Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirliyi

Vikipediya, azad ensiklopediya
(Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Jump to navigation Jump to search
Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirliyi
Loqonun şəkli
Müdafiə Nazirliyinin rəsmi emblemi
Ümumi məlumatlar
Ölkə Azərbaycan Azərbaycan
Yurisdiksiya Azərbaycan Respublikası
Yaradılma tarixi 5 sentyabr 1991
Tabelik Azərbaycan hökuməti
Baş qərargah Bakı, Azərbaycan
Ünvan Parlament prospekti 3, AZ1073
Rəhbərlik
Nazir Zakir Həsənov
Birinci müavin Kərim Vəliyev
Müavinlər Nizam Osmanov
Ənvər Əfəndiyev
Kərəm Mustafayev
Ramiz Tahirov

Rəsmi saytı mod.gov.az

Azərbaycan Respublikası Müdafiə NazirliyiAzərbaycan Ordusu ilə əlaqəli Azərbaycan dövlət qurumu. Nazirlik Azərbaycanı xarici təhdidlərə qarşı müdafiə etmək, ərazi bütövlüyünü qorumaq, müharibə aparmaq və Xəzərin Azərbaycan sektoruna və hava məkanına nəzarət etməkdən məsuldur.

Müdafiə naziri Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Ali Baş Komandanı, Azərbaycan Prezidenti tərəfindən vəzifəyə təyin edilir və ya vəzifədən azad edilir.

Nazirliyin binası Bakıda, Parlament prospekti, 3 ünvanında yerləşir.

Tarixi[redaktə | mənbəni redaktə et]

1918-ci ilin may ayının 28-də yaradılan ilk kabinədə Azərbaycan hökumətinin müdafiə naziri vəzifəsinə general Xosrov bəy Sultanov təyin edildi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ordu quruculuğu haqqında tədbirlər planına müvafiq olaraq 1919-cu il noyabr ayının 1-ə qədər ordunun ən mühüm struktur bölmələri və hissələri yaradılıb başa çatdırılmalı idi. Bu müddət ərzində üç polkdan ibarət iki piyada diviziyası, artilleriya diviziyası, xüsusi hissələrin daxil olduğu teleqraf, atlı, pulemyotçu dəstələri, tərkibində üç polk olan süvari diviziyası, hava dəstəsi, dəmir yol batalyonu təşkil edilməli idi.[1] Vacib məsələlərdən biri Hərbi Nazirliyin yaradılmasından ibarət idi. Hərbi nazir vəzifəsi rəsmi təsis edilməsə də, bu vəzifəni 1918-ci ilin may ayının 28-dən iyun ayının 11-ə qədər Xosrov bəy Sultanov icra etdi. Həmin ilin oktyabrın 23-də Hərbi Nazirliyin yaradılması haqqında qərar qəbul edildi. Bu qərar noyabr ayının 7-də rəsmiləşdirildi və hərbi nazir vəzifəsi Fətəli xan Xoyskiyə həvalə edildi. 1918-ci ilin dekabr ayının 26-da rus ordusunda xidmət etmiş rus artilleriya general-leytenantı Səməd bəy Mehmandarov hərbi nazir, həmin ayın 29-da general-leytenant Əliağa Şıxlinski onun müavini, general-leytenant Suleyman Sulkeviç isə baş qərargah rəisi təyin olundu.[1] 1918-ci ildə yenicə yaranmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti iyun ayının 26-da ölkənin Milli Ordusunun, silahlı qüvvələrinin yaradılması haqqında qərar qəbul etmiş, silahlı qüvvələr yaranmış və Xalq Cümhuriyyətinin fəaliyyəti dövründə Azərbaycanı hərbi təcavüzlərdən qoruma istiqamətində fəaliyyət göstərmişdir. 1920-ci ildə Azərbaycanın Milli Ordusu Sovetlər İttifaqının tərkibində olmuşdur.

