Sarıyaqub

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Kənd
Sarıyaqub
Ölkə Ermənistan
Rayon Basarkeçər rayonu
Koordinatlar 40°8′48″N 45°48′56″E / 40.14667°N 45.81556°E / 40.14667; 45.81556Koordinatlar: 40°8′48″N 45°48′56″E / 40.14667°N 45.81556°E / 40.14667; 45.81556
Saat qurşağı UTC+04:00
Sarıyaqub is located in Ermənistan
Sarıyaqub

SarıyaqubGöyçə mahalının Basarkeçər rayonunda kənd.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Sarıyaqub kəndinin yaranma tarixi XIV əsrin sonlarına (1387-1388), XV əsrin əvvəlinə (1410) təsadüf edir. Kəndin adı yarandığı ilk gündən 1988-ci ilin dekabrına qədər iki dəfə dəyişdirilmişdir. Kəndin ilk adı 1830-1840-cı illərə qədər Zərgərlər, ikinci adı 1988-ci ilin deakabrına qədər Sarıyaqub olmuşdur. XIV əsrin sonlarında, (1387-1388) Azərbaycanın Qazax mahalından bir tayfa köçüb gələrək kəndin relyefini bəyənərək özlərinə daimi yaşayış yeri seçmişlər. Həmin tayfanın sakinləri isə zərgərlik (qızıl və gümüş ) işi ilə məşğul olurdular. Ona görə də kəndin adı Göyçə mahalında yaşayan qonşu kəndlərin əhalisi tərəfindən Zərgərlər kəndi adlandırmağa başlamışdır. İrəvаn qubеrniyаsının Nоvоbаyаzid qəzаsında bir kənd Sarıyaqub kəndi Göyçə mahalının ən qədim kəndlərindən biridir. Kənd qəbirstanlığının qarşısında qədim Oğuz qəbirləri bunu deməyə əsas verir ki, müasir kənd XIV əsrin sonlarına (1387-1388) təsadüf edir. XX əsrin 70-80-ci illərində kənddə aparılan fərdi və ictimai tikintilərin qazıntısı eranın ilk əsrlərinə aid çoxsaylı alban qəbirlərinin aşkarlığını sübut edirdi. Qəbirlərdən çıxan əşyalar təsdiq edir ki, xristianlığın Albaniyada qəbul olunduğu vaxtdan əvvəlki dövrə aid maddi mədəniyyət nümunələri də vardır. Albaniyanın Onsakon vilayətinin Sodk (indiki Zod kəndinin adı da buradan mənbələnmişdir) mahalın Göyçə gölünün şərq, şimal və cənub ərazilərini əhatə etmişdir. Burada yaşayqn Albanlar da türkdilli olmuşlar. Həmin türk tayfalarının burada məskunlaşması isə assimilasiya prosesini sürətləndirmişdir. Sarıyaqub sözünün etimologiyası da iki variantda söylənilir: I. Müasir Sarıyaqub sözünün mənası "Sarıyavuq" olmuşdur ki, qədim türkdilli lüğətlərdə "Sar" "hündür",Yavuq"isə " yaxın " mənasını verir. Yəni bütövlükdə mənası "hündür, uca yerə yaxın" deməkdir. Yəni hündür Şivri dağının ətəyində yerləşən Sarıyaqub kəndi adını coğrafi məlkana tam uyğun götürülmüşür. Qonşu kəndlərin əhalisi həmişə Sarıyaqub yox, Sarıyavux, Sarıyavux, Sayraf deyirdilər. Sarıyaqub sözü son 60 ildə sənədlərdə işlənmişdir. Kəndin ikinci adı deyilənlərə görə 1830-1840-cı illərdə Qazax mahalından bu yerlərə gələn və ömrünün sonuna kimi burada yaşayan Sarı Yaqubun adından götürülmüşdür. O, yaşadığı dövrlərdə kənddə ağsaqqallıq etmiş, bulaqlar çəkdirmiş, un dəyirmanları tikdirmiş, kənd getdikcə çiçəklənməyə və inkişaf etməyə başlamışdır. Elə ona görə də kəndi Zərgərlər, həm də Sarı Yaqubun kəndi deyə tanıyarlarmış. Sarı Yaqubun tayfası kənddə yarandığı ilk gündən (1830-1840) 1988-ci ilə qədər "İbrahimlilər" tayfası kimi tanınmışdır. 1515-ci ildə Ş.İ.Xətai tərəfindən verilən, həmin kənddə yaşayan xalq şairi, gözəl aşıq və müqəddəs insan olan XV əsrin sonu XVI əsrin I yarısında yazıb yaradan Miskin Abdal ocağında bu günə qədər qorunub saxlanan sənəd kəndin qədimliyindən bəhsa edir. Kəndin qədim sakinlərindən biri də Dədə Şəmşirin atası ağdabanlı Qurbanın oğlu Hacı Məhərrəm olmuşdur. Hacı Məhərrəm (Ocaqlılar tayfası) Sarıyaqubdan əvvəlcə Kəlbəcərin Dəmirçidamı kəndinə, oradan da Ağbaban kəndinə köçmüşdür. Hacı Məhərrəm Miskin Abdal nəslindəndir. Dədə Ələsgərin şargirdlərindən biri olmuş Aşıq Paşa da Sarıyaqub kəndindəndir. 1919-cu ildə kəndin əhаlisi еrməni dаşnаklаrı tərəfindən qоvulmuş və 1922-ci ildə kənd əhаlisinin bir qismi gеri qаyıtmışlаr.

