Ardanış

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
ARDANIŞ
Ardanış.jpg
40°29′45″ şm. e. 45°21′46″ ş. u.
Ölkə Ermənistan Ermənistan
Rayon Çəmbərək
Tarixi və coğrafiyası
Mərkəzin hündürlüyü 1.924 ± 1 m, 1.975 m
Saat qurşağı
Əhalisi
Əhalisi
Rəsmi dili ermənicə
Rəqəmsal identifikatorlar
Poçt indeksi 1308
ARDANIŞ xəritədə
ARDANIŞ
ARDANIŞ

ArdanışQərbi Azərbaycanın (indiki Ermənistan) Göyçə mahalının Çəmbərək rayonunda kənd. (Çəmbərək rayonundan Göyçə mahalına aid olan cəmi 5 kənddən biri)

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Ardanış Göyçə mahalının şimal-qərbində, Kiçik Qafqaz dağ silsiləsinin ətəyində Göyçə gölünün şimal sahilində, İrəvan-Basarkeçər dəmir yolunun və Basarkeçər-Qazax avtomobil yolunun üstündə yerləşən Çəmbərək rayonunun böyük və qədim kəndlərindən biridir. Şərqdən Cil, qərbdən Şorca kəndləri ilə həmsərhəddir. Çəmbərək (indiki Krasnoselo) rayon mərkəzindən 23 km cənub-şərqdə, dəniz səviyyəsindən 1954 metr hündürlükdə yerləşir. Ərazisi 45.5 kv. km-dir. 1986-cı ildə 2500 nəfər əhalisi olub. Kəndin əhalisi yalnız Azərbaycan türklərindən ibarət olub (Bu dövrdə Bakıda və SSRİ-nin müxtəlif şəhərlərində Ardanış əsilli 7 mindən çox insan yaşayırdı). Əhalinin əsas məşğuliyyəti əkinçilik və heyvandarlıq olmuşdur. Kənddə iqtisadiyyatın əsasını tütünçülük, taxılçılıq, heyvandarlıq təşkil edib. Balıqçılıq, bağçılıq və arıçılıq da xeyli inkişaf etmişdir. Kənddə 800 şagirdlik üç mərtəbəli orta məktəb binası, 1988-ci ildə istifadəyə hazır vəziyyətdə olan üç korpuslu 1200 şagirdlik yeni məktəb binası, 450 tamaşaçı yeri olan mədəniyyət evi, kino qurğu, 2 kitabxana, müasir üslubda tikilmiş inzibati idarə binası, futbol meydançası, ambulator-həkim məntəqəsi, poçt, 200 nömrə tutumlu ATS, ticarət və ictimai-iaşə müəssisələri, hamam, elektriklə işləyən dəyirman, ağac emalı qurğusu, heyvandarlıq üçün yem emalı sexi və s. var idi. Kəndin ərazisində bir neçə alban-oğuz qəbiristanlığı, Ardanış yarımadasındakı Adatəpə ərazisində və "Ocağın başı" adlanan dağ zirvəsində alban kilsəsinin qalıqları, eləcə də, qədim yaşayış məskəninin (tarixi mənbələrə görə Adatəpə adlı kəndin) qalıqları, hidrometeoroloji stansiya və o dövr üçün İttifaq əhəmiyyətli "Dalğa" pansionatı (3 korpusdan ibarət) var idi. Hazırda Adatəpə ərazisi ermənilərin xarici turistləri cəlb etmək üçün reklam etdikləri ən məşhur istirahət mərkəzlərindən biri sayılır.

İncəsənət[redaktə | əsas redaktə]

Ardanışın 450 yerlik müasir mədəniyyət evində müxtəlif sahələr üzrə özfəaliyyət kollektivləri fəaliyyət göstərirdi. Erməni məmurları bu obyektlərin tikilməsində o qədər də maraqlı deyildilər, əksinə imkan daxilində bu işə mane olmağa çalışırdılar. 1964-cü ildə müasir klub binası inşa edilib.

Ardanış kəndində 40-cı illərin sonlarından etibarən klub binası olmadığı bir dövrdə belə teatr tamaşaları hazırlanıb. Teatr mütəxəssisləri olmasa da bu tamaşalar istər bədii, istərsə də tərtibat baxımından olduqca mükəmməl şəkildə hazırlanıb tamaşaçılara təqdim edilirmiş. Əvvəllər böyük ev damlarında, daha sonralar isə yay vaxtlarında fermalarda teatr tamaşaları verirlərmiş. Hətta qadınlardan da tamaşalarda rol oynayanlar olub. Sonradan klub binası tikildiyindən kəndə müxtəlif peşəkar teatrların (Naxçıvan, Gəncə və İrəvan teatrlarının), eləcə də qonşu kəndlərin özfəaliyyət kollektivlərinin qastrol səfərləri olub. Kəndlər arasında bir teatr yarışı, mədəni mübadilə mövcud idi. Əsasən yay vaxtlarında kəndirbazlar demək olar ki, hər il kəndə gələrdilər.

Ardanış kənd mədəniyyət evində M.F.Axundovun, N.B.Vəzirovun, Ə.Haqverdiyevin, S.Vurğunun dram əsərləri tamaşaya qoyulurdu. Aşağıdakı teatr tamaşaları yaddaşda qalıb: "Zəmanəmizin pəhləvanları", "Vaqif", "Hacı Qara", "Yoldaş Koroğlu", "O olmasın, bu olsun", "Sevil", "Solğun çiçəklər", "Lənkəran xanının vəziri", "Molla İbrahimxəlil kimyagər", "Ac hərflər" və s. Əhalinin teatra olan tələbatının ödənilməsi baxımından, bu tamaşalar peşəkar teatrların tamaşalarından heç də geri qalmırdı.

Ardanış kənd mədəniyyət evinin ansamblı fəaliyyət göstərirdi. Bu ansamblın üzvlərindən Əli Zeynalabduyev (qarmon ustası), Vaqif və Əbülfət Bayramov qardaşları (solo oxuyanlar), İmran Kazımov (xanəndə), Mehman Həsənov (xanəndə), Cəmaləddin Bayramov (gitaraçı), Rəşid Allahverənov (gitaraçı), Firdovsi Həsənov (qoşa nağara), Tahir Məmmədov və Mustafa Abdullayev (balaban), İmran Xəlilov (saz), Şükür İsmayılov (saz) öz çıxışları ilə könülləri oxşayıblar. Bu ansambl rayon və bölgə üzrə keçirilən musiqi festivallarında həmişə birinci yeri tutub. Ansamblın üzvləri həm də Ardanış və qonşu kəndlərin toylarının aparıcı musiqiçiləri olublar. Hətta onları erməni kəndlərindən də toya dəvət edənlər olubdur.

Coğrafiyası və iqlimi[redaktə | əsas redaktə]

Ardanış kəndinin ərazisinin çox hissəsini vulkanik və tektonik mənşəli dağlar təşkil edir. Ardanış kəndi Kiçik Qafqazın mühüm geomorfoloji vahidlərindən biri olan Göyçə silsiləsində, dəniz səviyyəsindən 1916 metr yüksəklikdə yerləşir. Gilli süxurları kəsən, nisbətən geniş çay dərələri geniş yayılmışdır.

Ardanış ərazisində nəmişliyin normada olması buranın təbiətinin əsas üstünlüklərindən biridir. Yay axşamlarında çən-çisəkli dağlar, səhərlər isə şeh düşən gül-çiçəkli yaşıl çəmənlər, saf sulu buz bulaqlar, min bir dərdin dərmanı olan bitkilər, "Adatəpə"nin kolluqlarındakı giləmeyvələr, təmiz dağ havası, təbiət möcüzəsi, dağlar gözəli Göyçə gölü və bu gözəlliyin əhatəsində fiziki əməklə məşğul olmaq, ekoloji cəhətdən təmiz qida insanı sağlam saxlayan, uzunömürlü edən başlıca amillərdəndir.

İqlim göstəriciləri[redaktə | əsas redaktə]

Ardanış kəndi mülayim iqlim qurşağında yerləşir. Dağ-meşə və dəniz iqlimi mövcuddur. Ümumi günəş radiasiyası 135 kkal/kv. sm-ə çatır. Havanın orta temperaturu yanvarda düzənlikdən dağlara doğru 0-dan – 15 dərəcəyədək dəyişir. İyulda orta temperatur +15-dən +35 dərəcəyədək olur.