1920-ci ildə Azərbaycanın Sovetləşməsindən sonra Müdafiə Nazirliyi rəsmi olaraq ləğv olunduğundan, onun funksiyaları Xalq Hərbi Komissarlığına həvalə edildi və bolşeviklər Azərbaycanın 21 Ordu Generalından 15-ni güllələdilər. Yeni yaradılan Azərbaycan Qızıl Ordusu, Rusiya Vətəndaş müharibəsi illərində əvvəlki ordunu əvəz etdi.[2][3]

SSRİ-nin tərkibində olan və müstəqilliyini elan etməmiş Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin qərarı ilə 1991-ci il sentyabrın 5-də Müdafiə Nazirliyi yaradılıb. Bu posta o zaman Sovet ordusunda tanınmış hərbçi, general-leytenant Valeh Bərşadlı təyin olundu. Müdafiə Nazirliyinin ilk zabitləri isə general Bərşadlı, general-mayor Dadaş Rzayev və general-mayor Arif Salahov və polkovnik Telman Mehdiyev olub.

Oktyabr ayının 9-da isə Ali Sovet Silahlı Qüvvələrin yaradılması barədə qərar qəbul edib və o zaman keçmiş sovet ordusunun Şıx qəsəbəsindəki 18 110 saylı hərbi hissəsinin bazasında Milli Ordunun ilk motoatıcı briqadası formalaşdırılıb. Yeni yaranmış Müdafiə Nazirliyinin cəmi 1 minik avtomobili, hər zabitin isə cəmi 1 tabel tapançası olmaqla cəmi 4 silahı olub. Müdafiə Nazirliyinin əsasnaməsi və digər xidməti sənədləri isə zabitlər bütün dəftərxana ləvazimatlarını özləri almaqla evlərində hazırlayıblar. Müdafiə Nazirliyi yarandıqdan sonra Silahlı Qüvvələrin yaradılması və komplektləşdirilməsi ilə bağlı gərgin müzakirələr aparılıb. İlk müdafiə naziri general-leytenant Valeh Bərşadlı ordunun əsasının müqavilə əsasında komplektləşdirilməsinə tərəfdar olub. Bərşadlı o zaman şəxsi heyəti 16 min nəfər olan briqadaların yaradılmasını, hər bir taborun ayrıca nömrələnməsi, döyüş bayrağı olmasını, həmçinin reyd taborlarının yaradılmasını təklif edirdi. Lakin Ali Sovet müzakirələrdən sonra ordunun çağırış əsasında komplektləşdirilməsi barədə qərar qəbul edilib. İlk briqada könüllü və çağırışçı heyətlə komplektləşdirildi.

Rəhbərlik[redaktə | mənbəni redaktə et]

  • Müdafiə naziri: general-polkovnik Zakir Həsənov
  • Müdafiə nazirinin birinci müavini – Baş Qərargah rəisi: general-leytenant Kərim Vəliyev
  • Müdafiə nazirinin müavini – Əlahiddə Ümumqoşun Ordusunun komandanı: general-polkovnik Kərəm Mustafayev
  • Müdafiə nazirinin müavini – Quru Qoşunların komandanı: general-mayor Ənvər Əfəndiyev
  • Müdafiə nazirinin müavini – Şəxsi Heyət Baş İdarəsinin rəisi:
  • Müdafiə nazirinin müavini – Maddi-Texniki Təminat Baş İdarəsinin rəisi: general-leytenant Nizam Osmanov
  • Müdafiə nazirinin müavini – Hərbi Hava Qüvvələrinin komandanı: general-leytenant Ramiz Tahirov

Struktur[redaktə | mənbəni redaktə et]

