Endokrin sistemi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Endokrin sistemi və ya humoral sistem (lat. humor − "maye" deməkdir.) − bədənin müxtəlif hissələrində müxtəlif hormonlar ifraz edən və xüsusi maddələr yaradan vəzilərin yaratdığı bioloji orqanlar sistemi


Mündəricat

Haqqında[redaktə | əsas redaktə]

Neyroendokrin (endokrin) sistemi bədənin demək olar ki, bütün orqan və sistemlərinin fəaliyyətini əlaqələndirir və tənzimləyir. Fərdin normal işləməsini təmin etmək üçün lazım olan daxili mühitin sabitliyini qoruyur, həmçinin xarici və daxili mühitin daim dəyişən şərtlərinə uyğunlaşmasını təmin edir. Endokrin sistemini endokrinolgiya elmi öyrənir. Bu elmlə məşğul olan şəxs isə endokrinoloq adlanır.

Hormonlar[redaktə | əsas redaktə]

Sekresiya vəzilərinin buraxdığı bioloji fəal maddələrə hormonlar deyilir. Hormonlar qanla orqanizmin hər yerinə aparılaraq bir çox orqanlar sisteminin funksiyalarına və bütün orqanizmin həyat fəaliyyətinə təsir edir. Hormonlar maddələr mübadiləsi, böyüməinkişaf proseslərini tənzimləyir. Bəzi hormonlar hər hansı orqanlar sisteminin funksiyalarına daha çox təsir edir. Bu cür orqanlara hədəf orqanlar deyilir. Hədəf orqanların hüceyrə membranı həmin hormonlara çox həssəs olur. Məsələn, cinsiyyət hormonları çoxalma orqanları sisteminin böyüməsini və inkişafını sürətləndirir. Vəzilərin hamısının işi bir-birilə sıx əlaqədardır. Hər hansı bir vəzinin çox və ya az hormon buraxması başqa vəzinin funksiyasını gücləndirir və yaxud zəiflədir. İndiyə qədər 40 insanheyvan mənşəli hormon müəyyən edilmişdir.

Endokrin sistemində nevroloji idarə mərkəzləri[redaktə | əsas redaktə]

Endokrin sistemində 2 əsas idarə orqanı var. Bunlar ara beynin 2 hissəsidir:

Talamus[redaktə | əsas redaktə]

Əsas görmə orqanıdır.

Hipotalamus[redaktə | əsas redaktə]

Bütün onurğalılarda humoral sistemin ən əsas idarə mərkəzi hipotalamusdur. 30-dan çox funksiya yerinə yetirir.



Vəzilər[redaktə | əsas redaktə]

Vəzi sekresiya ya ekskresiyaya malik epitel hüceyrələrindən (vəzi toxumasından) təşkil olunmuş üzvə deyilir. Epitel toxuma vəzinin əsas kütləsini, birləşdirici toxuma isə onun stromasını (istinadını) təşkil edir. Yunanca aden adlandığından, vəzilərin iltihabına adenit deyilir. Endokrin sistemi daxili sekresiya vəziləri, xarici sekresiya vəziləri, qarışıq sekresiya vəzilərindən meydana gəlmişdir. Sekresiya vəziləri içərisində insanda ən əsas funksiyanı daşıyan vəzilər qalxanabənzər vəziböyrəküstü vəzidir.


Daxili sekresiya vəziləri[redaktə | əsas redaktə]

Daxili sekresiya vəziləri bədənin xaricinə çıxacaqları olmayan vəzilərdir. Hipofiz, epifiz, qalxanabənzər vəzi, qalxanabənzər ətraf vəziləri, epifizböyrəküstü vəzilər bunların nümunələridir:

Epifiz vəzi və ya əzgiləbənzər cisim[redaktə | əsas redaktə]

Epifiz: Kəllə boşluğunda yerləşir. Vaxtından əvvəl cinsi yetişkənliyin qarşısını alır. "Bioloji saat" rolunu oynayır. Melatonin adlanan hormon hazırlayır.

