Nils Bor

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Nils Bor
dan. Niels Bohr
Niels Bohr.jpg
Doğum adı Niels Henrik David Bohr
Doğum tarixi
Doğum yeri Kopenhagen,Danimarka Danimarka
Vəfat tarixi (77 yaşında)
Vəfat yeri Kopenhagen,Danimarka Danimarka
Vəfat səbəbi ürək çatışmazlığı
Vətəndaşlığı
Elm sahəsi Nəzəri fizika
İş yerləri Kembric Universiteti, Mançester Universiteti, Kopenhagen Universiteti, Nils Bor İnstitutu
Təhsili
Elmi rəhbərləri Cozef Con Tomson[4]
Tanınmış yetirmələri Lev Landau, Henrik Kramers, Oskar Kleyn, Ohe Bor, Con Uiler
Tanınır Müasir fizika banilərindən biri
Üzvlüyü
Mükafatları Nobel mükafatı Fizika üzrə Nobel mükafatı
İmza
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Niels Henrik David Bohr (dan. ˈne̝ls ˈpoɐ̯ˀ; 7 oktyabr 1885[7][8][9][…], Kopenhagen18 noyabr 1962[7][8][9][…], Kopenhagen, Danimarka[10][11][12]) — atom quruluşunu və kvant nəzəriyyəsini anlamaqda əsaslı töhfələr verən danimarkalı fizik idi və 1922-ci ildə Fizika üzrə Nobel Mükafatını aldı. həm də filosof və elmi tədqiqatların təbliğatçısıdır.

Bor atomun Bor modelini inkişaf etdirdi, burada elektronların enerji səviyyələrinin diskret olduğunu və elektronların atom nüvəsi ətrafında sabit orbitlərdə fırlandığını, lakin bir enerji səviyyəsindən (və ya orbitdən) digərinə keçə biləcəyini təklif etdi. Bor modeli başqa modellərlə əvəzlənsə də, onun əsas prinsipləri qüvvədə qalır. O, tamamlayıcılıq prinsipini təsəvvür etdi: maddələr dalğa və ya hissəciklər axını kimi davranmaq kimi ziddiyyətli xüsusiyyətlər baxımından ayrıca təhlil edilə bilər. Tamamlayıcılıq anlayışı həm elmdə, həm də fəlsəfədə Borun təfəkküründə üstünlük təşkil edirdi.

Bor Kopenhagen Universitetində 1920-ci ildə açılan indi Niels Bohr İnstitutu kimi tanınan Nəzəri Fizika İnstitutunu qurdu. Bor Hans Kramers, Oskar Klein, George de HevesyVerner Heyzenberq də daxil olmaqla fiziklərə mentorluq etdi və onlarla əməkdaşlıq etdi. O, kəşf edildiyi Kopenhagenin Latın adından sonra hafnium adlandırılan yeni sirkonium kimi elementin mövcudluğunu proqnozlaşdırdı. Sonralar bohrium elementi onun şərəfinə adlandırıldı.

1930-cu illərdə Bor nasizmdən olan qaçqınlara kömək etdi. Danimarka almanlar tərəfindən işğal edildikdən sonra Almaniyanın nüvə silahı layihəsinin rəhbəri olmuş Heyzenberqlə məşhur görüş keçirdi. 1943-cü ilin sentyabrında Bora almanlar tərəfindən həbs olunacağı xəbəri çatdı və o, İsveçə qaçdı. Oradan Britaniyaya uçdu, burada British Tube Alloys nüvə silahı layihəsinə qatıldı və Manhetten Layihəsində Britaniya missiyasının bir hissəsi oldu . Müharibədən sonra Bohr nüvə enerjisi üzrə beynəlxalq əməkdaşlığa çağırdı. O, CERN -in və Danimarka Atom Enerjisi Komissiyasının Risø Araşdırma Təşkilatının yaradılmasında iştirak etmişdir və 1957-ci ildə Nordic Nəzəri Fizika İnstitutunun ilk sədri oldu.