  • Mərkəzi Komanda Məntəqəsi
  • Şəxsi Heyət Baş İdarəsi
  • Logistika Baş İdarəsi
  • Döyüş Hazırlığı və Hərbi Təhsil Baş İdarəsi
  • Tibb Baş İdarəsi
  • Təşkilat-Səfərbərlik İdarəsi
  • Kadrlar İdarəsi
  • İdeoloji İş və Mənəvi-Psixoloji Təminat İdarəsi
  • Hüquq İdarəsi
  • Maliyyə və Büdcə İdarəsi
  • İşlər İdarəsi
  • Mənzil İstismar İdarəsi
  • Satınalma və Təchizat İdarəsi
  • Bakı qarnizonu
  • Qurumlar
    • "Azərbaycan ordusu" qəzeti
    • Mərkəzi Klinik Hospital
    • Tədqiqat Mərkəzi
    • Azərbaycan Ordusunun Sənədli və Tədris Filmləri Mərkəzi
    • Hərbi Elmi Mərkəz
    • Silahlı Qüvvələrin Hərb Oyunları Mərkəzi
    • Həzi Aslanov adına Ordu İdeoloji və Mədəniyyət Mərkəzi
      • Mahnı və Rəqs Ansamblı
    • Gəncə Qarnizonu İdeoloji və Mədəniyyət Mərkəzi
    • Azərbaycan Hərb Tarixi Muzeyi

Nazirliyin nəzdindəki təhsil müəssisələri[redaktə | mənbəni redaktə et]

Hərbi təhsil sistemi müxtəlif pilləli ardıcıl təhsil proqramlarını həyata keçirən xüsusi təyinatlı təhsil müəssisələri şəbəkəsindən və təhsili idarəetmə orqanlarından ibarətdir və əsas məqsədi dövlət təhsil standartlarına uyğun biliyə, bacarığa və dünyagörüşünə malik olan, xalqını və vətənini sevən, Azərbaycan Respublikasının təhlükəsizliyini və müdafiəsini təmin etmək üçün yaradılan Silahlı Qüvvələrin və digər silahlı birləşmələrin qarşısında qoyulan vəzifələri yerinə yetirməyi bacaran kadrların hazırlanmasıdır.[5]

Beynəlxalq hərbi əməkdaşlıq[redaktə | mənbəni redaktə et]

Beynəlxalq hərbi əməkdaşlığın əsas istiqamətləri:

  • Bölgədəki və bölgədən kənar ölkələrlə ikitərəfli və çoxtərəfli əməkdaşlıq
  • Avroatlantik strukturlarla əməkdaşlıq;
  • Xarici ölkələrin beynəlxalq təşkilatları və müdafiə-sənaye kompleksləri ilə əməkdaşlıq;
  • Hərbi təhlükəsizlik sisteminin təkmilləşdirilməsi üçün hərbi, hərbi-siyasi və hərbi-texniki əməkdaşlıq;
  • Yeni proqramların və mexanizmlərin tədrisi
  • "Təhlükəsizlik və təhlükəsizliyin artırılması tədbirləri haqqında" və "Avropada Adi Silahların Məhdudlaşdırılması" müqavilələri ilə müəyyən edilmiş yoxlama fəaliyyətlərində iştirakın genişləndirilməsi;
  • Beynəlxalq terrorizmə, nüvə və digər kütləvi qırğın silahlarının yayılmasına, onların tərkib hissələrinə və nəqliyyat vasitələrinə qarşı ziddiyyətli səylərə diqqət yetirilərək böhranın qarşısının alınması və silahlı qarşıdurmaların idarəedilməsi, habelə nəticələrinin aradan qaldırılması ilə əlaqəli fəaliyyətlərin genişləndirilməsi, hərbi əməliyyatlar nəticəsində yaranan müasir qlobal çağırışlar və təhdidlər;
  • Beynəlxalq hərbi əməkdaşlıq sahəsində beynəlxalq təşkilatlar və xarici ölkələrin hərbi təşkilatları ilə əməkdaşlıqdan irəli gələn öhdəliklərin və öhdəliklərin yerinə yetirilməsi ilə bağlı fəaliyyət dairəsinin genişləndirilməsi;
  • Sülhməramlı əməliyyatlara qatılması planlaşdırılan hərbi personal və bölmələr üçün daha effektiv təlimlərin verilməsi, döyüş hazırlığı səviyyəsinin və uyğunluğu səviyyəsinin yüksəldilməsinə töhfə vermək üçün beynəlxalq təcrübənin və tətbiqetmə imkanlarının öyrənilməsi.

