişdir. Sovet dövründə “qırmızı ləpirçilər” hərəkatına qoşulan məktəblilər müharibə gedən ərazilərdə axtarış aparmaqla minlərlə insanın taleyini bəlli etməkdə yardımçı olublar. Məlumat topladıqları döyüşçülərin ailə üzvlərinə və ya yaxın qohumlarına məktublar göndərilirdi. Həsənov Həsən Məhərrəm oğlunun taleyi barədə məhz “qırmızı ləpirçilər” məktub göndərmiş və bildirmişlər ki, o, Krasnodar vilayətində həlak olub və orada dəfn olunub.

Ardanış kolxozçuları müharibə dövründə ordunun təchizatı üçün fədakarcasına çalışmış və onlarla sakin “Arxa cəbhədə fədakar əməyinə görə” medalına layiq görülmüşlər.

Faşizmlə mübarizədə Ardanış kəndinin igid oğulları misilsiz qəhrəmanlıq nümunələri göstərmişlər. Təəssüf ki, bununla bağlı material və məlumatlar olduqca məhduddur. Bu barədə əldə olan məlumatları isə oxuculara çatdırmağı özümüzə borc bilirik.  

1914-cü ildə Ardanış kəndində anadan olan, 10 oktyabr 1939-cu ildə Sovet-Finlandiya müharibəsinə yola düşən, sonra isə İkinci dünya müharibəsinin odlu cəbhələrində, 99-cu tank polkunun 2-ci divizionunda leytenant rütbəsi ilə vzvod (bölük) komandiri olan Qasımov Həsən Əmrah oğlunun cəbhədən göndərdiyi məktubda qanlı davanın dəhşətlərindən bəhs edilir və bir əsgər ümidsizliyi hiss olunur. Bu məktubu yazdıqdan (5.06.1942-ci il) təxminən bir il sonra (10.05.1943-cü ildə) itkin düşüb. Məktubdan bəzi sətirləri olduğu kimi dərc edirik. Bu sətirlər o dövrün əsgər məktublarının hamısına xas olan cəhəti ifadə edir: “Məktub məndən ayrılır, mən məktubdan ayrıla bilmirəm. Çünki gedib qardaşla görüşəcəkdir. Öpürəm qardaşı. 4 iyun 1942-ci il tarixdə məktubunu aldım, oxuyub çox şad oldum. Başqa bir dərdim yoxdur, yalnız siz qardaşlarla görüşməkdən başqa. Lakin o görüşmək qalıb Allaha. Sağ qalmağa ümid yoxdur. Bu qısa məktubu qanlı vuruşma altında yazdım. Bu günləri Allah sizə qismət eləməsin. Can qardaş, bu məsələdə heç bir şey gizlətmək istəmirəm. (O vaxt məktublar ciddi yoxlanılırdı. Görünür bu səbəbdən də bir neçə sətir mordvin dilində yazıb.Görünür Şorcadakı mordvinlərin dilini bilirmiş. – müəlliflər) Ümidim üzülsə də, Allahdan əlimi üzmürəm. Saxlasa o saxlayar. Candan əziz qardaş, daha nə yazım?Bildiyimi də itirmişəm. Yazmağa əlim tutmur. Of! Dad fələyin əlindən! Əziz qardaş, bu məktubu özündə saxla yadigar. Of qardaş, can qardaş, ağrın alım, qardaş. Xudahafiz! Yazan başı bəlalı qardaşın Qasımov Həsən. Axırıncı dəfə olaraq, qardaşım Əmirəhməd, gözlərindən öpürəm”.

İkinci məktubu Qaçaq Hasanın oğlu Məhəmməd Bayramov (Krasnoselonun ilk prokuroru olub və cəbhəyə könüllü gedib) yazıb: “Əziz qardaşım Hüseyn! Mən hələ sağ-salamat varam. 15 oktyabrda balnisədən çıxdım. (Məktub 18.10. 1942-ci ildə yazılıb). Bu saat yoldayam, fronta gedirəm. Yanımda bizim ordan heç kim yoxdur.Hüseyn, məndən salam söylə. A. Axmedova, Məsmiyə və bütün adamlarımıza. Hüseyn can, hitlerizim ləğv olunacaq, qalibiyyət bizimdir. Çünki Qırmızı Ordu Stalin siyasəti daşıyır. Öpürəm sizi”. Bizim bu günümüz üçün canlarından keçən bu insanların nələr çəkdiyini bilməliyik, onların müqəddəs xatirəsini əziz tutmalı və onlar barədə bildiklərimizi yazmalıyıq. Yazmalıyıq ki, gələcək nəsillər də babalarının keçdiyi şərəfli ömür və döyüş yolunu bilsinlər.

Ardanışlıların İkinci Dünya müharibəsi illərindəki döyüş yolları araşdırılsa, qürur doğuracaq məqamların üzə çıxacağına əminik. Əminik ki, bu sahəni araşdıran eloğlularımız da tapılacaq.

İkinci Dünya müharibəsində həlak olan ardanışlılar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Verdiyev Xaliq Tanrıverdi oğlu — 1909-cu ildə anadan olub. 1942-ci il fevralın 2-də orduya çağırılıb. Baş leytenant rütbəsində T-34 tankının komandiri olub. Sonuncu xidmət yeri 513-cü əlahiddə tank polkunun qərargahı olub. 1945-ci ildə Şərqi Prussiyanın Letsen stansiyasında rota komandirinin texniki xidmət üzrə müavini ilə birlikdə itkin düşüb və həmin il fevralın 2-də adı şəxsi heyətin siyahısından çıxarılıb. Komandanlığa ünvanlanmış "Məxfi" qrifli, 0175 nömrəli məktubda bu barədə məlumat verilir. Bundan əlavə Kalininqrad şəhərindəki "Xatirə kitabı"nın 291-292-ci səhifəsində onun haqqında qısa məlumat vardır. Başqa bir məlumatda isə onun sonuncu xidmət ünvanı 36539-cu səhra poçtu olduğu və 18 mart 1945-ci ildə həlak olduğu bildirilir. Bu məlumat həmin hərbi hissənin mayorunun şahidliyi əsasında tərtib edilib.
  2. Hüseynov Kazım Kərim oğlu — Müharibədən əvvəl kolxozda işləyib. 1941-ci ildə, Böyük Vətən müharibəsinin ilk günlərində cəbhəyə gedib. Dərbənddə təlim keçərkən qızdırma xəstəliyindən dünyasını dəyişib və orada dəfn edilib.
  3. Zeynalabduyev Yunus İsmayıl oğlu — 1919-cu ildə anadan olub. 31-ci atıcı diviziyasında serjant rütbəsində qulluq edib. 14 avqust 1942-ci ildə həlak olub. Smolensk vilayəti, Dumniçeski rayonu, Bolşevik kəndində dəfn olunub. Həmin kənddəki qardaşlıq məzarındakı 230 nömrəli qəbrdə uyuyur.
  4. İsgəndərov Hüseyn Məşədi Hümbət oğlu — 1915-ci ildə anadan olub. 1941-ci ilin avqustunda orduya çağırılıb. 29-cu atıcı diviziyasının tərkibində serjant rütbəsində xidmət edib. 17 avqust 1943-cü ildə Kursk vilayətinin Şablennoe kəndində həlak olub və orada dəfn edilib.
  5. Vəliyev Məhərrəm İbrahim oğlu — 1905-ci ildə anadan olub. 1941-ci ildə orduya çağırılıb. 46-cı ordunun 223-cü atıcı diviziyasında minomyotçu olaraq vuruşub. 2 sentyabr 1943-cü ildə həlak olub. Xarkov vilayətində dəfn olunub.
  6. Abbasov Abbas Şükür oğlu — 1922-ci ildə anadan olub. 22-ci dağ-atıcı diviziyasının tərkibində vuruşub. 20 avqust 1942-ci ildə Smolensk vilayətinin İlinskoe kəndində həlak olub və orada dəfn edilib.
  7. İsmayılov Əli Qurban oğlu — 1911-ci ildə anadan olub. 156-cı atıcı diviziyanın 530-cu atıcı polkunda xidmət edib. Şimali Qafqaz cəbhəsində 11 may 1942-ci ildə həlak olub. Döyüş yoldaşı leytenant Bronşteynin şahidliyinə görə qəhrəmancasına vuruşaraq həlak olub.
  8. Hüseynov Alxan Hümbət oğlu — 1911-ci ildə anadan olub. 31-ci atıcı diviziyasının tərkibində vuruşub. 1942-ci il iyulun 2-də həlak olub.
  9. Həsənov Əliş Kazım oğlu — 1907-ci ildə anadan olub. 20-ci dağ-atıcı diviziyasının 379-cu qvardiya atıcı polkunda xidmət edib. 21 yanvar 1943-cü ildə