Həyatı[redaktə | mənbəni redaktə et]

Nils Bor Kopenhagen Universitetinin fiziologiya fakultəsi professoru Kristian Bor və nüfuzlu yəhudi əsilli bankir və parlamentarilər ailəsindən olan Ellen Adlerin ailəsində anadan olmuşdur. 1908-ci ildə Bor Kopenhagen universitetini bitirir. Burada o özünün maye axınlarının rəqsi hərəkəti və metalların klassik elektron nəzəriyyəsinə dair ilk elmi tədqiqatlarına başlayır. 1911–1912-ci illərdə Kembricdə C.C.Tomsonun və Mançesterdə E. Rezerfordun laboratoriyalarında çalışır. 1913-cü ildə Rezerfordun nəzəriyyələri əsasında özünün atomun quruluşu modelini irəli sürür. Bu modelda Bor orbitlər üzrə nüvə ətrafında hərəkət edən elektronlar təsvir edir. Eyni zamanda elementin kimyəvi xassələrinin nüvədən ən uzaqda yerləşən elektronların sayından asılı olduğunu göstərir. O həmçinin elektronun yüksək enerjili orbitlərdən aşağı orbitlərə düşməsi və bu zaman müəyyən (diskret) enerjili fotonların ayrılması ideyasını da irəli sürür. Bütün bunlar isə kvant nəzəriyyəsinin əsasları idi. 1914–16-cı illərdə Mançesterdə riyazi fizika kursunu oxuyur. 1916-cı ildə ona Kopenhagendə nəzəri fizika kafedrası həvalə olunur.

Nisl Bor Kopenhagen Nəzəri Fizika İnstitutunun yaradıcısı (1920) (hal-hazırda Nils Bor İnstitutu) və rəhbəri olmuş, dünya şöhrətli elm məktəbinin əsasını qoymuşdur.

1943–45-ci illərdə o ABŞ-da çalışmışdır. Əsası atomun planetar modeli, kvant təsəvvürlər və özü tərəfindən irəli sürülən postulatlarına əsaslanan atom nəzəriyyəsini hazırlayır, metal nəzəriyyəsi, atom nüvəsi və nüvə reaksiyaıları sahəsində fundamental işlər görür. Alim eyni zamanda atom bombası əleyhinə mübarizənin aktiv iştirakçısı və atomun quruluşunun öyrənilməsində göstərdiyi xidmətlərə görə 1922-ci ildə fizika üzrə Nobel mükafatına layiq görülür.

Nils Bor və Albert Eynşteyn Pol Ehrenfestin Leydendəki evində kvant nəzəriyyəsini müzakirə edərkən

1923-cü ildə Bor kvant fizikasının tətbiqiliyinin nə vaxt məhdudlaşdığı, nə vaxt isə klassik fizikanın yetərliliyini müəyyən edən oxşarlıq və ya uyğunluq prinsipini irəli sürür. Elə bu ildəcə özünün tərtib etdiyi atom modeli əsasında Mendeleyevin kimyəvi elementlərin dövrülülüyü sistemini izah edir. Bununla belə Borun nəzəriyyəsi öz əsasında daxili ziddiyətlər daşıyırdı. Baxmayaraq o özündə klassik anlayışları və kvant qanunlarınə mexaniki şəkildə birləşdirirdi, nəzəriyyə heç də qənaətbəxş sayılmır. Bundan əlavə yeni nəzəriyyə natamam idi, atom dünyasının rənarəng hadisələrini kəmiyyətcə izahında istifadə edilə bilməzdi. Bu məsələləri isə mikrohissəciklərin hərəkətni öyrənən kvant mexanikası nəzəriyyəsi həll edə bilərdi.

Kvant mexanikasının əsas prsinsipləri nəzəriyyənin formal uğurlarına baxmayaraq ilk illərdə bir çox cəhətdən qeyri-aydın olaraq qalırdı. Kvant mexanikasının fiziki əsaslarının, onun klassik fizika ilə əlaqəsini tam şəkildə anlaşılması üçün klassik (makroskopik) və kvant (mikrosopik – atom və subatom səviyyələrində) maddi obyektlərinin qarşılıqlı əlaqəsini, mikroobyektlətin xarakteristikalarının ölçülməsi prosesini və bütovlükdə nəzəriyyədə istifadə olunan anlayışların fiziki mahiyyətini dərk edilməsi üçün daha dərin analizlərə ehtiyac yaranmışdı. Bu cür analiz isə gərgin əmək tələb edirdi ki, bu işi də məhz Bor öz çiyinləri üzərinə götürür. Onun təsis etdiyi institut bü səpkili tətqiqatların mərzəkinə çevrilir. Borun əsas ideyası ondan ibarət idi ki, mikrohissəciklərin (məsələn elektronlar) klassik fizikadan götürülmüş dinamik xarakteristikaları (məsələn, onun koordinatları, impuls , enerji və s.) – heç də özü özlüyündə mikrohissıciyə xas ola bilməzdi. Elektronun bu və digər xarakteristikanın, məsələn impulsunun, mahiyyət və mənası elektronun bu xaraktersitikalrın özünü biruzə verdiyi klassik obyektlə qarşılıqlı münasibətdə meydana çıxa bilərdi. Bu cür klassik obyekt şərti olaraq ölçü aləti adlanır. Bu ideya nəinki yalnız fiziki, həm də fəlsəfi əhəmiyyət daşıyır. Belə ki, nəticədə mikrodünyada baş verən bütün məlum proseslərin qeyri-relyavistik oblastlarda (yəni hissəciklərin sürətinin işıq sürəti ilə müqayisədə kiçik qiymətlərində) daxili ziddiyət olmadan izah edə bilən və ən son həddə obyekt makroskopik cismə keçdikdə avtomatik olaraq klassik fizika qanunlarına aparan ümumi bir nəzəriyyə işlənilir. Bütün bunlardan sonra relyavistik nəzəriyyənin də əsasları hazırlanır.