ATƏT ilə əməkdaşlıq[redaktə | mənbəni redaktə et]

Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirliyi, ATƏT-in fəaliyyətdə olan sədrinin şəxsi nümayəndəsinin ofisini Ermənistan və Azərbaycan Silahlı qüvvələrinin qarşıdurma xəttində və dövlət sərhədində atəşkəs monitorinqi təlimləri keçirilməsini dəstəkləyir.

NATO ilə əməkdaşlıq[redaktə | mənbəni redaktə et]

Azərbaycan Respublikası 4 may 1994-cü ildə NATO-nun rəhbərlik etdiyi "Sülh Naminə Tərəfdaşlıq" proqramına, 1996-cı ildə NATO Planlaşdırma və Analiz Prosesi Proqramına qoşulub. Azərbaycan, Azərbaycan Silahlı Qüvvələrində çavuşlar məktəbinin təkmilləşdirilməsinə, kiçik zabitlər üçün təlim proqramlarına və "Strateji və Müdafiə Planlaşdırması" fənninin Akademiyanın təhsil proqramına daxil edilməsinə yönəlmiş NATO hərbi təlim və təhsil proqramına qoşulmuşdur. Azərbaycan NATO-nun Kosova və Əfqanıstandakı əməliyyatlarında yaxşı əməkdaş oldu və hələ də sülhməramlı qüvvələrini bu ölkələrə yerləşdirərək NATO-nun Əfqanıstandakı missiyasına öz töhfəsini verir. Bundan əlavə, NATO-nun tövsiyəsi ilə Azərbaycan müdafiə və təhlükəsizliklə bağlı strateji sənədlər hazırladı və bu istiqamətdə irəliləyişlər etdi. Bununla yanaşı, NATO və Azərbaycan hərbi hissələrin NATO standartlarına uyğun olaraq yenidən təşkil edilməsi və hər bir silahlı xidmətin nəzarət və komandanlıq qabiliyyətlərinin inkişaf etdirilməsində əməkdaşlıq edir.

BQXK ilə əməkdaşlıq[redaktə | mənbəni redaktə et]

Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi ilə Beynəlxalq Qırmızı Xaç Komitəsi arasında əməkdaşlıq Azərbaycan Silahlı Qüvvələri üçün Beynəlxalq Humanitar Qanuna dair tədris materiallarının verilməsi, BHQ haqqında mühazirələrin oxunması məsələlərini əhatə edir. Silahlı Qüvvələrin Hərbi Akademiyasında hərbi qulluqçular üçün BHQ üzrə təlimlər və seminarlar keçirmək, onların regional və beynəlxalq kurslarda iştirakını təmin etmək, Silahlı Qüvvələrin Qarşıdurma Xəttinə yaxın ərazilərdə bu yerləri ziyarət edərək mülki əhalinin yaşayış şəraitini izləmək, bəzi sosial yönümlü layihələrin başlanması, humanitar yardımların təşkili və aparılması istiqamətində əməkdaşlıq yolu ilə qarşıdurma xətti yaxınlığında yaşayan mülki əhalinin kənd təsərrüfatı fəaliyyəti üçün şərait yaratdılar.

Nazirlərin siyahısı[redaktə | mənbəni redaktə et]

AXC[redaktə | mənbəni redaktə et]