Ən çox yağıntı may ayında olur. Yağıntının orta illik miqdarı 350–400 mm-dir. Torpağın qumsal olması ilə əlaqədar yağışın çox yağması Ardanışda çətinlik yaratmırdı, əksinə burada bol yağıntı ruzi-bərəkət hesab olunurdu. Kəndin (yaşayış sahəsinin) əksər hissəsi qumsal torpaqlarda yerləşdiyindən, güclü yağışdan sonra palçıq əmələ gəlmirdi.

Havası yayda sərin, qışda isə soyuq olmaqla, qurudur. Ətraf ərazilər tamamilə alp və subalp çəmənlikləridir. Havanın quruluğu yüksəkliyə görə təzyiqin aşağı olmasını o qədər də hiss etdirmir. Ekoloji cəhətdən təmiz hava insanın tənəffüs sisteminin çox rahat işləməsinə şərait yaradır. İlin yağıntılı vaxtlarında belə buludlu hava şəraiti uzun sürmür. Səma ilin çox vaxtı açıq və günəşli olur. Payız və qış aylarında əsasən şimal küləkləri, yaz və yay aylarında isə əsasən şimal-şərq və şimal-qərb küləkləri üstünlük təşkil edir. Yayda dağların və dərələrin qeyri-bərabər qızması səbəbilə dağ-dərə küləkləri əmələ gəlir. Gündüz mülayim küləklər dərələrdən dağlara doğru, axşam və gecə isə soyuq küləklər dağlardan dərələrə doğru əsir. Yeri gəlmişkən, el arasında – dialektdə yağışın, qarın, küləyin, fəsillərə uyğun olaraq ayların müxtəlif adları mövcud olmuşdur.

Bitki örtüyü[redaktə | əsas redaktə]

Mədəni bitkilərdən arpa, buğda, çovdar, vələmir, yonca, qorunca, kartof, tütün, çuğundur, qarğıdalı və s. becərilirdi. Meyvə ağaclarından alma, armud, gilas, qoz, gavalı, alça, ərik, giləmeyvələrdən isə qarağat geniş yayılmışdı. Meşəliklərin təsərrüfat baxımından böyük əhəmiyyəti vardır. Qeyd etmək lazımdır ki, Ardanış ərazisində əsasən kolluqlar, eləcə də Adatəpədə seyrək ardıc meşələri və Göyçə gölünün sahili boyunca sonradan salınmış meşə zolaqları mövcuddur. Yaşlı nəslin söylədiklərinə əsasən, XIX əsrin ikinci yarısına qədər Ardanışın şərq və cənub tərəflərində sıx meşəliklər mövcud olub. Lakin insanların təsərrüfat fəaliyyətinin nəticəsində həmin meşəliklər məhv edilib. Təbii ki, meşə altında olan torpaqların tərkibi meşələrin qırılmasından sonra tədricən dəyişib, bu isə öz növbəsində heyvanat və bitki aləminə təsirsiz ötüşməyib. Ada təpədə çoxlu bitki növü qeydə alınmışdır. Oradakı kol bitkilərindən alaçəhrə, tuvulğu, qarağac, ardıc, qaraqoyungözü, qatırquyruğu, dovşan alması, itburnu, yemişan, dovşanalması, zirinc, gərməşov , kol armudu, meşə xirniyi, başınağacı, və s. kol meyvələri yetişir. Göyçə gölünün sahilində salınmış meşə zolağında şam, iydə, akasiya, çinar, qızıl söyüd, qarağac ağacları və çaytikanı (kol bitkisi) təbiətə xüsusi bir gözəllik bəxş edirdi. Ardanış ərazisində yarımsəhra (yovşan, gəvən və s.), dağ-bozqır bitkiləri (kəklikotu, çaşır və s.), çoxlu yabanı dərman bitkiləri yetişir ki, bu da xalq təbabətinin geniş inkişafına səbəb olmuşdur.

Heyvanat aləmi[redaktə | əsas redaktə]

Ardanış ərazisində sincab, canavar, tülkü, çaqqal, porsuq, kor siçan, gəlincik, kirpi, dovşan, ilan, qaya kərtənkələsi və keçəmən yaşayır. Keçmişdə kəndin ətrafı sıx meşəlik imiş və bu meşələrdə maral, ayı və digər heyvanlar geniş yayılıbmış. Son dövrlərdə də "Adatəpə" ərazisində maral sümükləri və buynuzlarının qalıqları tapılırdı. "Maralbaşı" toponimi də bununla bağlı yaranmışdır. Sonralar həmin meşəliklər insan fəaliyyəti nəticəsində məhv olub və burada yaşayan heyvan növlərinin bir qisminin kökü kəsilmişdir. Məməli heyvanlardan əlavə, Ardanış ərazisində çoxlu quş növü, o cümlədən kəklik ("Qırmızı kitab"a düşüb), boz sərçə, qartal, torağay, qırğı, arı quşu, sarıköynək, qarğa, sığırçın, alabaxta, bildirçin, qaranquş, şanapipik (hop-hop), çobanaldadan, ağacdələn, göyərçin, bayquş, alacəhrə və sağsağan, "Göyçə gölü"ndə qağayı, su ördəyi, qarabatdaq, mövsümlə əlaqədar olaraq hacıleylək və digər köçəri quşlar da yaşayır. Faunanın tərkib hissəsi sayılan həşəratlara gəlincə, bu sahədə vaxtilə kifayət qədər elmi-tədqiqat işləri aparılmadığından müvafiq məlumatları bu gün elmi mənbələrdən əldə etmək mümkün deyildir. Lakin müşahidələrimiz söyləməyə əsas verir ki, Ardanış ərazisindəki torpaqlarda yüzlərlə həşərat növü yaşayırdı.

Torpaq növləri[redaktə | əsas redaktə]

Ardanışın müəyyən ərazilərində şabalıdı torpaqlar yayılıb. Bu torpaqlar dağ-qara torpaqları ilə birlikdə əkinçilik üçün olduqca yararlıdır. Tərkibində dəmir oksidinin miqdarı 15-20% olan torpaqlar sarı torpaqlardır. "Sarı güney", "Puş yeri" və "Sarı yal" adlanan ərazi belə torpaqların formalaşdığı ərazilərdir. Düzənliklərdə isə boz və boz-qonur torpaqlar mövcuddur. Dağ-çəmən torpaqları da geniş yayılmışdır. Bu torpaqlar subalp və alp çəmənlikləri altında inkişaf etmişdir. Otlaq və biçənəklərdən ibarət bu ərazilər əsasən Ardanışın şimal hissəsinə aid edilir. Meşə və kolluqlarda boz-qəhvəyi torpaqlar yayılıb. Ardanış və ətraf kəndlərin torpaq örtüyü elmi-tədqiqat institutlarının mütəxəssisləri tərəfindən ötən əsrin 60-70-ci illərində geniş tədqiq olunmuşdur.

Təbii sərvətlər və faydalı qazıntılar[redaktə | əsas redaktə]

Ardanış ərazisindəki meşə və su ehtiyatlarından əlavə, tikinti işləri üçün qum və daş ehtiyatı da mövcuddur. Zəngin əhəng daşı ehtiyatları tikintidə bu materiala olan ehtiyacın 90-95%-ni ödəməyə imkan verirdi. Sadəcə, divarın tin hissələrində az miqdarda mişar daşına ehtiyac duyulurdu. Nəticədə ev və ya təsərrüfat tikilisi olduqca ucuz başa gəlirdi. Sovet dövründə Ardanış ərazisində faydalı qazıntı çıxarılmırdı. Hazırda Ardanışdan əhəng, perlit və sement istehsalı üçün xammal Axta şəhərindəki müəssisələrə daşınır. Hələ sovet dövründə İrəvan metropoliteninin stansiyalarından birinin üzlük daşları Ardanışdan (Çal ərazisindən) aparılan qranitdən çəkilmişdi. Buradakı daş ən bahalı və keyfiyyətli qranit növlərindəndir. Çalda torpağın üstündə günəş şüaları altında bərq vuran xırda hissəciklər müşahidə edilirdi, orada diadomit (sement istehsalında əlavə xammal), obsidian (şüşə istehsalında istifadə edilir), xromit (qara metal) yataqları var. Qonşu Şorca kəndinin yaxınlığında xromit istehsalı isə hələ keçən əsrin 50-ci illərindən həyata keçirilirdi.