Qalxanabənzər vəzi[redaktə | əsas redaktə]

Qalxanabənzər vəzi: Bir ədəddir. Boyunun ön və alt hissəsindədir. Bu, traxeyanın qarşısında yerləşir. Aşağı ayaqları qısa "H" hərfi şəklindədir. Dar bir orta bölmə ilə piramida şəklində iki yan lobdan ibarətdir. Vəzinin daxili hissəsi kolloidal cövhər ilə doludur. İçərisindəki kolloid maddə qatı və tünd, bəzən isə rənglidir. Vəzinin ifrazı orqanyod metabolizmlərini tənzimləyir. Qalxanabənzər vəzinin hormonları oksidləşmə proseslərini tənzim edib, orqanizmin böyümə və inkişafına təsir edir. Tiroksin hormonunu ifraz edir. Qalxanabənzər vəzi P (Fosfor) və Ca (Kalsium) miqdarını da normada saxlayır. Bunun üçün kalsitonin hormonu ifraz edir.

Qalxanabənzər ətraf vəziləri[redaktə | əsas redaktə]

Qalxanabənzər ətraf vəziləri: Qalxanabənzər vəzinin arxasındadır. Qalxanabənzər vəzi ilə əlaqəsi onların qonşu olmalarıdır. Onların işi tamamilə fərqlidir. Onların ifrazatı olduqca vacibdir. Bu vəzilər mərcimək ölçülü və şəkilli olur. Sayları dörddür. Qalxanabənzər ətraf vəziləri kalsium mübadiləsini tənzimləyir və qanda kalsium səviyyəsini sabit saxlayır.

Timus və ya Çəngələbənzər vəzi[redaktə | əsas redaktə]

Çəngələbənzər vəzi: Döş boşluğunda, traxeyanın qarşısında, iki ağciyər arasında olan daxili bir vəzidir. İki lobdan ibarətdir. Bu lobların ölçüləri bir-birindən fərqlənir. Bəzən isə bu 2 hissə bir-birinə bitişik ola bilər. İnsanda ölçüsü 3 yaşa qədər artır. Bu yaşdan sonra kiçilməyə başlayır. Üç yaşda çəkisi 10 qrama qədər olur. Beləliklə, 15 yaşınadək uşaqlarda olur. Sonra reduksiya edərək piy toxuması ilə əvəz olunur. Odur ki, uşaqlıq dövrü vəzilərindən hesab olunur. Endokrin sisteminin bronxiogen vəzilərindəndir. Yetkinlik yaşına çatmayanlarda bu vəzinin götürülməsi inkişafı gecikdirir. Yetkin insanda isə kiçilməməsi normal deyil.

Hipofiz vəzi və ya Beyin artımı[redaktə | əsas redaktə]

Hipofiz: Kəllə boşluğunda, beynin alt tərəfində yerləşən bir vəzidir. Lobya boydadır, ölçüsü təxminən 1 sm-ə qədərdir. Kütləsi isə 0.4 – 1 qramdır. Hipofiz vəzi həm beynin xaricində, həm də daxilində yerləşir. Hipotalamusdan xüsusi bir sap vasitəsi ilə asılmışdır. Hamiləlik vaxtı kütləsi və ölçüləri artır. Ön, orta və arxa paydan ibarətdir. Ön və orta pay birlikdə adenohipofiz adlanır və vəzinin ümumi kütləsinin 80 faizini əhatə edir. Ön hipofiz5 fərqli hüceyrə qrupları vardır ki, bunlar müxtəlif çeşidli hormonlar istehsal edir. İnsanda boyun inkişafına, cinsiyyət sisteminə təsir göstərir. Hazırladığı hormonlardan biri somatotropdur.