həlak olub.

  1. Hacıyev Həsən Əhməd oğlu — 1924-cü ildə anadan olub. 1941-ci ildə orduya çağırılıb. 295-ci atıcı diviziyasının qərargahında qulluq edib. 13 may 1943-cü ildə həlak olub.
  2. Həsənov Rəşid Həsən oğlu — 1910-cu ildə anadan olub. 113-cü atıcı diviziyasında vuruşub. 26 noyabr 1944-cü ildə həlak olub.
  3. Süleymanov Həsən Rza oğlu — 1926-cı ildə anadan olub. 1944-cü ildə orduya çağırılıb. 81-ci Hava Desant diviziyasında vuruşub. 1945-ci ilin martında itkin düşmüş sayılıb. Araşdırmalardan bəlli oldu ki, yaralanaraq 377 nömrəli hospitala düşüb və 1946-cı il mayın 4-də vəfat edib. 
  4. İsmayılov İbrahim Məhəmməd oğlu — 1912-ci ildə anadan olub. 10 noyabr 1941-ci ildə orduya çağırılıb. 883-cü atıcı polkunda xidmət edib. 21 fevral 1942-ci ildə axırıncı məktubu gəlib. 1942-ci ilin 29 martında xərçəng xəstəliyindən vəfat edib.
  5. Abdullayev Qulu Oruc oğlu — 1905-ci ildə anadan olub. 10 sentyabr 1941-ci ildə orduya çağırılıb. 802-ci atıcı polkunda vuruşub. 1942-ci ilin 28 yanvarında yaralanaraq vəfat edib.
  6. Həsənov Həsən Məhərrəm oğlu — 1926-cı ildə anadan olub. 316-cı atıcı diviziyada xidmət edib. 25 sentyabr 1943-cü ildə həlak olub. Krasnodar vilayəti Temiryuk rayonunun Kurçansk stansiyasındakı qardaşlıq məzarında dəfn edilib.
  7. Sadıqov -----  ------- — 1913-cü ildə anadan olub. 1943-cü ildə orduya çağırılıb və 29-cu atıcı diviziyada vuruşub. 28 avqust 1943-cü ildə həlak olub. Poltava vilayətinin Vobrik kəndində dəfn olunub.
  8. Vəliyev Oruc Rüstəm oğlu — 1902-ci ildə anadan olub. 1941-ci ilin iyul ayında müharibəyə gedib. 96-cı atıcı qvardiya diviziyasının tərkibində vuruşub. 10 fevral 1944-cü ildə həlak olub. Nikolayevsk vilayətinin Voronsovsk rayonunun Mixaylovka kəndində dəfn edilib.
  9.  Kərimov Məhəmməd Musa oğlu — 223-cü atıcı diviziyada sıravi əsgər kimi xidmət edib. 16.12.1942-ci ildə həlak olub. Krasnodar vilayətinin Krizon kəndində dəfn edilib.
  10. Əliyev Məmmədələs Kərim oğlu — 1896-cı ildə anadan olub. 395-ci atıcı diviziyanın qərargahında xidmət edib. 15.05.1943-cü ildə həlak olub. Krasnodar vilayətinin Seversk rayonunun Kovalenkovo kəndində dəfn olunub.
  11. Bayramov Əsəd Məhəmməd oğlu — 1921-ci ildə anadan olub. 20-ci dağ-atıcı diviziyasının 161-ci xüsusi atıcı briqadasında vuruşub. 1943-cü ildə həlak olub və Krasnodar vilayətinin Krepostnaya staniçnasında dəfn olunub.
  12. Qurbanov Əli Kazım oğlu — 1907-ci ildə anadan olub. 20-ci dağ-atıcı diviziyasının 379-cu qvardiya atıcı polkunda xidmət edib. 21 yanvar 1943-cü ildə həlak olub. Smolensk stansiyasında dəfn olunub.
  13. Abduyev Ələs Hacı oğlu — 1900-cü ildə anadan olub. 28 mart 1942-ci ildə orduya çağırılıb. 46-cı ordunun 1-ci atıcı briqadasında qulluq edib. 10 sentyabr 1943-cü ildə həlak olub. Ukraynada, Böyük Qimajına kəndində dəfn edilib.
  14. Abbasov Mustafa T. oğlu — 1903-cü ildə anadan olub. 41-ci tank diviziyasında xidmət edib. 23 dekabr 1943-cü ildə həlak olub. Ukraynanın Zaporoje-Smalensk vilayətinin, Papanin xutorunda dəfn olunub.
  15. Bayramov Ramazan – 1894-cü ildə anadan olub. 27.04.1944-cü ildə 4242 nömrəli hospitalda vəfat edib.
  16. İsmayılov Teymur Abdulla oğlu — 1919-cu ildə anadan olub. 892-ci polkda xidmət edib. 3 oktyabr 1943-cü ildə axırıncı məktubu gəlib.
  17. Mustafayev Məcid Alı oğlu — 1912-ci ildə anadan olub. Stalinqrad şəhərindəki 223-cü atıcı diviziyasının kursantı olub. 28 dekabr 1942-ci ildə həlak olub. Krizon kəndində dəfn edilib.
  18. İbrahimov İbrahim Həsən oğlu — 1922-ci ildə anadan olub. 15-ci motoatıcı briqadada serjant rütbəsində qulluq edib. 1942-ci il noyabrın 24-də Stalinqrad vilayətinin İlovlinski rayonunda həlak olub.
  19. Hümbətov Binnət İsmayıl oğlu — 1904-cü ildə anadan olub. 19 fevral 1942-ci ildə orduya çağırılıb. Qori şəhərindəki 28-ci ehtiyat briqadasına göndərilib.