Kənd rаyоn mərkəzi Bаsаrkеçərdən 5 km məsаfədə yеrləşir. Sarıyaqubun adı 19 аprеl 1991-ci ildən Çaxkadzor qoyulmuşdur.

Mədəniyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Sarıyaqub - İrəvan quberniyasının Yeni Bayazid qəzasında, indiki Basarkeçər (Vardenis) rayonunda kənd. Rayon mərkəzindən 10 km cənub-şərqdə, Məzrə çayının yaxınlığında yerləşir. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.[1]

Kənd Miskin Abdalın babası Sarı Yaqub tərəfindən salındığı üçün onun adı ilə adlandırılmışdır. Antropotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir.

Ermənistan prezidentinin 19. IV. 1991-ci il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Çaxkadzor qoyulmuşdur.

Ərazisi[redaktə | əsas redaktə]

Sarıyaqub Göyçə gölünün şərqində Göyçə silsiləsi dağlarına daxil olan Şivri dağının ətəyində, rayon mərkəzindən 13 km-lik məsafədə yerləşirdi. Kəndin mərkəzindən mənbəyi Yelli dərə, Keyti dağı və Əyriqar, Sarıyer yaylaqlarından başlayan və Göyçə gölünə tökülən Məzrə çayı keçir. Kənd şərq tərəfdən 3-4 km Qaraqoyunlu, Cənub-Şərq tərəfdən 1,95 km Aşağı-Şorca, Cənub qərbdən 3,6 km Daşkənd, Qərbdən - 0,4 km Basarkeçər və 1,6 km Qoşabulaq, Şimal - qərbdən 2,65 km Qayabaşı, Şimal - şərqdən 2,4 km Nərimanlı kəndlərin ilə həmsərhəddir. Kəndin eni 2 km, uzunluğu isə 4 km - dir. Kəndin - 4800 hektara yaxın torpaq sahəsi olmuşdur. Onun 1800 hektarı dağla birlikdə əkin sahəsi, 300 hektarı isə otaraq və biçənək sahəsi olmuşdur. Kəndin ərazisində adları Türk toponimlərindən ibarət bir çox mənzərəli və gəzməli yerlər vardır: Xaneyin bulağı, Daşlı bulaq, Qumlu bulaq,Qaya bulaq, Çaylı bulaq, Xaneyin ətəyindəki kom, Qaya bulağındakı kom, Çay ayrıcındakı kom, Dəmdəyədəki kom, Şiştəpənin ətəyindəki kom və başqaları.