Böyrəküstü vəzilər[redaktə | əsas redaktə]

Böyrəküstü vəzilər: Böyrəklərin üst hissəsində yerləşdikləri üçün belə adlandırılmışdır. Böyrəküstü vəzilər karbohidrat, yağ, zülal mübadiləsinə nəzarət edir, zülalların karbohidratlara çevrilməsinə kömək edir, duzsu mübadiləsini tənzimləyir. Hormonlarının qana ifrazatı nəticəsində insanda sevinc və kədər hisləri yaradır. Hazırladığı hormonlardan biri adrenalindir. Bu, hormon müsbət emosiyalar yaradır. Adrenalin hormonu eyni zamanda bir çox orqanların funksiyasını dəyişir. Qanda adrenlin artdıqda ürəyin işi güclənir, qan damarları daralır, bədənin temperaturu qalxır və qanda qlükozanın miqdarı artır. Adrenalin hormonunun təsiri insanda 30 saniyə çəkir. Bundan əlavə, noradrenalin adlanan hormon da ifraz edir ki, bu da mənfi emosiyalar yaradır. Sinirlərin arterial əzələlərinə təsir göstərərək, qan təzyiqini tənzimləyir. Bundan əlavə, C vitaminini sabit saxlamaq xüsusiyyəti də var. Bu vəzilər adrenal vəzi də adlanır.

Xarici sekresiya vəziləri[redaktə | əsas redaktə]

Xarici sekresiya vəzilərinin axacaqları bədən xaricinə olduğundan belə adlandırılır. Bunlara ağız suyu vəzisi, tər vəzisi, süd vəzisi, mədə, qaraciyər, göz yaşı vəziləri, piy vəziləri, qulaq kiri vəzisi və s. misal göstərilə bilər.

Xarici sekresiya vəzilərinin quruluşu: Vəzi hüceyrəsi; vəzi axacağı; vəzi dəliyi

Ağız suyu vəziləri[redaktə | əsas redaktə]

Ağız suyu vəzisi: Bu vəzi ağız suyu ifraz edir. Bunun sayəsində dadalma yaranır. Tüpürcəyin mikroblara qarşı da funksiyası vardır. Ağız suyu vəziləri yerləşməsinə görə 3 cür olur: dilaltı vəzi, çənəaltı vəzi, qulaqaltı vəzi. Ağız suyu vəzilərinin hər bir qrupundan 1 cütdür.

Tər vəzisi[redaktə | əsas redaktə]

Tər vəzisi: Bu vəzi tər ifraz edir ki, bu da bədənin temperaturunun aşağı salınmasında böyük rol oynayır. İnsanın 2 kv.m dəri səthi boyu yayılmışdır və insanda iki milyona (2000000) qədər tər vəzisi vardır. Tər vəziləri dəqiqə1 ml tər ifraz edir. Bu ədəd gün ərzində 12 litrdir. Tər vəziləri 2 cür olur:


Ekrin tər vəziləri[redaktə | əsas redaktə]

Ekrin tər vəziləridəri səthinin bütün nayihələrində rast gəlmək mümkündür. Xüsusilə, ovuc və ayaq altında, qoltuq altında, alın nayihəsində sıx yerləşmişdir. Əl içi və ayaq altında hər santimetr kvadrata təxminən 700 ekrin tər vəzisi düşür. Ekrin tər vəzilərinin əsas funksiyası orqanizmin isti və soyuq balansını tənzimləməkdir.


Apokrin tər vəziləri[redaktə | əsas redaktə]

Apokrin tər vəziləri daha çox qoltuq altı, sinə və ənsə nayihələrində yayılmışdır. Apokrin vəzilərinin ifraz etdiyi tər dəri səthində olan bakteriyaların təsiri nəticəsində qoxulu hala gəlir.

Süd vəzisi[redaktə | əsas redaktə]

Süd vəzisi: Bu vəzi südün ifraz olunmasında rol oynayır.

Süd vəzisinin quruluşu:1 – Piy; 2 – Paycıq süd axacağı; 3 – Paycıq; 4 – Birləşdirici toxuma; 5 – Süd axacağı sinusu; 6 – Süd axacağı

Göz yaşı vəziləri[redaktə | əsas redaktə]

Göz yaşı vəziləri: Göz yaşı ifraz edir. Bunun əhəmiyyəti gözə düşən yad cisimləri uzaqlaşdırmaqdır. Həmçinin qırpma vasitəsilə gözün qurumasının da qarşısını alır.