Axırıncı məktubu 1942-ci ilin mayında Xarkov vilayətindən ( 571-ci polkdan) gəlib. 1943-cü ilin 8 iyununda həlak olub.

  1. Məmmədov Əhməd Əhmədxan oğlu — 457-ci atıcı polkunda xidmət edib. 30.10. 1943-cü ildə həlak olub. Smolensk vilayətinin Roslavl şəhərindəki Voznosenski qəbiristanlığında 1 nömrəli qəbrdə dəfn edilib.

İkinci dünya müharibəsində itkin düşən ardanışlılar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Vəliyev Oruc Məşədi Rəhim oğlu, 1912-ci ildə anadan olub. 30 may 1941-ci ildə orduya çağırılıb. 61261-ci piyada polkunda baş serjant rütbəsində xidmət edib. 3 iyun 1943-cü ildə sonuncu məktubu gəlib. 1943-cü ilin avqustunda itkin düşüb.
  2. Zöhrabov Qara Alı oğlu, 1912-ci ildə anadan olub. 28 mart 1942-ci ildə orduya çağırılıb. 38-ci ehtiyat atıcı briqadasında qulluq edib. 1942-ci ilin iyun ayında itkin düşüb.
  3. Əliyev Daşdəmir Məşədi Mansur oğlu, 1912-ci ildə anadan olub. 02.09.1941-ci ildə orduya çağırılıb. 38-ci atıcı diviziyasında xidmət edib. 1942-ci ilin fevralında itkin düşüb.
  4. Bayramov İsmayıl Həsən oğlu, 1908-ci ildə anadan olub. 1941-ci ilin 9 sentyabrında səfərbərliyə alınıb. 91026 nömrəli atıcı polkunda qulluq edib. 1943-cü ilin iyul ayında itkin düşüb. 25 sentyabr 1942-ci ildə axırıncı məktubu gəlib.
  5. Bayramov Məhərrəm Həsən oğlu, 1918-ci ildə anadan olub. 145-ci dağ atıcı polkunda vuruşub. 1939-cu ilin 24 oktyabrında orduya çağırılıb, 1940-cı ildə itkin düşüb.
  6. İsmayılov Həsən Məhəmməd oğlu, 1905-ci ildə anadan olub.10 sentyabr 1941-ci ildə orduya çağırılıb. 802-ci atıcı polkunda vuruşub. 1941-ci ilin dekabr ayında itkin düşüb.
  7. Süleymanov (Mərdanov) Hüseyn Rza oğlu, 1926-cı ildə anadan olub. 1944-cü ilin 2 dekabrında orduya çağırılıb. 38-ci ehtiyat briqadasında vuruşub. 1945-ci ilin mart ayında itkin düşüb.
  8. Həsənov Novruz Abbas oğlu, 1904-cü ildə anadan olub. 40-cı tikinti batalyonunda xidmət edib. 1942-ci il noyabrın 16-da itkin düşüb.
  9. Cəfərov Qulu Həsən oğlu, 1912-ci ildə anadan olub. 23 iyun 1941-ci ildə orduya çağırılıb. 3818-ci hərbi hissədə vuruşub. 1941-ci ilin dekabrında itkin düşüb.
  10. Mustafayev Musa İsa oğlu, 1922-ci ildə anadan olub. 9 sentyabr 1942-ci ildə orduya çağırılıb. 121-ci dağ atıcı diviziyasında vuruşub. 1944-cü ilin iyul ayında itkin düşüb.
  11. Mamedov Ələkbər Qoca oğlu, 1910-cu ildə anadan olub. 21 sentyabr 1941-ci ildə orduya çağırılıb. 3-cü ehtiyat Qafqaz polkunda xidmət edib. 1941-ci ilin dekabr ayında itkin düşüb.
  12. Cəfərov Bayram Ramazan oğlu, 1896-cı ildə anadan olub. 26 mart 1942-ci ildə orduya çağırılıb. 1583-cü tikinti briqadasında xidmət edib. 1942-ci ilin iyul ayında itkin düşüb.
  13. Bayramov Məhəmməd Həsən oğlu, 1914-cü ildə anadan olub. 1941-ci ildə səfərbərliyə alınıb və həmin il itkin düşüb.
  14. Əhmədov Hətəm Məhərrəm oğlu, 1918-ci ildə anadan olub. 1941-ci il dekabrın 16-da səfərbərliyə alınıb. 20-ci dağ atıcı diviziyasında qulluq edib. 1942-ci ilin aprel ayında itkin düşüb.
  15. İsmayılov Həşim Həsən oğlu, 1916-cı ildə anadan olub. 31 yanvar 1941-ci ildə orduya çağırılıb. 140-cı atıcı diviziyasında vuruşub.  İtkin düşüb.
  16. Kərimov Oruc Məşədi Həsən oğlu, 1912-ci ildə anadan olub. 9 sentyabr 1941-ci ildə orduya çağırılıb. 1941-ci ilin dekabr ayında itkin düşüb.
  17. Ələkbərov Əsgər Cəfər oğlu, 1918-ci ildə anadan olub. 10 sentyabr 1941-ci ildə orduya çağırılıb. 1941-ci ilin dekabr ayında itkin düşüb.
  18. Məmmədov Ələsgər Qoca oğlu, 1907-ci ildə anadan olub. 19 fevral 1942-ci ildə səfərbərliyə alınıb, 28-ci ehtiyat briqadasında xidmət edib. 1943-cü ilin avqust ayında itkin düşüb.
  19. Mamedov Səməd Cəfər oğlu, 1907-ci ildə anadan olub. 10 sentyabr 1941-ci ildə orduya çağırılıb. 802-ci atıcı polkunda vuruşub. 1944-cü ilin yanvarında itkin düşüb.
  20. İsmayılov Bayram İsmayıl oğlu, 1911-ci ildə anadan olub. 1941-ci ilin avqustunda orduya çağırılıb. 3818-ci atıcı polkunda vuruşub. 1943-cü ilin avqustunda itkin düşüb.
  21. Hümbətov Hüseyn Məşədi Şamoy oğlu, 1912-ci ildə anadan olub. Müharibədən əvvəl aşıqlıq eləyib. 9 sentyabr 1941-ci ildə orduya çağırılıb. 674-cü atıcı polkunda xidmət edib. 25 may 1942-ci ildə axırıncı məktubu gəlib.
  22. Namazov Həsən İsaq oğlu, 1908-ci ildə anadan olub. 10 dekabr 1941-ci ildə orduya çağırılıb. 28 avqust 1942-ci ildə axırıncı məktubu gəlib.            
  23. Cəfərov Sadıq Həsən oğlu, 1896-cı ildə anadan olub. 30 dekabr 1940-cı ildə orduya çağırılıb. 41461-ci səhra poçtundan axırıncı məktubu gəlib.
  24. Hüseynov Teymur, 1916-cı ildə anadan olub. 1941-ci il 24 sentyabrda orduya çağırılıb. 58552-ci səhra poçtundan 1943-cü ilin 3 iyununda  axırıncı məktubu gəlib. 
  25. Bayramov Bayram Məşədi Əhməd oğlu , 1923-cü ildə anadan olub. 43 nömrəli xüsusi atıcı briqadasında vuruşub. 15 dekabr 1942-ci ildə itkin düşüb.
  26. Hüseynov Cəbrayıl Aslan oğlu, 1910-cu ildə anadan olub.  304-cü atıcı diviziyasında starşina rütbəsində xidmət edib. 16 mart 1943-cü ildə orduya çağırılıb. 30 sentyabr 1943-cü ildə itkin düşüb.
  27. İsmayılov Bayram Hümbət oğlu, 1924-cü ildə anadan olub. 18 avqust 1942-ci ildə orduya çağırılıb, 1943-cü ilin iyun ayında itkin düşüb.
  28. İsgəndərov Əsəd Məhəmməd oğlu, 1920-ci ildə anadan olub. 22 avqust 1942-ci ildə səfərbərliyə alınıb. Sonuncu xidmət ünvanı 27-ci səhra poçtudur. 1942-ci ilin dekabrında itkin düşüb.
  29. Novruzov Həsən Nağı oğlu, 1898-ci ildə anadan olub. 17 avqust 1943-cü ildə orduya çağırılıb. 38-ci ehtiyat atıcı briqadasında (Qori şəhərində) xidmət edib. 1943-cü ilin noyabrında itkin düşüb.
  30. Məmmədov Həsən Məşədi Rza oğlu, 1921-ci ildə anadan olub. 13 yanvar 1942-ci ildə orduya çağırılıb. 465-ci atıcı diviziyasında vuruşub. 1942-ci ilin iyun ayında itkin düşüb.
  31. Mustafayev Hüseyn İsmayıl oğlu, 1915-ci ildə anadan olub. 1942-ci ilin 13 yanvarında orduya çağırılıb. 465-ci atıcı diviziyasında xidmət edib. 1942-ci ilin aprel ayında itkin düşüb.
  32. Allahverənov Ramazan Məmməd oğlu, 1907-ci ildə anadan olub. 23 dekabr 1941-ci ildə orduya çağırılıb. Gürcüstanda dislokasiya olunan 124-cü ehtiyat atıcı polkunda xidmət edib. 1942-ci ilin fevralında itkin düşüb.
  33. Kərimov Rəhim Kazım oğlu, 1905-ci ildə anadan olub. 10 sentyabr 1941-ci ildə orduya səfərbər olunub. 141-ci atıcı polkunda xidmət edib. 12 iyul 1942-ci ildə itkin düşüb.