Su mənbələri[redaktə | əsas redaktə]

Ardanış ərazisi su mənbələri ilə zəngindir. Yaşlı insanların verdiyi məlumata əsasən kəndin ərazisində gözələr nəzərə alınmamaqla 98 bulaq olub. Bulaqların suyuna da iki cür ad vermişdilər: ağ su və qara su. Ağ su güneydə yerləşən bulaqların, qara su isə quzey ərazilərdə yerləşən bulaqların suyudur. Məişət və təsərrüfat əhəmiyyətli iki çay yaşayış məntəqəsinin bilavasitə içərisindən keçir. Cüllab (buradan axan su soyuq, ləzzətli və təmizdir.) kəndin içərisi ilə şimaldan cənuba, Qara çay kəndin içərisində qərbdən şərqə doğru axır. Bu çay öz mənbəyini quzeydən aldığı üçün onun adını Qara çay qoyublar. Sıldırım qayalığın dibindən çıxan gur bulağın suyu ilə qidalanan bu çay da 1918-ci ildə erməni təcavüzünə məruz qalıb. Belə ki, qana susayan daşnak cəlladları bulağın gözünü dərin qazıb və keçə basdırıblar. Nəticədə yeraltı lay vasitəsilə suyun istiqaməti dəyişib, bulağın suyu da azalıb. Görünür ermənilər bilirdilər ki, bu bulaq, bu torpaq onlarınkı deyil və olmayacaq da. Bu barədə qocalar söhbət edirdilər. Bəşəriyyət tarixi araşdırılsa, bəlkə də indiyə qədər belə vəhşilik törədilməmişdir.Suvarmada və məişətdə XX əsrin 80-ci illərinə qədər bu iki çaydan istifadə edilib. 1980-ci illərdən sonra Göyçə gölündən suvarma məqsədilə iki boru xətti çəkilmişdi.

Ardanış yarımadası[redaktə | əsas redaktə]

22000 hektar ərazini əhatə edən Ardanış yarımadası Ardanış kəndindən cənub-qərbdə, Göyçə gölünün şimalında yerləşir. Nərədüz burnuArdanış yarımadası arasındakı məsafə 8 kilometrdir. Burada Göyçə gölü iki hissəyə - böyük və kiçik hissəyə ayrılır. Burada endemik və nadir bitki növləri də daxil olmaqla, 1000-ə yaxın bitki növü, o cümlədən 94 növ ağac və kol bitkisi qeydə alınıb. Bu yarımadanı üç əsas zonaya bölmək olar: sahil zonası (şam, iydə, qarağac və s.) ağaclar, orta hündürlüklü zona (20-100 metr) ərazilər və 100 metrdən yuxarıda yerləşən alp zonası –çəmənliklər. Burada ən hündür yer (2460 metr) Koroğlunun başı adlandırılan zirvədir. Bu zirvədən baxanda Göyçə gölünün sahili boyu (perimetri boyu) salınmış bütün yaşayış məntəqələrini açıq havada seyr etmək mümkündür. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi bu yarımadanın Ardanışa aid hissəsində qədim alban kilsəsinin və Adatəpə adlı kəndin qalıqları, eləcə də Keçili deyilən ərazidə siklop formalı Qalaça var idi. Ardanış yarımadasında 30-a yaxın toponimi (təkcə Ardanış ərazisindəki toponimlər nəzərdə tutulur. – müəlliflər) əhatə edən füsunkar təbiət guşələri mövcuddur. Buranın əlverişli iqlimi, coğrafi mövqeyi və ecazkar təbiət mənzərələri hələ sovetlər dönəmində burada o zaman üçün ittifaq əhəmiyyətli iki pansionat – Ardanış kəndinin yaxınlığında və Üçdaş deyilən ərazidə (qonşu Şorca kəndinin yaxınlığında) tikilməsinə səbəb olmuşdu. Ermənistan hökumətinin qərarı ilə 1979-cu ildə bura Sevan milli parkının 4-cü sahəsinə aid edilmişdir. Nə qədər qəribə və acı səslənsə də, qədim oğuz yurdunda ermənilərə aid “milli park” salındı – təəssüf ki, bu reallıqdır.

Əhalisi[redaktə | əsas redaktə]

Tarixi qaynaqlardan bəlli olur ki, Ardanış ərazisində məskunlaşma eramızdan əvvəl III-II minilliklərə təsadüf edir. XX əsrin 70-ci illərində dəmir yolu çəkilərkən, kəndin cənub-qərbindəki Sarı güney ərazisində qazılan böyük xəndəyin divarları boyunca 2-3 metr dərinlikdə içi boş küpələr, müxtəlif saxsı parçaları, kiçik qarmaqlar və müxtəlif əşyalar çıxırdı. Ardanış ərazisində qədim dövrlərə aid bir neçə mədəni təbəqə mövcud olub. Təəssüf ki, obyektiv səbəblərdən arxeoloji qazıntılar aparmaq mümkün olmayıb. Eramızdan əvvəlki dövrlər barədə ətraflı məlumat verə bilməsək də, müəyyən tarixi mənbələri öyrənməklə, bu barədə konkret fikir yürütmək mümkündür. Tunc dövründən burada insanların yaşadığını sübut edən faktlar var. Hələ sovet dövründə rus alimləri Göyçə gölünün cənub-qərb sahillərində məskunlaşmanın tunc dövrünə aid olduğunu arxeoloji qazıntılarla sübut etmişdilər. Daha əlverişli coğrafi mövqeyə və iqlim şəraitinə malik olan ərazidə - Ardanış və onun ətrafında da həmin dövrdə insanların məskunlaşmasına şübhə ola bilməz. Ardanış kəndinin müxtəlif ərazilərində qədim oğuz qəbirlərinin tapılması və bu qəbirlərdəki insan skletlərinin müasir insanın bədən ölçülərindən böyük olması bir daha burada məskunlaşmanın tarixinin qədimliyini sübut edən faktlardan biridir. Ardanış kəndinin cənub-qərb hissəsindəki (Çal ərazisində) xaçlı baş daşı olan qəbiristanlıq alban tayfalarına məxsusdur. Armudlu ərazisində və kəndin şərq hissəsindəki zirvədə (Ocağın başında) alban məbədinin qalıqları XX əsrin 70-ci illərinə qədər qalırdı. Təəssüf ki, ermənilər qazıntı aparmaq adı altında həmin məbədi hissə-hissə məhv etdilər. Ardanışda üç yerdə böyük alban qəbiristanlıqları son dövrə qədər qalmaqda idi. Ən böyüyü Çalda, ikincisi kəndin mərkəzində - Qara çayın sol tərəfində, dəyirmandan bir qədər aşağıda yerləşirdi. Alban kilsəsinin qalıqları isə Adatəpə ərazisində idi. Söhbət albanlardan gedirsə, Ardanış ərazisində yaşayan albanların sonrakı taleyi barədə elmi mülahizələrə və orta əsrlərdə əhalinin miqrasiyası məsələlərinə diqqət yetirmək yerinə düşər. Alban katalikosu Yesai Həsən Cəlalyan “Alban ölkəsinin qısa tarixi” əsərində özündən əvvəlki mənbələrə istinad edərək yazır ki, Əmir Teymur Qafqaza yürüş edərkən, 10 min albanı Qəndəhar və Xorasana köçürüb. Sonradan onlar islam dinini qəbul ediblər, lakin özlərini ağvan, yəni albanların törəmələri adlandırırdılar. Ola bilsin ki, Ardanış ərazisindəki albanlar da həmin sıradan olublar. Çünki adətən əhalini başqa yerə köçürüb əraziləri boşaltmaq istəyəndə birinci növbədə gözəl təbiəti və əlverişli iqlim şəraiti olan ərazilər seçilir. Ola bilsin ki, orada albanların əvəzinə məskunlaşan əhali şərqdən gəlmiş və bir neçə əsr yaşayaraq regionda o dövrdə hakim olan dili mənimsəmiş və orta əsrlərdə (XI-XII əsrlərdə) formalaşmış azəri türkcəsində danışmışlar. Müxtəlif tarixi mərhələlərdə Göyçə, o cümlədən Ardanış ərazisində yaşayan əhalinin miqrasiyası məcburi xarakter daşımışdır ki, bu da tarixi qaynaqlarla sübut olunur. Burada müxtəlif dövrlərdəki məskunlaşma prosesi tarixçilər tərəfindən tam araşdırılmayıb və qaranlıq məqamlar qalmaqdadır. Yalnız XIX əsrin I yarısından sonrakı dövrlərə aid demoqrafik məlumatlar daha çoxdur. Son orta əsrlər dövründən başlayaraq məskunlaşma prosesinə nəzər yetirək. Bəzi məlumatlara görə, XVI əsrin sonlarından XVIII əsrin əvvəllərinə qədər Ardanışda məskunlaşma olmayıb. Çox güman ki, bunun səbəbini tarixdə “Böyük sürgün” adı ilə tanınan köçürmə siyasətində axtarmaq lazımdır. Belə ki, III Səfəvi-Osmanlı müharibəsi zamanı (1603-1612-ci illərdə) Səfəvi hökmdarı I Şah Abbas (1587-1629-cu illər) Osmanlı qoşunlarının hərəkət istiqamətində Səfəvilərin ənənəvi “yandırılmış torpaq” taktikasını tətbiq etmək barədə əmr verib. Əhali başqa ərazilərə köçürülüb, daşınması mümkün olmayan nə varsa, məhv edilib dağıdılıb. Nəticədə Naxçıvan, İrəvan, Culfa və digər çiçəklənmiş diyarlar yandırıldı və on minlərlə əhali köçürüldü. Çox güman ki, Ardanış da həmin səbəbdən boşaldılmışdır. Ağsaqqalların da dedikləri kimi məskunlaşma olmayan dövr həmin dövrə təsadüf edir. “Ardanış” toponiminin yaranma tarixinin “Böyük sürgün”dən çox-çox əvvələ (1603-cü ildən əvvələ) təsadüf etdiyi şübhəsizdir. 1603-1612-ci illərdə baş verən “Böyük sürgün”dən sonra Ardanışda məskunlaşmanın dəqiq tarixi bəlli deyil. Ardanışda sonuncu məskunlaşanlar buraya yad yer kimi baxmayıblar, bəlkə də vaxtilə öz babalarının tərk etdiyi kəndə qayıdıblar. Ardanış kəndində sonuncu məskunlaşmanın tarixi ermənilərin Göyçə ərazisinə kütləvi şəkildə köçürülməsindən (1828-ci ildən) əvvələ təsadüf edir. Ermənilər istəsə də bunu inkar edə bilməzlər. Ümumiyyətlə, Ardanış kəndində 20-dən artıq nəslin nümayəndələri məskunlaşmışdır.Musalılar, Topallılar, Atıcılar, Aşıqusuflular, Arıxlılar, Gözdülülər, Göyisəlilər, Qaratatlar, Eyyublular, Duləhmədlilər, Məmmədxanlılar, Qaragözdülər, Kalvallar və s. nəsillər bu kənddə məskunlaşmış və törəyib artmışlar.