Piy vəziləri[redaktə | əsas redaktə]

Piy vəziləri: Piy yaranmasında iştirak edir. Piy orqanizmin qida ehtiyatını saxlayır. Lakin bu vəzinin artıq ifrazı piylənməyə səbəb olur. Həmçinin tükləri elastik və parıltılı edir. Axacaqları tüklərin soğanaqlarına açılır.


Qarışıq sekresiya vəziləri[redaktə | əsas redaktə]

Qarışıq sekresiya vəziləri həm xarici, həm də daxili sekretor funksiya daşıdığından belə adlanır. Bunlara mədəaltı vəzi, yumurtalıqlartoxumluqlar aiddir:

Mədəaltı vəzi[redaktə | əsas redaktə]

Mədəaltı vəzi və onun quruluşu

Mədəaltı vəzi: Qanda qlükozanın miqdarını tənzimləyir. Hazırladığı hormonlar insulinqlükaqondur. Mədəaltı vəzinin quruluşu baş hissə, cisim, quyruq hissədən ibarətdir.

Yumurtalıqlar[redaktə | əsas redaktə]

Yumurtalıq: Hormonları cinsi yetişkənlik dövründə qana keçərək qızlarda ikincili cinsiyyət əlamətləri yaradır. Hazırladığı hormonlar, əsasən, estrogen, progesterondur.

Toxumluqlar və ya Xayalar[redaktə | əsas redaktə]

Xaya: Hormonları cinsi yetişkənlik dövründə aşkar olunur və oğlanlarda ikincili cinsiyyət əlamətlərinin yaranmasına səbəb olur. Hazırladığı hormonlar, əsasən, testesteron, androgendir.

Toxumluqlar və ya xayalar

Endokrin sistemi xəstəlikləri[redaktə | əsas redaktə]

Daxili sekresiya vəzilərinin xəstəlikləri[redaktə | əsas redaktə]

Daxili sekresiya vəzilərinin xəstəlikləri
Daxili sekresiya vəzisi Xəstəliyin adı Xəstəliyin yaranma səbəbi Xəstəliyin əlamətləri
Qalxanabənzər vəzi Miksedema Böyüklərdə tiroksin hormonunun az ifrazı
Bazedov Böyüklərdə tiroksin hormonunun çox ifrazı Çox yeyilsə də, arıqlama; Ürək döyüntülərinin artması; Qan təzyiqinin artması
Kretinizm (uşaq iflici) Uşaqlarda tiroksin hormonunun az ifrazı
Hipofiz vəzi Cırtdanboyluluq Uşaqlarda somatotrop hormonunun az ifrazı İnsanın boyunun normadan balaca olması
Nəhəngboyluluq Uşaqlarda somatotrop hormonunun çox ifrazı İnsanın boyunun normadan böyük olması
Akromeqaliya Böyüklərdə somatotrop hormonunun çox ifrazı
Böyrəküstü vəzilər Addison Adrenalin hormonunun çox ifrazı Dəridə tunc rəngli ləkələr

Qalxanabənzər vəzi xəstəlikləri[redaktə | əsas redaktə]

Miksedema[redaktə | əsas redaktə]

Qalxanabənzər vəzinin fəallığının azalması və ya onun kəsilərək atılması maddələr mübadiləsinin ağır dərəcədə pozulmasına – miksedema adlanan xəstəliyə səbəb olur. Miksedema ilə xəstə adamın toxumalarında gedən oksidləşmə prosesləri zəifləyir, bədənin temperaturu düşür, ürək yığılmalarının ritmi yavaşıyır, bədən tosqunlaşır, sinir sisteminin oyanma qabiliyyəti azalır. Xəstələr heyvanların qalxanabənzər vəzilərindən hazırlanan hormon preparatlarını həkimin təyin etdiyi qaydada hər gün təyin etsələr, xəstəlik halları keçib gedir. Bu cür müalicəni arasıkəsilmədən hər gün aparmaq lazımdır.