  34. Həsənov Məhəmməd İbrahim oğlu, 1901-ci ildə anadan olub. 17 avqust 1943-cü ildə orduya çağırılıb. 38-ci ehtiyat tikinti briqadasında xidmət edib. 1944-cü ilin fevral ayında itkin düşüb.            
  35. Alıyev Kərim Mahmud oğlu, 1925-ci ildə anadan olub. Ardanış kənd yeddillik məktəbini bitirib. 15.10.1943-cü ildə səfərbərliyə alınıb və Gürcüstanın Laqodexi şəhərində yerləşən 28-ci snayperlər məktəbinə oxumağa göndərilib. 1944-cü ilin fevral ayında itkin düşüb. 
  36. Paşayev Oruc Hümbət oğlu, 1912-ci ildə anadan olub. 1942-ci il yanvarın 2-də orduya çağırılıb. 28-ci ehtiyat atıcı briqadanın tərkibində vuruşub.
  37. Allahverdiyev Əli Murad oğlu, 1920-ci ildə anadan olub.1940-cı ilin sentyabrında orduya çağırılıb. 1943-cü ilin aprelində Sevostopol şəhərinə göndərilib. 1943-cü ilin iyun ayında itkin düşüb.
  38. Allahverdiyev Oruc Murad oğlu, 1914-cü ildə anadan olub. 1939-cu ilin sentyabr ayında orduya çağırılıb. 1941-ci ilin may ayında Ukraynanın Jitomir şəhərində xidmət edib. Daha sonra taleyi barədə heç bir məlumat yoxdur.
  39. Namazov Əli Məhəmməd oğlu, 1912-ci ildə anadan olub. 1941-ci ilin iyun ayında orduya çağırılıb. 10 sentyabr 1941-ci ildə itkin düşüb.
  40. Cəfərov Zaman Həsən oğlu, 1941-ci ildə orduya çağırılıb, sonrakı taleyi məlum deyil.
  41. İsmayılov Bayram İsmayıl oğlu, 1911-ci ildə anadan olub. 1941-ci ilin avqust ayında orduya çağırılıb. Leninakan şəhərindəki 3818 nömrəli hərbi hissəyə göndərilib. 1943-cü ilin avqust ayında itkin düşüb.
  42. Əhmədov Əli Həsən oğlu, 1922-ci ildə anadan olub. 13 yanvar 1942-ci ildə orduya çağırılıb. Qroznı şəhərində yerləşən 465-ci atıcı diviziyanın tərkibində vuruşub. 1944-cü ilin may ayında itkin düşüb.
  43. Məmmədov Ramazan Hüseyn oğlu, 1902-ci ildə anadan olub. 151-ci atıcı diviziyanın sıravi əsgəri. 24.09.1942-ci ildə itkin düşüb.
  44. Hacıyev Ramazan Məhərrəm oğlu, 1915-ci ildə anadan olub. 14 sentyabr 1941-ci ildə orduya çağırılıb. 802-ci atıcı polkunda qulluq edib. 1942-ci ilin yanvar ayında itkin düşüb.
  45. Əliyev Teymur Məşədi Mansur oğlu, 1918-ci ildə anadan olub. 22.08.1942-ci ildə orduya çağırılıb. 19.02. 1943-cü ildə itkin düşüb.
  46. Əliyev Albaba Məşədi Vəli oğlu, 1916-cı ildə anadan olub. 10.09.1941-ci ildə orduya çağırılıb. 802-ci atıcı diviziyasında xidmət edib. 1942-ci ilin martında itkin düşüb.
  47. Cəfərov Hüseyn Həsən oğlu, 1909-cu ildə anadan olub. 10.09.1941-ci ildə orduya çağırılıb. 1941-ci ilin dekabrında itkin düşüb.
  48. Kazımov Sarı Hüseyn oğlu, 1907-ci ildə anadan olub. 10 sentyabr 1941-ci ildə orduya çağırılıb. 812-ci atıcı polkunda vuruşub. 1942-ci ilin mart ayında itkin düşüb.
  49. İsmayılov Bayram Hümbət oğlu, 1924-cü ildə anadan olub. 18 avqust 1942-ci ildə orduya çağırılıb. Zaqafqaziyadakı 38-ci ehtiyat atıcı polka göndərilib. 11 sentyabr 1942-ci ildə 1557-ci hospitala dizenteriya diaqnozu ilə yerləşdirilib və 21 sentyabr 1942-ci ildə Pyatiqopskdakı “Kirovka” hərbi hissəsinə göndərilib. 1943-cü ilin aprelində sonuncu məktubu gəlib. 1943-cü ilin iyul ayında itkin düşüb.
  50. Əhmədov Bayram Oruc oğlu, 1905 –ci ildə (başqa məlumata əsasən, 1910-cu ildə) anadan olub. 14 sentyabr 1941-ci ildə orduya çağırılıb. 802-ci atıcı polkunda xidmət edib. 1941-ci ilin dekabr ayında itkin düşüb.
  51. Vəliyev Müseyib Əli oğlu, 1911-ci ildə anadan olub. 1941-ci ilin iyun ayında müharibəyə gedib və Leninakan şəhərində yerləşən 3818 nömrəli hərbi hissəyə göndərilib. 1941-ci ildə itkin düşüb.
  52. Kərimov Oruc Kazım oğlu, 1916-cı ildə anadan olub. 3 yanvar 1943-cü ildə orduya çağırılıb. 136-cı atıcı polkunda vuruşub. 25 sentyabr 1944-cü ildə axırıncı məktubu gəlib.
  53. İsmayılov Əsgər Məhəmməd oğlu, 1916-cı ildə anadan olub. 19 sentyabr 1939-cu ildə orduya çağırılıb. 607-ci atıcı polkunda (Kursk vilayəti) qulluq edib. 10 dekabr 1942-ci ildə axırıncı məktubu gəlib.
  54. Məsimov Yəhya Hüseyn oğlu, 1898-ci ildə anadan olub. 1941-ci ildə orduya çağırılıb. 1942-ci ildə əsir düşüb. 1945-ci ilin martın 3-də Herlithauzen həbs düşərgəsində vəfat edib.
  55. Mustafayev Məhəmməd Ələsgər oğlu, 1915-ci ildə anadan olub. 12 yanvar 1942-ci ildə orduya çağırılıb. 23 iyun 1942-ci ildə 450-ci səhra poçtundan axırıncı məktubu gəlib. 1942-ci ilin avqustunda itkin düşüb.
  56. Kərimov Hümbət Musa oğlu, 1915-ci ildə anadan olub. 22 fevral 1939-cu ildə orduya çağırılıb. 70119-cu səhra poçtundan 10 fevral 1942-ci ildə axırıncı məktubu gəlib.
  57. Kərimov Əhməd Musa oğlu, 1916-cı ildə anadan olub. 10 dekabr 1939-cu ildə orduya çağırılıb. Axırıncı məktubu 1942-ci il 22 iyulda gəlib.
  58. Süleymanov Məhəmmədəli Hüseyn oğlu, 6 dekabr 1941-ci ildə orduya çağırılıb. 20-ci dağ-atıcı diviziyasında vuruşub. 1944-cü ilin dekabrında 291-ci səhra poçtundan axırıncı məktubu alınıb. Adler şəhərində başlayan döyüş yolunu 161-ci polkun əlahiddə atıcı batalyonunun tərkibində keçib.
  59. Əhmədov Səməd Əlihüseyn oğlu, 1902-ci ildə anadan olub. 28 mart 1942-ci ildə orduya çağırılıb. Gürcüstanda yerləşən 38-ci ehtiyat briqadasında xidmət edib. 1943-cü ilin iyun ayında itkin düşüb.
  60. Hüseynov Rəsul Tağı oğlu, 1910-cu ildə anadan olub. 23 iyun 1941-ci ildə müharibəyə çağırılıb. 3818 nömrəli hərbi hissədə (Leninakan şəhərində) xidmətə başlayıb. 1941-ci ilin dekabrında itkin düşüb.
  61. Bayramov Bəylər Süleyman oğlu, 1907-ci ildə anadan olub. 23 iyun 1941-ci ildə orduya çağırılıb. Dilican şəhərində 45-ci yol istismar polkunda xidmət edib. 1941-ci ilin sentyabrında itkin düşüb.
  62. Məmmədov Məhəmməd Hüseyn oğlu, 1922-ci ildə anadan olub. 28 iyul 1941-ci ildə orduya çağırılıb. 83-cü ehtiyat atıcı polkunda vuruşub. 1941-ci ilin dekabrında itkin düşüb.
  63. Abbasov İsa İsmayıl oğlu, 1914-cü ildə anadan olub. 26 sentyabr 1940-cı ildə orduya çağırılıb. 129-cu fəhlə batalyonunda xidmət edib. Müharibə başlayanda 35-ci atıcı polkuna keçirilib. Axırıncı məktubu 1942-ci ilin avqustunda 1945 nömrəli hərbi hissədən alınıb. 1942-ci ilin noyabrında itkin düşüb.
  64. Əliyev Usub Ramazan oğlu, 1908-ci ildə anadan olub. 21 sentyabr 1941-ci ildə orduya çağırılıb. 3-cü ehtiyat suvari polkuna (Kirovabad, indiki Gəncə şəhərinə) göndərilib. 1941-ci ilin dekabrında itkin düşüb.
  65. Abdullayev Əli Hacı oğlu, 1901-ci ildə anadan olub. 18 mart 1942-ci ildə orduya çağırılıb. 89428 səhra poçtundan 24 sentyabr 1943-cü ildə axırıncı məktubu gəlib.