Kəndin düşmənlə mübarizə aparan Qaçaq Hasan (Aşır) Hüseyn oğlu kimi qəhrəmanları olmuşdur.

Əhalinin sayı barədə məlumat məskunlaşmanın tarixini və səviyyəsini əks etdirən ən səmərəli amildir. Siyahıya alınma - əhalinin etnik tərkibini, yaşını, cinsini, nikahda olanların sayını, dini mənsubiyyətini, vətəndaşlığını, təhsilini, əmlak vəziyyətini, məşğulluğunu, ölkədəki demoqrafik vəziyyəti müəyyən etmək üçün həyata keçirilən dövlət tədbiridir. BMT siyahıya alınmanın 10 ildən az olmayaraq dövri olaraq, 9 və ya 0 rəqəmi ilə qurtaran illərdə keçirilməsini tövsiyə edir. Bəzi ölkələrdə 5, bəzilərində isə 10 ildən bir əhalinin siyahıya alınması aparılır. 1926-cı ildə Ermənistanda ilk dəfə olaraq əhalinin siyahıya alınması aparılıb. Ardanış kəndində müxtəlif illərdə əhalinin sayını əks etdirən cədvələ nəzər yetirsək, görərik ki, müəyyən tarixi proseslər və ya hadisələrlə əlaqədar bu göstərici dəyişir. İrəvan xanlığına aid olan dövrdə əhalinin siyahıya alınması barədə konkret məlumat yoxdur. Bəllidir ki, xanlıqlar dövründə mahallar üzrə vergilərin yığılması ilə əlaqədar əhalinin sayını müəyyən etmişlər. Lakin vergi toplanmasında mükəmməl qayda olmaması və mahal bəylərinin bu sahədə müəyyən əyintilərə yol vermələri, bundan əlavə, əhalinin bir qisminin həmin dövrdə bir mahaldan digərinə köçməsi prosesi tez-tez baş verdiyindən əhalinin sayının dəqiqləşdirilməsinə imkan vermirdi. 1829-cu ilin əvvəlində qraf Paskeviç-Erivanskinin tapşırığı ilə kollej assesoru İ.Şopen tərəfindən erməni vilayətində kameral siyahıya alınma keçirilmişdir. Əlyazması 20 cilddən ibarət olan bu siyahıyaalmanın nəticələri müəllifin 1852-ci ildə nəşr edilən "Erməni vilayətinin Rusiya imperiyasına birləşdirilməsi dövrünün tarixi abidəsi" kitabında öz əksini tapıb. 1873-cü ildə əhalinin siyahıya alınması Rusiyada təhkimçilik hüququnun ləğvindən sonra aparılan ilk siyahıya alınma olub ki, həmin vaxt Ardanışda 389 nəfər yaşayıb. Zaman keçdikcə əhalinin sayı artmış, lakin müəyyən dövrlərdə müxtəlif səbəblərdən əhali sayında azalma da baş vermişdir. 1919-1922-ci illər ərzində əhali sayında baş verən azalma 1918-ci ildə ermənilərin törətdiyi məlum hadisələrlə (kənd əhalisinin qaçqın düşməsi ilə) əlaqədardır. 1858-ci ilə qədər əhalinin siyahıya alınması Rusiya imperiyasında quberniyaların təftişi zamanı aparılıb. Bu isə ümumi nəticədə qeyri-dəqiqliklərə səbəb ola bilərdi. 1862-ci ildə İ. Stebnitski tərəfindən Qafqazın siyahıya alınması zamanı əhalinin etnik və dini tərkibinə əsaslanan statistik cədvəl tərtib edilib və nəticələr 1865-ci ilə aid “Kavkazskiy kalendar”da dərc edilib. Lakin siyahıya alınmanın mütəxəssislər daha təkmil formasını axtarmaqda idilər. Hərbi məqsədlərlə aparılan siyahıya alınma daha məqbul variant kimi qəbul edildi. Bu işlə Nikolayevsk Akademiyasının (indiki Baş Qərargah Akademiyasının) rəisi, general Henrix Antonoviç Leyer məşğul olub. Məhz o, Rusiyada statistik tədqiqatların banisi hesab edilir. 1885-ci ildə Rusiya Daxili İşlər Nazirliyinin Statistika Komitəsi tərəfindən əhalinin siyahıya alınması keçirilib və nəticələr “Hərbi və Dəniz Ensiklopediyası”nın VI cildində (1893, Peterburq) dərc edilib. 1897-ci ilin sentyabr ayında senator N. A. Troynitski tərəfindən nəzarət edilən siyahıyaalınma Rusiyada yaxşı təşkil edilmiş kampaniya sayılır. Bu ilk elmi şəkildə əsaslandırılmış və ictimaiyyətlə dövlətin birgə nəzarəti ilə həyata keçirilən kampaniya olub. Bu prosesə bütün təbəqələrdən olan savadlı şəxslər, o cümlədən çox sayda hərbiçilər cəlb edilmişdi. 25 sualı əhatə edən cədvəl əsasında bu kampaniya mütəşəkkil keçmiş və nəticələr əsasında D. İ. Mendeleyev ölkənin inkişaf proqramını işləyib hazırlamışdı. Lakin məlum oktyabr çevrilişindən sonra bu proqram həyata keçirilməmiş qaldı. Sovet dövründə 17 dekabr 1926-cı ildə əhalinin ilk Ümumittifaq siyahıya alınması keçirilib. SSRİ-də növbəti siyahıyaalınma kampaniyası 1933-cü ildə aparılıb. 1933-cü il siyahıyaalınmasından az sonra - 1937-ci ildə aparılan siyahıyaalınmanın nəticələrinə əsasən əhalinin sayı 1933-cü ildəkinə nisbətən 8 milyon az göstərildiyindən 1937-ci ildəki siyahıyaalınma kampaniyasına rəhbərlik edən məsul şəxslər cəzalandırılıblar və nəticələr dərc olunmayıb. Əslində əhalinin 8 milyon azalması faktı dəqiq idi. Ukraynada və digər regionlarda aclıqdan əhalinin kütləvi şəkildə məhv olması, repressiyalar əhali sayında azalmaya səbəb olmuşdu. Ona görə də 1937-ci ilin siyahıyaalınmasında səhlənkarlığa yol verməkdən söhbət gedə bilməzdi və cəzalandırılanlar əslində günahsız idilər. Bu səbəbdən də dünyadakı siyasi vəziyyətin gərginliyi və SSRİ-nin müharibə vəziyyətində olduğu nəzərə alınaraq, qısa müddətdən sonra 1939-cu ilin yanvarın 17-də siyahıya alınma başa çatdırılıb.1941-ci ilə qədər Ardanışda əhali artmaqda davam edib. 1945-ci ildə əhalinin sayı 1939-cu il göstəricisindən az olub. Müharibəyə görə əhalinin bir qisminin qonşu Şorca kəndinə köçməsi üzündən kənddə əhalinin sayı həmin ərəfədə aşağı düşüb. 1959-cu ildən başlayaraq əhalinin artımı yüksək templə davam edib. Lakin 1973-cü ildən 1979-cu ilə qədər əhalinin sayı azalıb. Səbəb isə aydındır: həmin dövrdə çoxuşaqlı ailələrin bir çoxunun qeydiyyatdan çıxaraq Azərbaycana köçməsi hesabına, həm də o dövrdə təhsilin yüksək səviyyədə olduğu Ardanışdan ali təhsil almaq üçün gənclərin Gəncəyə, Bakıya və SSRİ-nin müxtəlif şəhərlərinə üz tutması hesabına baş verib. Pedaqoji və aqrar sahə üzrə ixtisaslar istisna olmaqla, digər mütəxəssislər işlə təmin olunmadıqları üçün təhsil alan gənclər doğma yurda qayıtmırdılar. Bu da Azərbaycanın qərb torpaqlarında yaradılmış Ermənistan ərazisinin azərbaycanlı əhalidən təmizlənməsinə yönəldilmiş məkrli erməni planının tərkib hissəsi idi.