Şəxs Səlahiyyət müddəti Siyasi partiya Hökumət Təyin edilmə ili İstinad
Şəkil Adı Səlahiyyətlərin başlanğıcı Səlahiyyətlərin sonu Günlər
1 Khosrov bey Sultanov.jpg Xosrov bəy Sultanov
(1879–1947)
27 may 1918 11 iyun 1918 15 Bitərəf
1. Rəsulzadə I 1918 [6]
Bakı döyüşündə qələbə qazandı; Üç alay, topçu diviziyası, xüsusi teleqraf, süvari və pulemyot taqımlarından, dəmir yolu batalyonlarından ibarət iki piyada diviziyası qurdu.
2 Fatali Khan Khoyski.jpg Fətəli xan Xoyski
(1875–1920)
7 noyabr 1918 25 dekabr 1918 48 Bitərəf
2. Topçubaşov I 1918 [7]
3 Mexmandarov 2.jpg Səməd bəy Mehmandarov
(1855–1931)
25 dekabr 1918 28 aprel 1920 731 Bitərəf
3. Topçubaşov I 1918 [8]
1920 Gəncə üsyanı; XI Qırmızı Ordunun Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə doğru irəliləməsini ləngidə bilmədi.

Azərbaycan SSR Hərbi İdarəsinin rəisləri[redaktə | mənbəni redaktə et]

Azərbaycan SSR Hərbi və Dəniz İşləri üzrə Xalq Komissarları

Şəxs Səlahiyyət müddəti Siyasi partiya Hökumət Təyin edilmə ili İstinad
Şəkil Adı Səlahiyyətlərin başlanğıcı Səlahiyyətlərin sonu Günlər
1 Chingiz Ildyrym.jpg Çingiz İldırım
(1890–1938)
28 aprel 1920 5 iyun 1920 38 Kommunist
(Bolşeviklər)
1. Hüseynov I [9]
2 Наркомвоенмор Азербайджанской ССР А. Г. Караев.jpg Əliheydər Qarayev
(1896–1938)
5 iyun 1920 20 iyun 1920 15 Kommunist
(Bolşeviklər)
2. Hüseynov I [10]

Azərbaycan Respublikası[redaktə | mənbəni redaktə et]

Şəxs Səlahiyyət müddəti Siyasi partiya Hökumət Təyin edilmə ili İstinad
Şəkil Adı Səlahiyyətlərin başlanğıcı Səlahiyyətlərin sonu Günlər
1 Valeh Bərşadlı.jpg Valeh Bərşadlı
(1927–1999)
5 sentyabr 1991 11 dekabr 1991 97 Bitərəf
Mütəllibov II 1991 [11]
Baş qərargah rəisi olduğu müddətdə Azərbaycan ordusu Qarabağ cəbhəsində uğurlu hərbi qələbələr qazandı; Sovet ordusu 1992-ci ildə Azərbaycandan çıxarkən döyüş sursatlarının məhv olmasının qarşısını aldı.
2 Tacəddin Mehdiyev.jpg Tacəddin Mehdiyev
(19??–)
11 dekabr 1991 17 fevral 1992 68 Bitərəf
Mütəllibov II 1971
Daşaltı əməliyyatı; Malıbəyli və Quşçular qətliamı
Şahin Musayev
(19??–)
17 fevral 1992 24 fevral 1992 7 Bitərəf
[12]
Qaradağlı qətliamı.
3 Tahir Əliyev (general).jpg Tahir Əliyev
(1952–)
24 fevral 1992 16 mart 1992 21 Bitərəf
1992 [13]
Xocalı soyqırımı.
4 Rəhim Qazıyev.jpg Rəhim Qazıyev
(1943–)
17 mart 1992 20 fevral 1993 340 Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası
4. Elçibəy I 1992
Şuşanın işğalı.
5 Dadaş Rzayev.jpg Dadaş Rzayev
(1935–)
20 fevral 1993 17 iyun 1993 147 Bitərəf
5. Elçibəy I 1993 [14]
Prezident Əbülfəz Elçibəy tərəfindən Gəncə üsyanı zamanı atışmalarda iştirak etdiyi üçün vəzifəsindən azad edildi.
Safar Abiyev in 2006.jpg Səfər Əbiyev
(1950–)
17 iyun 1993 7 avqust 1993 51 Bitərəf
Vahid Musayev.png Vahid Musayev
(1947–1999)
7 avqust 1993 25 avqust 1993 18 Bitərəf
[15]
Heydər Əliyevə qarşı çevriliş cəhdində iştirak etdiyi üçün həbs edildi.
6 Məmmədrəfi Məmmədov
(1942–)
2 sentyabr 1993 6 fevral 1995 522 Bitərəf
6. H.Əliyev II 1993 [16]
Bişkek protokolu.
7 Safar Abiyev in 2006.jpg Səfər Əbiyev
(1950–)
6 fevral 1995 22 oktyabr 2013 6833 Bitərəf
7. H.Əliyev II 1995 [17]
Əbiyevin müdafiə naziri olduğu dövrdə Azərbaycan Türkiyə, ABŞ, Pakistan və digər ölkələrlə hərbi əməkdaşlıq müqavilələri imzaladı.
8 Zakir Hasanov meeting with Ali Shamkhani.jpg Zakir Həsənov
(1959–)
22 oktyabr 2013 h.h 2969 Bitərəf
8. İ.Əliyev I 2013 [18]
Aprel döyüşləri, Günnüt əməliyyatı, Tovuz döyüşləri, İkinci Qarabağ müharibəsi