  66. Həsənov Abbas Qulu oğlu, 1921-ci ildə anadan olub. 25 avqust 1943-cü ildə Kaluqa vilayətinin Nester kəndində, daha sonra Spass-Demensk kəndində dəfn olunub. Hərbi rütbəsi yevreytordur.
  67. Nəbiyev Abbas Kazım oğlu, 1895-ci ildə anadan olub. 417-ci atıcı diviziyasında vuruşub. Krasnodar vilayəti, Krım rayonunun Nijne-Kreçeski xutorunda, 12 avqust 1943-cü ildə həlak olub.
  68. Süleymanov Oruc Əli oğlu, 1924-cü ildə anadan olub. 108-ci qvardiya atıcı diviziyasında döyüşərkən 28 noyabr 1943-cü ildə həlak olub. Nikolayev vilayəti, Qornostroevskiy dairəsinin Lopatki kəndində dəfn edilib.
  69. Bayramov Qasım Həsən oğlu, 1910-cu ildə anadan olub. 1941-ci il sentyabrın 1-də orduya çağırılıb. Kutayisidə yerləşən 38-ci atıcı diviziyasında xidmət edib. 1943-cü ilin mart ayında itkin düşüb.
  70. Abbasov Şükür Məmmədalı oğlu, 1909-cu ildə anadan olub. 1942-ci il 2 yanvarda orduya çağırılıb. Gürcüstanın Ovçala şəhərində distokasiya olunan 28-ci atıcı briqadada xidmət edib. 1943-cü il may ayında itkin düşüb.
  71. Tağıyev Mail Hüseyn oğlu, 1925-ci ildə anadan olub. 242-ci dağ-atıcı diviziyasında xidmət edib. 29 aprel 1943-cü ildə itkin düşüb.          
  72. Əliyev Yusif Ramazan oğlu, 1908-ci ildə anadan olub. 1941-ci il 21 sentyabrda orduya çağırılıb. Kirovabad (indiki Gəncə) şəhərində yerləşən 3-cü ehtiyat süvari polkunda xidmət edib. 1941- ci ilin dekabrında itkin düşüb.
  73. Məmmədov Səfər Cəfər oğlu, 1898-ci ildə anadan olub. 1943-cü ilin iyul ayında orduya çağırılıb. 27 aprel 1945-ci ildə Kalberqdə (ətrafında) əsir düşüb. Sonrakı taleyi bəlli deyil.
  74. Hümbətov Bayram Məhəmməd oğlu, 1924-cü ildə anadan olub. 11 sentyabr 1942-ci ildə cəbhəyə gedib.  3-cü ehtiyat artilleriya briqadasında (Ucar şəhərində) qulluq edib. 1942-ci ilin dekabrında itkin düşüb.
  75. Məsimov İbrahim Hüseyn oğlu, 1917-ci ildə anadan olub. 21 sentyabr 1941-ci ildə orduya çağırılıb. Kirovabad (indiki Gəncə) şəhərində yerləşən 3-cü süvari ehtiyat polkunda xidmət edib. 1941-ci ilin dekabrında itkin düşüb.
  76. Mustafayev Həmid Alı oğlu, 1914-cü ildə anadan olub. 14 sentyabr 1941-ci ildə orduya çağırılıb. 802-ci atıcı polkunda xidmət edib. 1941-ci ilin dekabrında Stalinqradda itkin düşüb.          
  77. Novruzov Məhərrəm Əli oğlu, 1923-cü ildə anadan olub. 20 mart 1942-ci ildə orduya çağırılıb. Qara dəniz Donanmasının dəniz –piyada polkunun 1-ci rotasında xidmət edib. 1 nömrəli səhra poçtundan sonuncu məktubu gəlib. 1942-ci ilin iyul ayında itkin düşüb.         
  78. Qasımov Kərim Əli oğlu, 1918-ci ildə anadan olub. 24 oktyabr 1939-cu ildə orduya çağırılıb. 145-ci dağ-atıcı polkunda xidmət edib. Sonuncu məktubu şəhərindən gəlib. 1941-ci ilin oktyabrında itkin düşüb.
  79. Qasımov Həsən Əmrah oğlu, 1914-cü ildə anadan olub. 10 oktyabr 1939-cu ildə orduya çağırılıb. 99-cu diviziyanın 177-ci artilleriya polkunun 1-ci rotasında leytenant rütbəsi ilə bölük komandiri qismində xidmət edib. 1943-cü ilin 10 mayında itkin düşüb.
  80. Hüseynov Məhəmmədəli Qəhrəman oğlu, 1912-ci ildə anadan olub. 220-ci atıcı polkunda xidmət edib. 1942-ci ildə Krım cəbhəsində itkin düşüb.
  81. Namazov Əli Məhəmməd oğlu, 1902-ci ildə anadan olub. 151-ci atıcı diviziyanın 626-cı polkunda xidmət edib. 24 sentyabr 42-ci ildə itkin düşüb/
  82. Cəfərov Hüseyn Həsən oğlu, 1909-cu ildə anadan olub. 10.09. 1941-ci ildə səfərbərliyə alınıb. 802-ci atıcı polkunda xidmət edib. 1941-ci ilin dekabrında itkin düşüb. 
  83. Vəliyev Kərim Rəhim oğlu
  84. Zöhrabov Məhəmməd Ələsgər oğlu
  85. Bayramov Əlbəy Həsən oğlu
  86. İsmayılov Həsən Məhəmməd oğlu
  87. Cəfərov Əli Məşədi İbrahim oğlu
  88. Cəfərov Məcid Məşədi İbrahim oğlu
  89. Cəfərov Şükür Məşədi İbrahim oğlu
  90. Allahverənov Hümbət Məmməd oğlu
  91. Ələkbərov Əkbər Cəfər oğlu
  92. Hüseynov Kərim Zellavdı oğlu
  93. Hüseynov Qurban Zellavdı oğlu
  94. Hümbətov Hümbət Əhmədxan oğlu
  95. Cəfərov Məhəmməd Əhməd oğlu
  96. Həsənov Oruc Həsən oğlu
  97. Hümbətov Binnət Əhmədxan oğlu
  98. Cəfərov Səfər Məhəmməd oğlu
  99. Cəfərov Muxtar Əhməd oğlu
  100. Cəfərov Hasan Əhməd oğlu
  101. Cəfərov Əsgər Cəfər oğlu
  102. Ramazanov Ramazan Məşədi Məhərrəm oğlu
  103. Ramazanov Hüseyn Məşədi Məhərrəm oğlu
  104. Alıyev Məhəmməd Alı oğlu
  105. Qurbanov Teymur Alı oğlu
  106. Həsənov Abbas Hacı Qulu oğlu
  107. Həsənov Cəfər Həsən oğlu
  108. Cəfərov Əli Həsən oğlu
  109. Həsənov Həmid Həsən oğlu
  110. Həsənov Qnyaz Həsən oğlu
  111. Həsənov Əli Həsən oğlu
  112. Abbasov Aslan Oruc oğlu
  113. Kərimov Oycan Musa oğlu
  114. Abbasov Mustafa Məmmədalı oğlu
  115. İsmayılov Oruc Qurban oğlu
  116. Kazımov Səfər Bayram oğlu
  117. Bayramov Qasım Həsən oğlu
  118. İsgəndərov Ramazan Bayram oğlu
  119. Mustafayev Rəhim Musa oğlu
  120. Hüseynov Əziz Həsən  oğlu
  121. Bağırov Rəhim Həsən oğlu
  122. Həsənov Məsim Abbas oğlu
  123. Qasımov Allahverdi Ələsgər oğlu
  124. Qasımov Əsgər Ələsgər oğlu
  125. Məmmədov Həsən Cəfər oğlu
  126. Abdullayev Albaba Abdulla oğlu
  127. İsgəndərov İsgəndər Məhəmməd oğlu
  128. İsgəndərov Cəfər Məhəmməd oğlu
  129. Hüseynov Məhəmməd Səməd oğlu
  130. Həsənov Həsən Ələkbər oğlu
  131. Mansır Məhəmməd oğlu
  132. Allahverənov İsrafil Mehdi oğlu
  133. Məmmədov Həsən Hüseyn oğlu
  134. Cəfərov Musa Məşədi İbrahim oğlu
  135. Hüseynov Cəlil Xəlil oğlu
  136. Hüseynov Qəhrəman Mehbalı oğlu
  137. Hümbətov Həbib Kazım oğlu
  138. İbrahimov Daşdəmir Cəfər oğlu
  139. Hüseynov Baxşəli Aslan oğlu
  140. Hüseynov Nağı Tağı oğlu
  141. Novruzov Abbas Aslan oğlu
  142. Hüseynov Qara Qəhrəman oğlu
  143. Alıyev Bayram Oruc oğlu
  144. Məmmədov Oruc Bayram oğlu
  145. Hüseynov Oruc Bayram oğlu
  146. Bayramov Aslan Hüseyn oğlu
  147. Bayramov Bayram Zellabdu oğlu
  148. Kazımov Kazım Pənah oğlu
  149. Hümbətov Qara İsmayıl oğlu
  150. İsmayılov Ramazan Ələkbər oğlu
  151. Qasımov Həsən Əli oğlu
  152. Bayramov Əli Həsən oğlu
  153. Bayramov Məhərrəm Həsən oğlu
  154. Məmmədov Qədir Əli oğlu
  155. Məmmədov Məhəmmədəli Əli oğlu
  156. Məsimov Qara Hüseyn oğlu
  157. Qasımov Kərim Əmrah oğlu
  158. Hüseynov Qurban
  159. Əhmədov Əhməd Məhəmməd oğlu
  160. Orucov Qurban Binnət oğlu
  161. Namazov Əli Qara oğlu
  162. Namazov Zülfüqar Qara oğlu
  163. Məmmədov Mehralı Hüseyn oğlu