Kretinizm (uşaq iflici)[redaktə | əsas redaktə]

Qalxanabənzər vəzinin hazırladığı tiroksin hormonunun uşaqlarda az ifrazı kretinizm (uşaq iflici) xəstəliyinə səbəb olur. Bu xəstəlik uşaqların boy atmasının zəifləməsinə və inkişafın zəifləməsinə səbəb olur.

Bazedov[redaktə | əsas redaktə]

Qalxanabənzər fəaliyyəti artdıqda və tiroksin çox ifraz olunduqda mübadilə prosesləri güclənir. Bu vaxt ürək yığılmalarının sayı artır, qan təzyiqi qalxır, sinir sisteminin oyanma qabiliyyəti yüksəlir. Belə adam əsəbi olur və tez yorulur. Bunlar böyüklərdə bazedov xəstəliyinin əlamətləridir. Bazedov xəstəliyi olan adamlar daim aclıq hiss edir və çox yeyirlər. Lakin buna baxmayaraq, çox arıqlayırlar. Belə xəstələrin qalxanabənzər vəzisi böyümüş, gözləri bərəlmişdir. Bazedov xəstəliyinin müalicə etmək üçün hormonların əmələ gəlməsini zəiflədən dərmanlardan istifadə edilir. Bəzən isə qalxanabənzər vəzinin bir hissəsini kəsib atmaq lazım gəlir.

Hipofiz vəzi xəstəlikləri[redaktə | əsas redaktə]

Cırtdanboyluluq[redaktə | əsas redaktə]
Cırtdanboylu kişi

Hipofiz vəzinin somatotrop hormonunun uşaqlarda az ifrazı cırtdanboyluluğa səbəb olur.

Nəhəngboyluluq[redaktə | əsas redaktə]

Somatotrop hormonunun uşaqlarda çox ifrazı nəhəngboyluluq xəstəliyinə səbəb olur.

Akromeqaliya[redaktə | əsas redaktə]

Somatotrop hormonunun böyüklərdə çox ifrazı akromeqaliya xəstəliyinə gətirib çıxarır.

Böyrəküstü vəzilərin xəstəlikləri[redaktə | əsas redaktə]

Addison xəstəliyi və ya Tunc vəstəliyi[redaktə | əsas redaktə]

Addison xəstəliyinin səbəbi böyrəküstü vəzilərin adrenalin hormonunu çox ifraz etməsi nəticəsində əmələ gəlir. Dəritunc rəngli ləkələrin yaranması ilə xarakterikdir. İlk dəfə məşhur həkim Tomas Addison tərəfindən öyrənilmişdir.


Xarici sekresiya vəzilərinin xəstəlikləri[redaktə | əsas redaktə]

Xarici sekresiya vəzilərinin xəstəlikləri
Xarici sekresiya vəzisi Xəstəliyin adı Xəstəliyin yaranma səbəbi Xəstəliyin əlamətləri
Tər vəziləri Hiperhidroz Normadan 30-40 dəfə çox tərləmə

Tər vəzilərinin xəstəlikləri[redaktə | əsas redaktə]

Hiperhidroz[redaktə | əsas redaktə]

Tər vəzilərinin normadan 30-40 dəfə çox tər ifraz etməsidir.

Qarışıq sekresiya vəzilərinin xəstəlikləri[redaktə | əsas redaktə]

Qarışıq sekresiya vəzilərinin xəstəlikləri
Qarışıq sekresiya vəzisi Xəstəliyin adı Xəstəliyin yaranma səbəbi Xəstəliyin əlamətləri
Mədəaltı vəzi Şəkərli diabet İnsulin hormonunun az ifrazı
Pankreatit Mədəaltı vəzinin iltihablaşması
Xaya Varikosel Müxtəlif səbəblər ola bilər. Xayalardakı qan damarlarının genişlənməsi
Orxit Şiddətli ağrı; Xayaların şişməsi

Mədəaltı vəzi xəstəlikləri[redaktə | əsas redaktə]

Şəkərli diabet[redaktə | əsas redaktə]
2014-cü ildünyada diabet dərəcələri. Ümumdünya yayılması 9,2% təşkil etmişdir.