Əhalisi[redaktə | əsas redaktə]

Kənddə 1873-cü ildə 294 nəfər, 1886-cı ildə 416 nəfər, 1897-ci ildə 436 nəfər, 1908-ci ildə 385 nəfər, 1914-cü ildə 675 nəfər, 1916-cı ildə 651 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır[2]. 1919-cu ilin aprelin 13-20-də azərbaycanlılar ermənilər tərəfindən törədilən qırğınlar nəticəsində öz ata-baba yurdlarını tərk etmək məcburiyyətində qalmışlar[3]. 1920-ci ildə Ermənistanda sovet hakimiyyəti qurulandan sonra sağ qalan azərbaycanlılar öz doğma kəndlərinə qayıda bilmişlər. 1922-ci ildə Sarıyaqubda 343 nəfər, 1926-cı ildə 377 nəfər, 1931-ci ildə 471 nəfər[4], 1987-ci ildə 1780 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1988-ci ildən noyabr - dekabr aylarında kəndin bütün əhalisi ermənilər tərəfindən zorla və qırğınlarla qovulmuşlar. İndi burada ermənilər yaşayır.

1988-ci ilin sоyqırımınıdа kənddən Quliyеvа Tutu Аllаhvеrdi qızı (1919) həlаk оlmuşdur.

Qaçqınlıq[redaktə | əsas redaktə]

1905-1907-ci illərdəki I qaçqınlıq zamanı kənd əhalisi doğma yurdlarından qovulmuşlar. Kənd əhalisi DaşkəsənGədəbəy rayonlarında məskunlaşmışdır. Kənd əhalisi 1907-ci ilin yazında yenidən kəndə qayıtmışdır. Kəndin təxminən 60 evi, 240 nəfərə yaxın əhalisi olmuşdur. 1918-1920-ci illərdəki II qaçqınlıq dövründə kənd əhalisi doğma yurdlarından qovulmuşdur. Kənd əhalisi Gədəbəy, Daşkəsən və başqa rayonlarda məskunlaşmışdır. Kəndin təxminən 70 evi, 300-350 nəfərə yaxın əhalisi olmuşdur. 1948-1953-cü illərdəki III qaçqınlıq zamanı kəndin 30-40 evi və 150-200 nəfərə yaxın əhalisi Azərbaycanın GədəbəyDaşkəsən rayonlarında məskunlaşmış və bir daha geri qayıtmamışdır. Deportasiya zamanı kəndin 80 evi, 400-450 nəfərə yaxın əhalisi olmuşdur.1988-1991-ci illərdəki IV Qaçqınlıq zamanı kənd əhalisi doğma yurdlarəndan tamamilə çıxarılaraq Bakı, Gəncə, Şəmkir, XanlarGoranboy rayonlarında məskunlaşmışdır. Əhali bu gün də məskunlaşdıqları yerlərdə yaşayırlar. Həmin illərdə kəndin 80-100-ə yaxın evi, 350-400 nəfərə yaxın əhalisi olmuşdur.

Görkəmli şəxsiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

  • Miskin Abdal — Aşıq-sufi,övliya, Şah ismayıl Xətainin vəziri
  • Aşıq Savad — aşıq
  • Aşıq Paşa - görkəmli aşıq Dədə Ələsgərin on iki şəyirdindən biri
  • Surxay Musayev — professor (1992), "əməkdar həkim" (2000), "Əməkdar elm xadimi" (2010)

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Д. Д. Пагиревь. Алфавитный указатель кь пятиверстной картѣ Кавказскaго края, изданiя Кавказскaго Военно–Топографическaго Отдѣла. Записки Кавказскаго отдѣла Императорскаго Русскаго Географическаго общества. Книжка XXX. Тифлись: Типографія К. П. Козловскаго, 1913, стр. 221
  2. Qorqodyan Z. 1831-1931-ci illərdə Sovet Ermənistanının əhalisi, (erməni dilində). İrəvan, «Melkonyan fond», 1932. s.26-27, 112-113
  3. История Азербайджана по документам и публикациям, Баку, «Элм», 1990. s.305
  4. Qorqodyan Z. 1831-1931-ci illərdə Sovet Ermənistanının əhalisi, (erməni dilində). İrəvan, «Melkonyan fond», 1932. s.26-27, 112-113

Qəşəm məhərrəmov - Başı dumanlı göyçə