İkinci dünya müharibəsindən qayıdanlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Abduyev Vəli Ələs oğlu
  2. Əliyev Alı Əsgər oğlu
  3. İsmayılov Hüseyn Kərbəlayi Məhəmməd oğlu
  4. İsmayılov Xəlil Kərbəlayi Məhəmməd oğlu
  5. Abduyev Abdu Ələs oğlu
  6. Ələsgərov Səməd Musa oğlu
  7. Alıyev Məhəmməd Əsgər oğlu
  8. Cəfərov Məhərrəm Cəfər oğlu
  9. Əhmədov Babamir Kərbəlayi İsmayıl oğlu
  10. İsmayılov Bəşir Məhəmməd oğlu
  11. Quliyev Ayvaz Hümbət oğlu
  12. Əhmədov Namaz Məhərrəm oğlu
  13. Əliyev İsmayıl Məşədi Vəli oğlu
  14. Mamedov İsmayıl Qorçu oğlu
  15. Vəliyev Əsəd Əli oğlu
  16. Abdullayev Bayram Abdulla oğlu
  17. Cəfərov Ələkbər Cəfər oğlu
  18. Mamedov Məhəmməd Bayram oğlu
  19. Bayramov Oruc Həsən oğlu
  20. Mustafayev Oruc Ələsgər oğlu
  21. Allahverənov İbrahim İsmayıl oğlu
  22. Mustafayev Oruc Musa oğlu
  23. İbrahimov Qasım Tağı oğlu
  24. Ələsgərov Hüseyn Məşədi Rəcəb oğlu
  25. Paşayev Kərim Namaz oğlu   
  26. Hacıyev Əli Zeynalabdin oğlu
  27. İbrahimov Əzim Alısgəndər oğlu
  28. Qasımov Salman Kərbəlayi Vəli oğlu
  29. Vəliyev Abbas Salman oğlu
  30. Bağırov Həbib İbrahim oğlu
  31. Rzayev Məcid İsrafil oğlu
  32. İsmayılov Bayram Məhəmməd oğlu
  33. Həsənov Məhəmməd Həsən oğlu
  34. Aslanov Novruz Aslan oğlu
  35. Həsənov Namaz Məhərrəm oğlu
  36. Nağıyev Əsgər Həsən oğlu
  37. Kərimov İsmayıl Kazım oğlu
  38. Həsənov Zeynalabdin Hacı Qulu oğlu
  39. Vəliyev Səməd Rəhim oğlu
  40. Vəliyev Ələşrəf Əli oğlu
  41. Hüseynov Əsgər Məmməd oğlu
  42. Vəliyev Qurban Rüstəm oğlu
  43. Hacıyev Məhəmməd Hacı oğlu
  44. Həsənov Şaban Həsən oğlu
  45. Musayev Mərdan İslam oğlu
  46. Süleymanov Niftalı Kərbəlayi İsmayıl oğlu
  47. Musayev Hüseyn Məhəmmədəli oğlu
  48. Musayev Həsən Məhəmmədəli oğlu
  49. Həsənov Abbas Xəlil oğlu
  50. Məmmədov Qəhrəman Vəli oğlu
  51. Nəbiyev Oruc Məhərrəm oğlu
  52. İbrahimov Məcid Kərbəlayi Yusif oğlu
  53. Abbasov İslam Qurban oğlu