İnsulin hormonunun çatışmaması şəkərli diabet xəstəliyi yaradır. Şəkərli diabet I və II tip ola bilir.

I tip şəkərli diabet[redaktə | əsas redaktə]

I tip şəkərli diabet mütləq insulin çatışmazlığı səbəbindən hiperqlikemiya ilə səciyyələnən metabolik pozğunluqdur. Bu patologiya, mədəaltı vəzinin beta hüceyrələrinin əsasən immun sistemin mediasiya olunan mexanizmləri tərəfindən məhv edilməsidir. Bəzi xəstələrdə mədəaltı vəzinin beta hüceyrələrinin autoimmun məhv olmasının əlamətləri olmaya bilər; bu, idiopatik I tip şəkərli diabet adlanır.

II tip şəkərli diabet[redaktə | əsas redaktə]

Əsasən, 35 yaşından yuxarı, çox yağlı yeyən, artıq çəkili, az hərəkət edən insanlarda və əsasən ailəsində (qohumlarında) şəkər xəstəliyi olanlarda rast gəlinir. Daha çox yayılmış diabet tipidir. Bu xəstələrdə əsasən insulin normal ifraz olunur. Xəstəlik yeni başlayanda aktiv hərəkət, pəhriz və antidiabetik həblərlə müalicə edilir. Ancaq bir müddət sonra mədəaltı vəzinin insulin ifraz edən hüceyrələrinin funksiyaları pozulur və insulin müalicəsinə başlamağa ehtiyac olur.

Pankreatit[redaktə | əsas redaktə]

Pankreatit mədəaltı vəzinin iltihabıdır. Pankreatit 2 formada olur:

Kəskin pankreatit[redaktə | əsas redaktə]

Pankreasın (mədəaltı vəzinin) iltihabı sadəcə bir neçə gün davam edərsə, bu kəskin pankreatit adlanır.

Xroniki pankreatit[redaktə | əsas redaktə]
Mədəaltı vəzi kanalında yaranmış kalsium daşları

Pankreasın (mədəaltı vəzinin) iltihabı daha uzun müddət davam edərsə, buna xroniki pankreatit deyilir. Zaman keçdikcə iltihab zədələnməyə səbəb ola bilər. Mədəaltı vəzikalsium daşları yarana bilər və bunlar bağırsağa həzm fermentlərini daşıyan pankretik kanalı tuta bilər. Nəcisyağların miqdarı arta bilər.

Əsas səbəb həddindən artıq alkoqol qəbuludur. Digər səbəblərə isə pankreatik kanalın daralması, pankreatik kanalın daş və ya şişlə tıxanması, bəzi dərman maddələri, pis qidalanma, ağciyərlərdə kistik fibroz, qanda müəyyən yağların səviyyələrinin yüksək olmasıdır. Xəstələrin 30%-də isə səbəb məlum deyildir. Xəstəliyə tutulma riski alkoqol qəbul edənlərdə və xüsusilə kişilərdə daha yüksəkdir.


Müalicənin ilkin mərhələsi alkoqol qəbulunun dayandırılmasından ibarətdir. Bundan başqa qidadakı yağların miqdarı azaldılmalı, vitaminlərin miqdarı artırılmalıdır. Pankreas xərçənginin əmələ gəlmə riskini artıra bildiyi üçün siqaret çəkməkdən imtina edilməlidir.

Xaya xəstəlikləri[redaktə | əsas redaktə]

Varikosel[redaktə | əsas redaktə]

Varikosel toxum ciyəsi venalarında yaranan varikoz genişlənmədir. Varikosel zamanı xaya venalarında yaranan genişlənmə eynilə aşağı ətraf venalarının genişlənməsini xatırladır. Nəticədə, damarlardakı qan geri axır ki, bu da bir çox problemlərə və sonsuzluğa səbəb ola bilər. Genişlənmə 90-92% solda, 1-2% sağ, 5-7% hallarda isə hər iki xaya venalarında rast gəlinir.