Tanınmış şəxsiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

İqtisadiyyatı[redaktə | əsas redaktə]

1931-ci ildə Ardanış kəndində Ardanış kolxozu yaradıldı. Uzun illər boyu fərdi təsərrüfatla məşğul olan əhali öz əmlakının bir hissəsini (kotan, cütə və öküz, yem, ot və s.) guya könüllü şəkildə kolxoza verərək bu kollektiv təsərrüfata üzv yazılmaq məcburiyyətində qaldı. Kolxoz təsərrüfatının mənfi və müsbət cəhətləri var idi. Kolxoz əvvəllər kasıb və ya fərdi təsərrüfatı olmayan şəxslərə sərf edirdisə, böyük fərdi təsərrüfata malik olanlara isə sərf etmirdi. Üstün cəhətlərdən biri də o idi ki, kolxoz dövründə yeni məşğulluq sahələri yaradıldı və təsərrüfatın digər istiqamətləri (bağçılıq, arıçılıq, quşçuluq, tütünçülük və s. sahələr) inkişaf etdirildi. Tütünçülük və quşçuluq (toyuq fermaları) XX əsrin 40-cı illərindən, arıçılıq və bağçılıq isə əsrin ikinci yarısından etibarən inkişaf etməyə başladı. 1964-cü ildə Ardanış kəndində ilk dəfə olaraq 3,5 km uzunluğunda dəmir borularla su xətti, 1964-cü ildə su anbarı, 1964-65-ci illərdə 450 yerlik klub binası tikilmişdi.

1977-ci ildə Ardanış kolxozu sovxoza çevrildi. Bir məsələni xüsusi vurğulamaq lazımdır ki, kolxozun mülkiyyəti sovxoza verilərkən qanuna uyğun olaraq əhaliyə kompensasiya ödənilməli idi. Çünki kolxoz mülkiyyəti kənd əhalisinin mülkiyyəti əsasında formalaşdırılmışdı və illər keçdikcə həcmi artmışdı. Bu ermənilərin düşünülmüş siyasəti idi və təbii ki, kənddəki rəhbər işçilər, eləcə də kolxozçular etirazını bildirmək imkanından məhrum idilər.

1977-ci ildə Ardanış kolxozu sovxoza çevirilmişdir. Ardanış kəndində sovxoz yaradıldıqdan sonra, qısa müddət ərzində yeni təsərrüfat strukturları yaradıldı və infrastruktur tamamilə yeniləndi. Ardanış kənd mədəniyyət evi yüksək səviyyədə təmir edildi, yeni inzibati idarə binası, o dövr üçün müasir heyvandarlıq kompleksləri, yem sexi, heyvandarlar üçün istirahət guşəsi (Qırmızı guşə), böyük univermaq tikilib istifadəyə verildi. 200 nömrə tutumlu ATS istifadəyə verildi, Yeni içməli su xətti istismara verildi, suvarma sistemi yaradıldı.Tikintinin geniş vüsət alması əhalinin məşğulluğuna da təsir edən amillərdən biri idi. Ona görə də əhalinin bir qismi kənar yerlərdə işləmək məcburiyyətindən qurtuldu.

Ardanış sovxozu iqtisadi göstəricilərinə görə rayonun qabaqcıl təsərrüfatlarından biri olub. Bu isə son nəticədə əməkçilərin mükafat şəklində əlavə gəlir əldə etməsi demək idi. Əhalinin pul gəlirləri kolxoz dövrünə nisbətən olduqca böyük idi. Səbəb isə sadə idi: əmək məhsuldarlığının və istehsalın artması.

1986-cı ilin göstəricilərinə əsasən Ardanış sovxozunda müxtəlif markalı 15 traktor, 2 kombayn, 9 yük maşını, 2 minik maşını (UAZ, avtobus) 10 ədəd traktor qoşqusu, 24 ədəd digər kənd təsərrüfatı avadanlıqları olmuşdur.Sovxozun 15000 baş qoyun və 5000 baş iribuynuzlu mal-qarası olmuşdur.

Ardanış kəndində əhalinin sosial təbəqə baxımından bölgüsü və təsərrüfat həyatı ictimai-siyasi quruluşdan asılı olaraq, müxtəlif forma (fərdi kəndli təsərrüfatları və 1930-cu ildən sonra ictimai təsərrüfatlar – kolxoz və sovxozlar) kəsb etmişdir.

Dəyirmanlar[redaktə | əsas redaktə]

Ardanışda çay axarları boyunca demək olar ki, məhəllələrin və tayfaların hər birinə məxsus bir və ya iki su dəyirmanı olub. Su dəyirmanlarının çoxu XX əsrin 30-cu illərinə qədər fəaliyyət göstərib. Ardanış kəndindəki dəyirmanlar təkcə Ardanış kəndinin, habelə qonşu kəndlərin də əhalisinə xidmət edib. Ardanışda 15 dəyirman işləyib. Maldarlıq və qoyunçuluq: Heyvandarlıqla məşğul olanlar yarımköçəri həyat tərzi keçirirdilər. Müxtəlif yerlərdə yaylaq, oba yerləri olan kənd əhalisinin Ardanışdan kənarda . Anağız oğlun, Melişoya, Ağmanqana, Almalı dərəsi, Tək ağac ardanışlıların yaylaq yerləri olub. Heyvandarlıqla geniş şəkildə məşğul olanlar yayın əvvəlində yaylağa köçər, payız girəndə isə kəndə qayıdarlarmış. Kolxoz qurulana qədər bu ənənə davam etdirilib. Kolxoz dövründə isə yaylaq və qışlaq yerlərində fermalar tikilməsi, nəqliyyatın inkişafı köçəriliyin aradan qaldırılmasına səbəb oldu.