Sonuncu  deportasiya[redaktə | əsas redaktə]

1988-ci ilin hadisələri barədə məlumatları verməklə, gələcək nəsillərə tarixi həqiqətləri çatdırmaq məqsədi güdürük. Qoy bilsinlər ki, ardanışlılar qorxaq və doğma yurdunu əlüstü tərk etmək istəyən insanlar olmayıblar.

Bu barədə konkret məsələlərə toxunmazdan əvvəl bu məsələnin kökündə dayanan hadisələrə nəzər yetirmək üçün çox yaxın tarixə ekskurs etmək məqsədəuyğun olardı.

Ermənilər tarix boyu “saman altından su yeritməyi” bacarıblar və sovet dövründə də özlərinin gələcək planlarını (minimum proqram olaraq Dağlıq Qarabağın Azərbaycandan qoparılmasını)  həyata keçirmək üçün gizli şəkildə fəaliyyətlərini davam etdiriblər. Terrorçu təşkilatlar olan “Krunk”un, “Artsax”ın hesablarına maliyyə vəsaitinin toplanması, bu və ya digər formada şovinizmin yayılmasına rəvac vermək bu fəaliyyətin tərkib hissələrindən biridir. Lakin məqam yaranan kimi onlar daha mütəşəkkil qaydada və intensiv formada iş aparmağa başladılar.

1987-ci ildə XX əsrdə dünya siyasətinin nəhənglərindən biri- Heydər Əliyev SSRİ rəhbərliyindən uzaqlaşdırıldıqdan dərhal sonra ermənilərin əlində alətə çevirilmiş SSRİ rəhbəri Mixail Qorbaçovun dəstəyi ilə Azərbaycana qarşı Ermənistan tərəfindən ərazi iddiası qaldırıldı. Heydər Əliyevin onların yolunda ən böyük maneə olduğunu sübut etmək üçün dəlil-sübut axtarmağa ehtiyac yoxdur, bu aksiomadır və zaman bunu sübut elədi.

1988-ci ildə ermənilər Azərbaycana qarşı çoxdankı əsassız ərazi iddialarını təzələdilər. Bunu hələ Bakıda hiss etməyərək, adi günlərini yaşayanlardan fərqli olaraq Qərbi Azərbaycanlılar, o cümlədən, ardanışlılar ermənilərin iblis xislətindən doğan çətinlikləri hiss edirdilər. Hadisələr get-gedə qızışırdı. Camaat isə öz adi həyatını yaşayır - əkin-biçinlə məşğul olur, toy eləyir, ölüsünü dəfn edir, qarşıdan gələn qışa – 1988-ci ilin qışına hazırlıq görürdü. Həmin dövrdə Azərbaycan rəhbərliyindən heç bir arxa, kömək görməyən əhali öz başına çarə qılmaq məcburiyyətində qalırdı.