Varikoselə müxtəlif yaş qruplarında rast gəlinməsinə baxmayaraq, 90%-dən artıq hallarda 15-30 yaş arasında olan gənclərdə aşkarlanır. Müxtəlif peşə sahiblərində aşkarlana bilir, lakin əksər hallarda varikosel ağır fiziki işlə (75%) və idmanla məşğul olan insanlarda rast gəlinir.

Orxit[redaktə | əsas redaktə]
Orxit

Orxit toxumluqların iltihabıdır. Xəstəliyin əlamətləri xayalarda şiddətli ağrı və tooxumluqların şişməsidir.

Endokrin sistemi xəstəliklərində istifadə olunan vasitələr[redaktə | əsas redaktə]

Endokrin sistemi xəstəliklərində istifadə edilən dərman bitkiləri[redaktə | əsas redaktə]

Endokrin sistemi xəstəliklərində ən çox istifadə olunan dərman bitkiləri bunlardır:

Dərman acıqıjısı[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanda 1 növü yayılmışdır − dərman acıqıjısı. Dərman məqsədilə yerüstü hissəsindən istifadə olunur.

Yerüstü hissəsi xoşagələn ətirli iyə malikdir. Tərkibində 0,09%-ə qədər xardal efir yağı, çoxlu miqdarda askorbin turşusu, karotin və s. vardır. Ən qiymətli tərkib hissəsi yoddur. Qurudulmuş otunda 0,4-0,5 mq/% yod vardır.

Sulu bişirmə, duru və quru ekstrakt formada yod tərkibli preparat kimi qalxanabənzər vəzi xəstəliklərində istifadə olunur. Xalq təbabətində təzə dərilmiş otunun şirəsi şəkər xəstəliyində, avitaminozda, qan azlığında qəbul edilir.

Tikanlı kəvər[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanda kəvərin yabanı halda ancaq 1 növü yayılmışdır − tikanlı kəvər.


Çiçək qönçələrində 100-150 mq/% askorbin turşusu, 25-30% azotlu maddələr vardır. Kəvərin meyvəsinin analizindən sonra məlum olmuşdur ki, onun meyvələrində yodun çoxlu üzvi birləşmələri mövcuddur. Buna görə ondan şirə hazırlanır və zob xəstəliyində, qaraciyər iltihabında istifadə edilir.

Yarpaq və cavan budaqlarını bir müddət şor suda saxlayır, sonra onu süzür və üzərinə turş alça əzməsi töküb diabetə qarşı qəbul edirlər.

Adi lobya[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanda bir neçə növü yayılmışdır. Ən çox becəriləni adi lobyadır.

Adi lobyanın toxumları B1C vitaminləri, karotin, limon turşusu, zülallar ilə zəngindir. Zülalları heyvani zülallara çox yaxındır.

Meyvələrinin qabıqlarından hazırlanan fazeolin adlı ekstraktdan diabet xəstəliyində, qanda şəkərin miqdarını azladan və xəstələrin müqavimətini artıran dərman kimi işlədilir. Eyni məqsədlə meyvələrin sulu bişirməsindən də istifadə edilir.

Lobya qastritlərdə, ürək ritminin pozğunluğunda da məsləhət görülür. Sidikqovucu maddə kimi də istifadəsi vardır. Paxlasından hazırlanmış bişirmə və dəmləmə böyrək xəstəliklərində, revmatizmdə, duzların mübadiləsi pozulduqda müsbət təsir göstərir.

Aşı sumaq[redaktə | əsas redaktə]

Aşı sumağının yarpaqlarının tərkibində 12-30%-ə qədər aşı maddələri vardır. Yarpaqlarında alma turşusu, C vitamini (112 mq/%) də müəyyən edilmişdir. Həmçinin K vitamini, qətranlı maddələr, üzvi turşularla da zəngindir.

Aşı sumağın meyvəsi

Çəpişotu[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanda 2 növü yayılmışdır − dərman çəpişotuŞərq çəpişotu.

Elmi təbabətdə yerüstü hissəsindən və toxumlarından istifadə olunur.