Bağçılıq[redaktə | əsas redaktə]

Ardanış kəndində XX əsrdə təşəkkül tapmış təsərrüfat sahəsidir. Bağçılığın gec inkişaf etməsinin obyektiv səbəbləri olmuşdur. Əhalinin xeyli hissəsi heyvandarlıqla məşğul olduğundan yarımköçəri həyat tərzi sürürdülər. Ona görə də müvafiq mövsümdə bağçılıqla məşğul olmağa imkan yox idi. İqlim şəraiti elə idi ki, bağçılıqla məşğul olub dolanışacağı təmin etmək mümkün deyildi. Bu səbəbdən də əhali daha çox fayda gətirən təsərrüfat sahəsi ilə məşğul olmağa üstünlük verirdi. Lakin kollektivləşmədən sonra Ardanışda ilk bağlar yaranmağa başladı. Sonralar demək olar ki, hər bir evin həyətyanı sahəsində bağ salınmışdı və müxtəlif alma, armud, gavalı, ərik, qoz ağacları üstünlük təşkil edirdi. İqlim şəraitinin sərt olmasından burada bağşılıq və bostançılıq geniş inkişaf etməmişdir. Kolxozun böyük meyvə bağı olub. Lakin sovxoz dövründə təsərrüfatın rentabelliyini artırmaq baxımından həmin bağ sahəsi ləğv edilmiş və yerində əkin sahəsi yaradılmışdır. Artıq əmək günü bölgüsü ləğv edilmişdi, bu bağdakı meyvələrin tədarükü isə dövlət təsərrüfatı sayılan sovxoz üçün çox da böyük gəlir gətirmək imkanına malik deyildi.

Nəqliyyat[redaktə | əsas redaktə]

Nəqliyyat vasitəsi kimi at, ulaq, öküz və at arabalarından (furqondan) istifadə edilib. Öküz arabaları iki və ya dörd təkərli olub. Dördtəkərli arabalarda daha çox yük daşımaq mümkün olub. Hər arabaya boyunduruq vasitəsilə iki öküz qoşulurmuş. Fərdi təsərrüfatlarda, sonradan isə kolxozda XX əsrin 50-ci illərinə qədər öküz və at arabalarından istifadə edilib. Öküz arabaları son dövrlərə qədər saxlanılırdı. Güclü qar yağdıqda, yük avtomobillərinin hərəkəti mümkün olmadıqda xırmandan kəndin başındakı fermalara ot-ələf daşımaq üçün bu arabalardan istifadə edilirdi. Kolxozun altı briqadasının hər birində 50-yə yaxın öküz olub. 1950-1952-ci ilə qədər Göyçə gölü ətrafında münasib quru yolu və sürətli nəqliyyat vasitəsi olmadığı üçün Göyçə gölündə işləyən paroxod nəqliyyat vasitəsi kimi əvəzsiz idi. Yelenovkaya, qəza mərkəzi sayılan Kəvərə, Nərədüzə getmək üçün bərədən istifadə edilib. Qonşu Şorca ərazisində liman yerləşirmiş. Əhali bu limandan geniş surətdə istifadə edib. Üç gəmi işləyirdi. Ən böyük gəmi ikimərtəbəli idi, 200-250 sərnişin götürmək qabiliyyətinə malik idi. Digər iki gəmi isə 50-60 nəfər tuturdu. Yüklər isə barjla daşınırdı. Barj sərnişin gəmisinin arxasına qoşulan mühərriksiz böyük gəmi idi. Həmin barjlardan biri Göyçə gölünün Ardanış körfəzində istifadəsiz olaraq son dövrlərə qədər qalmaqda idi.

Ardanışlı şəhidlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. Oqtay Ayvaz oğlu Kərimov (20 yanvar şəhidi)
  2. Orucova Rahilə Əli qızı                           
  3. Əliyev Hidayət Məcid oğlu 
  4. Əsgərov Niyazi İsabala oğlu
  5. Hacıyev İlham Xalıqverdi oğlu
  6. İbrahimov Ədalət Tanrıverdi oğlu
  7. Süleymanov Fəxrəddin Kamil oğlu
  8. Abdullayev İsmixan Yunis oğlu
  9. Hüseynov Arif Qasım oğlu

Ardanışlılar ikinci dünya müharibəsində[redaktə | əsas redaktə]

XX əsrin və bəşəriyyət tarixinin bu günə qədər ən dəhşətli müharibəsinin – İkinci Dünya müharibəsinin yaraları insanların qəlbini hələ də göynətməkdədir. 

34 milyondan çox insanın həyatına son qoymuş bu müharibədə faşist Almaniyası ilə mübarizədə bütün tərəqqipərvər millətlər birgə mübarizə aparmışlar. Əsas ağırlıq isə keçmiş SSRİ-nin ərazisində yaşayan xalqların üzərinə düşüb. SSRİ SQ-nin Ali Baş Komandanı müharibənin ilk günlərindən etibarən, Stalinin əmri ilə 18 yaşından 50 yaşınadək kişilər, tibbi təhsil alan gənc qızlar səfərbərliyə alınaraq, cəbhəyə göndərilirdilər. Ardanış sakinləri də faşizmlə mübarizənin ön cərgəsində oldular. Bu kənddən 206 nəfər şəhid oldu, yüz nəfərdən artıq həmkəndlimiz isə şərəfli döyüş yolu keçərək doğma kəndə dönmüşlər. Elə ana olub ki, 6 oğul itirib bu savaşda.

“Hər şey cəbhə üçün, hər şey qələbə üçün” şüarı irəli sürüldüyü bir vaxtda ölkə (SSRİ) əhalisindən onlara məxsus olan işlərində istifadə edilən o dövrün təsərrüfat həyatında əvəzsiz hesab edilən atları da müsadirə edirdilər. Ardanış sakinlərindən də 30-a yaxın at cəbhəyə göndərilmişdi. Kənd Təsərrüfatı Texnikasının və nəqliyyatın olmadığı bir dövrdə bunun hansı çətinliklərə səbəb olduğu aydın məsələdir. Şorca kəndində atların qəbulu məntəqəsi fəaliyyət göstərirdi. Atların boyu müvafiq ölçülərə uyğun gəlməli idi ki, lazım gəldikdə onlardan hərbi sahədə qoşqu vasitəsi kimi istifadə edilə bilsin.

Ön cəbhədə ardanışlılar sıravi əsgər və zabit qismində iştirak etmişlər. Müharibədə adi döyüşçüdən tutmuş batalyon və rota komandirləri, habelə təyyarəçi kimi iştirak edən həmyerlilərimizi hamımız tanımalı, onların xatirələrini əziz tutmalıyıq. Verdiyev Xaliq Məşədi Tanrıverdi oğlu – tank komandiri, İsgəndərov Hüseyn Məşədi Hümbət oğlu və Vəliyev Oruc Məşədi Rəhim oğlu bölmə komandirləri kimi Böyük Vətən müharibəsində iştirak etmişlər.

Çox güman ki, kəndimizdən 40-cı illərin gənc komsomolçusu olan Əsli Əli qızının müharibə vaxtı qospitalda işləmək üçün  səfərbərliyə alınmasını və hətta hərbi and içməsini çoxumuz bilmirik. Hərbi andı 83 yaşlı Əsli nənə bu gün də tam dəqiqliklə yadında saxlayıb. Lakin müharibənin sonuna yaxın olduğu üçün ön cəbhəyə göndərilməmişdir.

Kişilər müharibəyə göndərildiyi üçün kolxozda bütün işləri qadınlar və uşaqlar görməli olurdular. Ağır fiziki əməkdən əlavə, aclıq və yoxsulluqdan əziyyət çəkən əhali bütün məhrumiyyət və çətinliklərə mətanətlə sinə gərirdi. Cəbhənin ehtiyaclarını ödəmək üçün taxılın və istehsal olunan ərzaq məhsullarının əksər hissəsi dövlətə təhvil verilirdi. Bu işə ciddi nəzarət olunurdu.

Qadınlar əkin sahələri uzaq olduğu yerlərdən axşam evə gəlib, ala-qaranlıqda kilometrlərlə yolu piyada geri qayıtmamaq üçün yay vaxtı(biçin vaxtı) çöldə gecələməli olurdular. Əks halda onların yuxulamaq üçün vaxtları belə qalmazdı. Körpə və südəmər uşaqlarını özləri ilə götürməyə məcbur olan anaların həsrət və həyəcanla ər yolu gözləyərək, namusla, qeyrətlə çalışaraq hansı əzablardan keçdiklərini təsəvvür etməyə məncə deyilənlər kifayətdir.

Ardanışda demək olar ki, həmin illərdə acından ölən olmadı. Halbuki bir çox kənd və rayonlarda acından ölənlər olub. Ardanışlı analar çöllərdən yığdığı pencərlə də olsa, uşaqlarını saxlaya bildilər. O dövrdə Göyçə gölünün balığından da yararlanan əhalinin əsas çətinliyi çörək sarıdan olub. Taxıl qızıla bərabər sayılırdı.