Həmçinin bax[redaktə | mənbəni redaktə et]

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. 1 2 "Güclü ordu Azərbaycanın milli təhlükəsizliyinin, müstəqilliyinin və ərazi bütövlüyünün qarantıdır". 2010-07-12 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-02-17.
  2. Stepanov, Alexey B. "Азербайджанская Красная Армия. 1920–1924". Старый Цейхгауз (rus) (1(25)). 2008: 32. 9 November 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 January 2021.
  3. Zeynalov, R. Военное строительство — военно-патриотическая и оборонно-массовая работа в Азербайджанской ССР в период строительства социализма (1920—июнь 1941 г.) (rus). Baku: Elm. 1990. səh. 16–17.
  4. "Yusif Axundzadə: Rəsmi qarşılanma mərasimlərində dövlətlərin himnlərini notsuz ifa etməyimiz hər zaman təəccüblə qarşılanıb". 4 February 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 November 2020.
  5. 1 2 "Azərbaycan Ordusunun hərbi təhsil sistemi". 2021-02-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 mart 2021.
  6. "Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətinin ilk qəhrəman hərbi naziri – Xosrov bəy Sultanovun doğum günüdür". 4 fevral 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-07-19.
  7. Fuad Axundov. "Alimardan Topchubashev – Minister of Foreign Affairs (1862–1934)". Azerbaijan International. Spring 1998. səh. 31. 5 avqust 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-07-09.
  8. "Azerbaijan marks 96th anniversary of its armed forces". news.az. 31 avqust 2014 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 noyabr 2014.
  9. "İldırımlı yollarla". 2011-10-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-07-16.
  10. "Azərbaycanda Aprel sosialist inqilabı". 2011-10-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-07-21.
  11. "The Center of Effective Initiatives". 2016-03-03 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-07-12.
  12. "Müdafiə Nazirliyinin yaranmasının 18 ili tamam oldu". 2011-10-08 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-07-15.
  13. "Azərbaycan Respublikası Müdafiə Şurasının yaradılması haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN FƏRMANI". 2011-10-09 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-01-05.
  14. Rashad Suleymanov. "73 yaşlı Azərbaycan generalı təyarədən paraşütlə tullanacaq. Interview". Lent.az. 2008-12-06. İstifadə tarixi: 2010-07-14.[ölü keçid]
  15. "Müdafiə Nazirliyinin yaranmasının 18 ili tamam oldu". 2011-10-08 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-07-13.
  16. "Вооруженным силам Азербайджана исполняется 89 лет". 2011-07-06 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-07-13.
  17. "Azerbaijan's Unsinkable General". 4 fevral 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 noyabr 2014.
  18. "Deputy Minister of Internal Affairs of Azerbaijan". Ministry of Internal Affairs of the Republic of Azerbaijan. 2008. 4 fevral 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 iyul 2014.

Xarici keçidlər[redaktə | mənbəni redaktə et]