Dərman çəpişotu[redaktə | əsas redaktə]

Yerüstü hissəsində 0,2-0,5% alkaloidlər cəmi müəyyən edilmişdir.

Dərman çəpişotundan hazırlanan tinktura və ekstrakt şəkər xəstəliyinin müalicəsində istifadə edilir.

Şərq çəpişotu[redaktə | əsas redaktə]

Yarpaqlarında alkaloidlər (0,4%), qlikozidlər (0,12%), üzvi turşular (1,23%), C vitamini (111,86 mq/%) müəyyən edilmişdir.

Xalq təbabətində Şərq çəpişotunun yarpaq, köktoxumlarından çay dəmləyib sidikqovucu, tərlədici vasitə kimi, həmçinin ürək ağrılarını sakitləşdirmək, ana südünü artırmaq, eləcə də, qurd əleyhinə istifadə edilir.

Kahı[redaktə | əsas redaktə]

Kahı bədənə soyuqluq və rütubət verir. Mədənin işini yaxşılaşdırır, öd ifrazını yüngülləşdirir. Xalq təbabətində geniş istifadə olunur. Bişmiş halda olan kahı tez həzm olunur və süd yaradır.

Adi armud[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanda armudun 16 növü yabanı halda yayılmışdır, 2 növü becərilir – adi armudQafqaz armudu.

Ağdam rayonunda becərilən adi armudun may-iyun aylarında toplanmış yarpaqlarında alkaloidlər (0,13%), flavonoidlər (3,08%), aşı maddələr (1,04%), üzvi turşular (0,26%), C vitamini (45,5 mq/%) müəyyən edilmişdir. Meyvələrində şəkər (12%), pektin maddələri (4,2%), üzvi turşular (2,5%), aşı maddələri (1,2%), C vitamini (64,5 mq/%), karotin (5-6 mq/%), B1 vitamini tapılmışdır.

Qafqaz armudu da tərkibcə çox yaxındır və mədə-bağırsaq, həmçinin ürək-damar sisteminin xəstəliklərində faydalıdır.

Diabet xəstəliklərində armudun meyvələri çox xeyirlidir, çünki armud qidanın asan mənimsənilməsinə və həzm prosesinin yaxşılaşmasına kömək edir. Malyariya xəstəliyinə tutulanların ürək yanğısını söndürmək üçün də faydalıdır.

Endokrin sistemi xəstəliklərində istifadə olunan qida vasitələri[redaktə | əsas redaktə]

Ət məhsulları[redaktə | əsas redaktə]

Ev heyvanlarının əti[redaktə | əsas redaktə]

Endokrin sistemi xəstəliklərinin müalicəsində ev heyvanlarının əti kimi ən çox bunlardan istifadə olunur:

Qoyun sürüsü
Qoyun əti[redaktə | əsas redaktə]

Qoyun əti bədənə istilik verir və qan yaradır.

Xalq təbabətində təzə kəsilən kimi qoyun piyini isti-isti yemək astma, öskürək, şəkərli diabet əleyhinə faydalıdır.

Dəvə əti[redaktə | əsas redaktə]

Bədənə istilik və quruluq verir. Dəvə əti cinsi fəaliyyəti və bədən orqanlarını qüvvətləndirir, şəkərli diabetdə müsbət təsir göstərir.

Quş əti[redaktə | əsas redaktə]

Endokrin sistemi üçün faydalı quş ətlərinə aşağıdakılar nümunədir:

Endokrin sistemi ilə bağlı beynəlxalq günlər[redaktə | əsas redaktə]

Endokrin sistemi ilə bağlı qeyd beynəlxalq günlər aşağıdakılardır:

Diabetlə Beynəlxalq Mübarizə Günü[redaktə | əsas redaktə]

Hər il 14 noyabr tarixində qeyd olunur.

Dünya qalxanabənzər vəzi günü[redaktə | əsas redaktə]

Hər il 25 mayda keçirilir.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • "Biologiya" 9-cu sinif, Maarif, 1996.