Rayonda təşkil olunan RTS (rayon traktor stansiyası) müharibənin son üç ilində kolxozları traktorla təmin edirdi. Bir neçə günlüyə 2-3 traktor düzən sahələrdə əkin aparır və başqa kolxoza göndərilirdi. Ardanışda qadınlar əsas işçi qüvvəsi idi. Sənəm Pənah qızı, Dursun Cavad qızı və başqa qadınlar müharibə illərində traktorçu qadınlar kimi tanınırdılar.

Müharibəyə gedənlərin bir çoxunun taleyi barədə bu günə qədər də məlumat yoxdur. Bəzilərinin “qara kağızı” vaxtında gəlsə də, bir çoxlarının taleyi barədə məlumatlar bitdikdən çox sonralar alınmışdır. Neçə-neçə analar oğul həsrətilə dünyasını dəyişmişdir. Sovet dövründə “qırmızı ləpirçilər” hərəkatına qoşulan məktəblilər müharibə gedən ərazilərdə axtarış aparmaqla minlərlə insanın taleyini bəlli etməkdə yardımçı olublar. Məlumat topladıqları döyüşçülərin ailə üzvlərinə və ya yaxın qohumlarına məktublar göndərilirdi. Həsənov Həsən Məhərrəm oğlunun taleyi barədə məhz “qırmızı ləpirçilər” məktub göndərmiş və bildirmişlər ki, o, Krasnodar vilayətində həlak olub və orada dəfn olunub.

Ardanış kolxozçuları müharibə dövründə ordunun təchizatı üçün fədakarcasına çalışmış və onlarla sakin “Arxa cəbhədə fədakar əməyinə görə” medalına layiq görülmüşlər.

Faşizmlə mübarizədə Ardanış kəndinin igid oğulları misilsiz qəhrəmanlıq nümunələri göstərmişlər. Təəssüf ki, bununla bağlı material və məlumatlar olduqca məhduddur. Bu barədə əldə olan məlumatları isə oxuculara çatdırmağı özümüzə borc bilirik.  

1914-cü ildə Ardanış kəndində anadan olan, 10 oktyabr 1939-cu ildə Sovet-Finlandiya müharibəsinə yola düşən, sonra isə İkinci dünya müharibəsinin odlu cəbhələrində, 99-cu tank polkunun 2-ci divizionunda leytenant rütbəsi ilə vzvod (bölük) komandiri olan Qasımov Həsən Əmrah oğlunun cəbhədən göndərdiyi məktubda qanlı davanın dəhşətlərindən bəhs edilir və bir əsgər ümidsizliyi hiss olunur. Bu məktubu yazdıqdan (5.06.1942-ci il) təxminən bir il sonra (10.05.1943-cü ildə) itkin düşüb. Məktubdan bəzi sətirləri olduğu kimi dərc edirik. Bu sətirlər o dövrün əsgər məktublarının hamısına xas olan cəhəti ifadə edir: “Məktub məndən ayrılır, mən məktubdan ayrıla bilmirəm. Çünki gedib qardaşla görüşəcəkdir. Öpürəm qardaşı. 4 iyun 1942-ci il tarixdə məktubunu aldım, oxuyub çox şad oldum. Başqa bir dərdim yoxdur, yalnız siz qardaşlarla görüşməkdən başqa. Lakin o görüşmək qalıb Allaha. Sağ qalmağa ümid yoxdur. Bu qısa məktubu qanlı vuruşma altında yazdım. Bu günləri Allah sizə qismət eləməsin. Can qardaş, bu məsələdə heç bir şey gizlətmək istəmirəm. (O vaxt məktublar ciddi yoxlanılırdı. Görünür bu səbəbdən də bir neçə sətir mordvin dilində yazıb.Görünür Şorcadakı mordvinlərin dilini bilirmiş. – müəlliflər) Ümidim üzülsə də, Allahdan əlimi üzmürəm. Saxlasa o saxlayar. Candan əziz qardaş, daha nə yazım?Bildiyimi də itirmişəm. Yazmağa əlim tutmur. Of! Dad fələyin əlindən! Əziz qardaş, bu məktubu özündə saxla yadigar. Of qardaş, can qardaş, ağrın alım, qardaş. Xudahafiz! Yazan başı bəlalı qardaşın Qasımov Həsən. Axırıncı dəfə olaraq, qardaşım Əmirəhməd, gözlərindən öpürəm”.

İkinci məktubu Qaçaq Hasanın oğlu Məhəmməd Bayramov (Krasnoselonun ilk prokuroru olub və cəbhəyə könüllü gedib) yazıb: “Əziz qardaşım Hüseyn! Mən hələ sağ-salamat varam. 15 oktyabrda balnisədən çıxdım. (Məktub 18.10. 1942-ci ildə yazılıb). Bu saat yoldayam, fronta gedirəm. Yanımda bizim ordan heç kim yoxdur.Hüseyn, məndən salam söylə. A. Axmedova, Məsmiyə və bütün adamlarımıza. Hüseyn can, hitlerizim ləğv olunacaq, qalibiyyət bizimdir. Çünki Qırmızı Ordu Stalin siyasəti daşıyır. Öpürəm sizi”. Bizim bu günümüz üçün canlarından keçən bu insanların nələr çəkdiyini bilməliyik, onların müqəddəs xatirəsini əziz tutmalı və onlar barədə bildiklərimizi yazmalıyıq. Yazmalıyıq ki, gələcək nəsillər də babalarının keçdiyi şərəfli ömür və döyüş yolunu bilsinlər.

Ardanışlıların İkinci Dünya müharibəsi illərindəki döyüş yolları araşdırılsa, qürur doğuracaq məqamların üzə çıxacağına əminik. Əminik ki, bu sahəni araşdıran eloğlularımız da tapılacaq.

Sonuncu  deportasiya[redaktə | əsas redaktə]

1988-ci ilin hadisələri barədə məlumatları verməklə, gələcək nəsillərə tarixi həqiqətləri çatdırmaq məqsədi güdürük. Qoy bilsinlər ki, ardanışlılar qorxaq və doğma yurdunu əlüstü tərk etmək istəyən insanlar olmayıblar.

Bu barədə konkret məsələlərə toxunmazdan əvvəl bu məsələnin kökündə dayanan hadisələrə nəzər yetirmək üçün çox yaxın tarixə ekskurs etmək məqsədəuyğun olardı.

Ermənilər tarix boyu “saman altından su yeritməyi” bacarıblar və sovet dövründə də özlərinin gələcək planlarını (minimum proqram olaraq Dağlıq Qarabağın Azərbaycandan qoparılmasını)  həyata keçirmək üçün gizli şəkildə fəaliyyətlərini davam etdiriblər. Terrorçu təşkilatlar olan “Krunk”un, “Artsax”ın hesablarına maliyyə vəsaitinin toplanması, bu və ya digər formada şovinizmin yayılmasına rəvac vermək bu fəaliyyətin tərkib hissələrindən biridir. Lakin məqam yaranan kimi onlar daha mütəşəkkil qaydada və intensiv formada iş aparmağa başladılar.

1987-ci ildə XX əsrdə dünya siyasətinin nəhənglərindən biri- Heydər Əliyev SSRİ rəhbərliyindən uzaqlaşdırıldıqdan dərhal sonra ermənilərin əlində alətə çevirilmiş SSRİ rəhbəri Mixail Qorbaçovun dəstəyi ilə Azərbaycana qarşı Ermənistan tərəfindən ərazi iddiası qaldırıldı. Heydər Əliyevin onların yolunda ən böyük maneə olduğunu sübut etmək üçün dəlil-sübut axtarmağa ehtiyac yoxdur, bu aksiomadır və zaman bunu sübut elədi.

1988-ci ildə ermənilər Azərbaycana qarşı çoxdankı əsassız ərazi iddialarını təzələdilər. Bunu hələ Bakıda hiss etməyərək, adi günlərini yaşayanlardan fərqli olaraq Qərbi Azərbaycanlılar, o cümlədən, ardanışlılar ermənilərin iblis xislətindən doğan çətinlikləri hiss edirdilər. Hadisələr get-gedə qızışırdı. Camaat isə öz adi həyatını yaşayır - əkin-biçinlə məşğul olur, toy eləyir, ölüsünü dəfn edir, qarşıdan gələn qışa – 1988-ci ilin qışına hazırlıq görürdü. Həmin dövrdə Azərbaycan rəhbərliyindən heç bir arxa, kömək görməyən əhali öz başına çarə qılmaq məcburiyyətində qalırdı.