Həmin dövrdə kənd rəhbərlərinin təşəbbüsü ilə əhalinin təhlükəsizliyini təmin etmək baxımından sözün həqiqi mənasında fövqəladə tədbirlər görməsini gələcək nəsillər də bilməlidir. Onun təşəbbüsü və təşkilatçılığı ilə kəndin cənub istiqamətində - “Çalın başı”nda və “Xırmanlar” deyilən ərazidə gözətçi postları yaradılmışdı. Gündüzlər təsərrüfat həyatını yaşayan əhali gecələr növbə ilə kəndin keşiyini çəkirdilər. Ardanış kəndində qanuni şəkildə ov tüfəngi əldə etmiş insanlardan heç bir əsas göstərilmədən həmin silahları da erməni məmurları yığışdırmışdılar. Ardanışda sovxoz direktoru işləyən Fəxrəddin Paşayev kəndin ətrafındakı postları rabitə vasitəsilə təmin etmişdi. Hətta Ardanış kəndinin cənubundan keçən İrəvan-Basarkeçər dəmiryolunda hərəkət edən qatarlar gecə vaxtı bu kəndin altından keçməsin deyə qrafiki dəyişməyə məcbur olmuşdular. Çünki milliyyətcə erməni olan qatar maşinistləri qorxurdular. Bəzən bu qatarlar gecə “Sarı burun” deyilən ərazidə - Ardanışla Şorca kəndinin arasında dayanıb səhər açılmasını gözləməyə məcbur olurdular. Bütün bunlar ermənilərin qəlbinə hakim kəsilmiş Türk xofundan irəli gəlirdi. Ardanış əhalisi təkcə müdafiə taktikasını yox, həm də hücum taktikasını seçmişdi. Hələ 1988-ci ilin yay aylarında Şorca kəndində mərkəzi və respublika hökumətinin yürütdüyü antiazərbaycan, antitürk siyasətinə qarşı etiraz mitinqləri  keçirildi. İlk dəfə olaraq “Göyçə mahalına muxtariyyət!” şüarı həmin mitinqdə səsləndirilmişdi. Ardanışlıların bu mitinqlərdəki rolundan danışarkən, qeyd etmək lazımdır ki, mitinqin ikinci günü “Torpaqdan pay olmaz!”, “Azərbaycan xalqına eşq olsun!” yazılan plakatlar məhz bu kənddə yazılmışdı. Mitinqin təşkil edilməsinin təşəbbüskarları da məhz Ardanış sakinlərindən bir neçəsi olub. Ardanış kənd sakinlərindən bir neçəsi, o cümlədən Yusif Zülfüqar oğlu Hümbətov həmin mitinqdə kəskin çıxışı ilə fərqlənib. Mitinqin mikrofonla təmin edilməsi məsələsini də ardanışlı Mais İsmayıl oğlu İsmayılov təşkil edib. Mitinqdəki çıxışlar respublika və rayon rəhbərliyini sözün əsl mənasında şoka salmışdı.

Həmin mitinqlər zamanı erməni milisinin seyrçi mövqedə dayanmaqdan başqa çarəsi qalmırdı. Onlar camaatın ruh yüksəkliyindən çəkinərək mitinq təşkilatçılarını həbs etməyə də cürət etmirdilər. Lakin mərkəzi hakimiyyətin dəstəyinə arxalanan ermənilər silahlanmaqda davam edirdilər. Artıq təhlükə böyümüş və misilsiz həddə çatmışdı. Azərbaycandan isə kömək yox idi.  Həmin ərəfədə  yayılmış bir şaiyə ermənilər arasında çaxnaşma salmışdı və Ardanışa, eləcə də ətraf kəndlərə ermənilərin hücum planları pozulmuşdu. Şaiyə bundan ibarət idi ki, guya Ardanış və Toxluca kəndinə Gəncədən gecə ikən bir “Kamaz” maşını silah-sursat gətirilib. Ermənilər nə qədər cəhd etsələr də, bu şaiyənin nə dərəcədə həqiqət olduğunu aydınlaşdıra bilmədilər. Bu isə Ardanış əhalisinin ağzıbütövlüyünü və mütəşəkkilliyini göstərən fakt kimi qiymətləndirilməlidir.

Bu yaxınlarda təsadüfən bu məsələnin mahiyyəti bəlli oldu. Gəncə şəhərindən olan dostum Etibar Məmmədovla söhbətlərimizin birində Gəncəli sahibkar Namiq Bahadur oğlu, 1988-ci ildə Göyçə mahalına Gəncə şəhərindən göndərilən silahlar barədə məlumatımın olub-olmadığını soruşdu. Bu sualdan çaşıb qaldım. Bu söhbəti o, hardan bilərdi ki? Məlum oldu ki, vaxtilə əhali arasında yayılan şaiyənin səbəbi varmış. Namiq Bahadur oğlu Basarkeçər rayonuna biznes məqsədilə gedərkən özü ilə 28 ədəd “AK- silahı götürüb və təsadüfən qonaq qaldığı (gecələdiyi) evə verib ki, saxlasınlar, lazım gələrsə  özünümüdafiəməqsədilə kənd əhalisinə paylasınlar. Görünür müəyyən vaxtdan sonra bu söhbət ətraf kəndlərə də yayılıb. Necə deyərlər: “Od olmasa, tüstü çıxmaz”. Deməli,  bu şaiyənin əsası varmış.

Bu həmin dövr idi ki, keçmiş SSRİ-də rus zabitləri açıq-aşkar silah alveri ilə məşğul olmağa başlamışdılar. Ermənilər məhz həmin dövrdə olduqca ucuz qiymətə silah əldə edərək, silahlanırdılar. Təəssüflər olsun ki, bizim imkanlı adamlarımız bu sahədə uzaqgörənlik etdilər və ya səxavətlərini əsirgədilər. Əhalidən ov tüfənglərini də yığmışdılar. Ona görə də Namiq Bahadur oğlunun bu xidməti unudulmamalıdır.

1988-ci ilin 30 noyabrında, saat 14 radələrində Ardanışdakı “Xırmanlar” ərazisinə hərbi  endi. Bakıdan göndərilən üç nəfər əhaliyə “kömək” məqsədilə gəldiklərini bildirdilər. Onlardan biri özünü indiki Neft Akademiyasının professoru kimi təqdim edib. Digəri Azərbaycan rəhbərliyində təmsil olunan və sonralar Dağlıq Qarabağ üzrə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin səlahiyyətli nümayəndəsi olmuş və yarıtmaz fəaliyyəti ilə yadda qalmış Musa Məmmədov, üçüncüsü isə, siyasi icmalçı kimi tanınan professor Şirməmməd Hüseynov olub. Onlar kənd sakinlərinə bildiriblər ki, bizi Azərbaycan KP MK-nın rəhbərliyi Ermənistana göndərib, darıxmayın, tezliklə sizi sağ-salamat Azərbaycana köçürəcəyik.

Əhali arasında “bambılı”, “Vəziryan” kimi çağırılan Vəzirov başda olmaqla o zamankı Azərbaycan rəhbərliyinin mövqeyinə fikir verin: Azərbaycanlıların Göyçədəki mitinqlərdə səsləndirdiyi tələblərə dəstək vermək, onların doğma yurdlarında təhlükəsizliyinin təmin olunmasına çalışmaq əvəzinə, azərbaycanlıları Ermənistandan sağ-salamat köçürmək. Sonradan ermənilərin Bakıya və Sumqayıta qayıtmaq istədiklərini şad xəbər kimi Azərbaycan əhalisinə çatdıran bu “rəhbərdən” nə gözləmək olardı?

Hadisələrin sonrakı inkişafı göstərdi ki, artıq köçməkdən başqa çarə qalmırdı. Beləliklə, əhali Azərbaycana üz tutdu. Erməni yaşayış məntəqələrinin içərisindən keçən köç karvanına, ilk günlər demək olar ki, maneçilik törədilmirdi. Bu ermənilərin xeyirxahlığından və ya qonşu haqqı gözləməklərindən irəli gəlmirdi. Onlar sadəcə sözün həqiqi mənasında ermənilərin gözünün odunu almış mərd türk övladlarından yaxasını qurtarmaq üçün belə edirdilər ki, təki buranı tərk etsinlər. Lakin biləndə ki, azərbaycanlı əhali Ermənistan ərazisini tamamilə tərk etmək məcburiyyətindədir, sonrakı köç karvanları hücumlara məruz qalırdı.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]