Həmin dövrdə kənd rəhbərlərinin təşəbbüsü ilə əhalinin təhlükəsizliyini təmin etmək baxımından sözün həqiqi mənasında fövqəladə tədbirlər görməsini gələcək nəsillər də bilməlidir. Onun təşəbbüsü və təşkilatçılığı ilə kəndin cənub istiqamətində - “Çalın başı”nda və “Xırmanlar” deyilən ərazidə gözətçi postları yaradılmışdı. Gündüzlər təsərrüfat həyatını yaşayan əhali gecələr növbə ilə kəndin keşiyini çəkirdilər. Ardanış kəndində qanuni şəkildə ov tüfəngi əldə etmiş insanlardan heç bir əsas göstərilmədən həmin silahları da erməni məmurları yığışdırmışdılar. Ardanışda sovxoz direktoru işləyən Fəxrəddin Paşayev kəndin ətrafındakı postları rabitə vasitəsilə təmin etmişdi. Hətta Ardanış kəndinin cənubundan keçən İrəvan-Basarkeçər dəmiryolunda hərəkət edən qatarlar gecə vaxtı bu kəndin altından keçməsin deyə qrafiki dəyişməyə məcbur olmuşdular. Çünki milliyyətcə erməni olan qatar maşinistləri qorxurdular. Bəzən bu qatarlar gecə “Sarı burun” deyilən ərazidə - Ardanışla Şorca kəndinin arasında dayanıb səhər açılmasını gözləməyə məcbur olurdular. Bütün bunlar ermənilərin qəlbinə hakim kəsilmiş Türk xofundan irəli gəlirdi. Ardanış əhalisi təkcə müdafiə taktikasını yox, həm də hücum taktikasını seçmişdi. Hələ 1988-ci ilin yay aylarında Şorca kəndində mərkəzi və respublika hökumətinin yürütdüyü antiazərbaycan, antitürk siyasətinə qarşı etiraz mitinqləri  keçirildi. İlk dəfə olaraq “Göyçə mahalına muxtariyyət!” şüarı həmin mitinqdə səsləndirilmişdi. Ardanışlıların bu mitinqlərdəki rolundan danışarkən, qeyd etmək lazımdır ki, mitinqin ikinci günü “Torpaqdan pay olmaz!”, “Azərbaycan xalqına eşq olsun!” yazılan plakatlar məhz bu kənddə yazılmışdı. Mitinqin təşkil edilməsinin təşəbbüskarları da məhz Ardanış sakinlərindən bir neçəsi olub. Ardanış kənd sakinlərindən bir neçəsi, o cümlədən Yusif Zülfüqar oğlu Hümbətov həmin mitinqdə kəskin çıxışı ilə fərqlənib. Mitinqin mikrofonla təmin edilməsi məsələsini də ardanışlı Mais İsmayıl oğlu İsmayılov təşkil edib. Mitinqdəki çıxışlar respublika və rayon rəhbərliyini sözün əsl mənasında şoka salmışdı.

Həmin mitinqlər zamanı erməni milisinin seyrçi mövqedə dayanmaqdan başqa çarəsi qalmırdı. Onlar camaatın ruh yüksəkliyindən çəkinərək mitinq təşkilatçılarını həbs etməyə də cürət etmirdilər. Lakin mərkəzi hakimiyyətin dəstəyinə arxalanan ermənilər silahlanmaqda davam edirdilər. Artıq təhlükə böyümüş və misilsiz həddə çatmışdı. Azərbaycandan isə kömək yox idi.  Həmin ərəfədə  yayılmış bir şaiyə ermənilər arasında çaxnaşma salmışdı və Ardanışa, eləcə də ətraf kəndlərə ermənilərin hücum planları pozulmuşdu. Şaiyə bundan ibarət idi ki, guya Ardanış və Toxluca kəndinə Gəncədən gecə ikən bir “Kamaz” maşını silah-sursat gətirilib. Ermənilər nə qədər cəhd etsələr də, bu şaiyənin nə dərəcədə həqiqət olduğunu aydınlaşdıra bilmədilər. Bu isə Ardanış əhalisinin ağzıbütövlüyünü və mütəşəkkilliyini göstərən fakt kimi qiymətləndirilməlidir.

Bu yaxınlarda təsadüfən bu məsələnin mahiyyəti bəlli oldu. Gəncə şəhərindən olan dostum Etibar Məmmədovla söhbətlərimizin birində Gəncəli sahibkar Namiq Bahadur oğlu, 1988-ci ildə Göyçə mahalına Gəncə şəhərindən göndərilən silahlar barədə məlumatımın olub-olmadığını soruşdu. Bu sualdan çaşıb qaldım. Bu söhbəti o, hardan bilərdi ki? Məlum oldu ki, vaxtilə əhali arasında yayılan şaiyənin səbəbi varmış. Namiq Bahadur oğlu Basarkeçər rayonuna biznes məqsədilə gedərkən özü ilə 28 ədəd “AK- silahı götürüb və təsadüfən qonaq qaldığı (gecələdiyi) evə verib ki, saxlasınlar, lazım gələrsə  özünümüdafiəməqsədilə kənd əhalisinə paylasınlar. Görünür müəyyən vaxtdan sonra bu söhbət ətraf kəndlərə də yayılıb. Necə deyərlər: “Od olmasa, tüstü çıxmaz”. Deməli,  bu şaiyənin əsası varmış.

Bu həmin dövr idi ki, keçmiş SSRİ-də rus zabitləri açıq-aşkar silah alveri ilə məşğul olmağa başlamışdılar. Ermənilər məhz həmin dövrdə olduqca ucuz qiymətə silah əldə edərək, silahlanırdılar. Təəssüflər olsun ki, bizim imkanlı adamlarımız bu sahədə uzaqgörənlik etdilər və ya səxavətlərini əsirgədilər. Əhalidən ov tüfənglərini də yığmışdılar. Ona görə də Namiq Bahadur oğlunun bu xidməti unudulmamalıdır.

1988-ci ilin 30 noyabrında, saat 14 radələrində Ardanışdakı “Xırmanlar” ərazisinə hərbi  endi. Bakıdan göndərilən üç nəfər əhaliyə “kömək” məqsədilə gəldiklərini bildirdilər. Onlardan biri özünü indiki Neft Akademiyasının professoru kimi təqdim edib. Digəri Azərbaycan rəhbərliyində təmsil olunan və sonralar Dağlıq Qarabağ üzrə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin səlahiyyətli nümayəndəsi olmuş və yarıtmaz fəaliyyəti ilə yadda qalmış Musa Məmmədov, üçüncüsü isə, siyasi icmalçı kimi tanınan professor Şirməmməd Hüseynov olub. Onlar kənd sakinlərinə bildiriblər ki, bizi Azərbaycan KP MK-nın rəhbərliyi Ermənistana göndərib, darıxmayın, tezliklə sizi sağ-salamat Azərbaycana köçürəcəyik.

Əhali arasında “bambılı”, “Vəziryan” kimi çağırılan Vəzirov başda olmaqla o zamankı Azərbaycan rəhbərliyinin mövqeyinə fikir verin: Azərbaycanlıların Göyçədəki mitinqlərdə səsləndirdiyi tələblərə dəstək vermək, onların doğma yurdlarında təhlükəsizliyinin təmin olunmasına çalışmaq əvəzinə, azərbaycanlıları Ermənistandan sağ-salamat köçürmək. Sonradan ermənilərin Bakıya və Sumqayıta qayıtmaq istədiklərini şad xəbər kimi Azərbaycan əhalisinə çatdıran bu “rəhbərdən” nə gözləmək olardı?

Hadisələrin sonrakı inkişafı göstərdi ki, artıq köçməkdən başqa çarə qalmırdı. Beləliklə, əhali Azərbaycana üz tutdu. Erməni yaşayış məntəqələrinin içərisindən keçən köç karvanına, ilk günlər demək olar ki, maneçilik törədilmirdi. Bu ermənilərin xeyirxahlığından və ya qonşu haqqı gözləməklərindən irəli gəlmirdi. Onlar sadəcə sözün həqiqi mənasında ermənilərin gözünün odunu almış mərd türk övladlarından yaxasını qurtarmaq üçün belə edirdilər ki, təki buranı tərk etsinlər. Lakin biləndə ki, azərbaycanlı əhali Ermənistan ərazisini tamamilə tərk etmək məcburiyyətindədir, sonrakı köç karvanları hücumlara məruz qalırdı.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

  1. Հայաստանի Հանրապետության բնակավայրերի բառարանԵրևան: 2008. — 184 səh.