Nils Bor tamamalılıq (complementarity) prinsipinin də müəliffidir. Albert Eynşteyn özü Borun təklif etdiyi yeni fizikadan (özünün də Maks Plankla birgə töhvələr verdiyinə baxmayaraq) daha çox klassik fizikanın determinizmliyini üstün tutur və bu barədə Borla mübahisə etməyi sevirdi. Borun ən nüfuzlu tələbələrindən biri də alman atom bombası layihəsi rəhbəri, elecə də kvant mexanikasının aparıcı simalarında biri Verner Heyzenberq olmuşdur.

1936-cı ildə Bor nüvə fizikasında nüvə reaksiyaıarının baş vermsəsi xaraketinı izah edən nüvə modelini təklif edir. 1939-cu ildə isə C.A. Ulerlə birgə böyük miqdarda nüvə enerjisinin ayrılması ilə müşahidı olunan nüvənin parçalanma nəzəriyyəsini işləyir. 1940–50-ci illərdə Bor elementar hissəciklərin mühitlə qarşılıqlı əlaqəsı məsələləri ilə məşğul olur.

Bor böyük fiziklər məktəbi yaradır və bütün dünya fizikləri arasında əməkdaşlığın inkişafına misilsiz töhvələr verir. Bor institutu dünyanın ən mühüm elmi mərkəzlərindən birinə çevrilir. Bu məkətb özündə dünyanın hər bir güşəsindən olan fizik-alimləri birləşdirirdi. Dahi fizikimiz Landau da Bor insitutunda çalışmış və Boru özünün yeganə müəllimi hesab etmişdir.

Nils Bor Danimarka Kral Elmi Cəmiyyətinin, eləcə də dünyanın əksər nüfuzlu akademiya və elmi cəmiyyətlərinin üzvi olmuş, 1922-ci ildə isə Nobel mükafatına layiq görülümüşdür.

Dahi fizik 1962-ci ilin 18 noyabrında ürək tutmasından vəfat etmişdi.

Fəlsəfə[redaktə | mənbəni redaktə et]

Heyzenberq Bor haqqında dedi ki, o, "fizikaçı deyil, ilk növbədə filosofdur". Bor 19-cu əsr Danimarka xristian ekzistensialist filosofu Søren Kierkegaard -ı oxudu. Riçard Rods "Atom Bombasının Hazırlanması" əsərində Borun Høffdinq vasitəsilə Kierkegaarddan təsirləndiyini müdafiə etdi. 1909-cu ildə Bor qardaşı Kierkegaardın " Həyat yolunda mərhələlər" əsərini göndərdi.ad günü hədiyyəsi kimi. Əlavə edilən məktubda Bohr yazırdı: "Evə göndərməli olduğum yeganə şey budur; amma inanmıram ki, daha yaxşısını tapmaq çox asan olacaq… Hətta düşünürəm ki, bu, mənim ən ləzzətli şeylərdən biridir. heç oxumuşam". Bor Kierkegaardın dilindən və ədəbi üslubundan həzz alırdı, lakin onun Kierkegaardın fəlsəfəsi ilə bəzi fikir ayrılıqları olduğunu qeyd etdi . Borun bioqraflarından bəziləri bu fikir ayrılığının Bor ateist olduğu halda Kierkegaardın xristianlığı müdafiə etməsindən qaynaqlandığını irəli sürdülər.

Kierkegaardın Borun fəlsəfəsinə və elminə nə dərəcədə təsir etdiyi ilə bağlı bəzi mübahisələr var. David Favrholdt, Kierkegaardın Borun yaradıcılığına minimal təsir göstərdiyini müdafiə edərək, Borun Kierkegaard ilə razılaşmadığına dair ifadəsini nominal dəyəri ilə qəbul edərək, Jan Faye isə nəzəriyyənin ümumi əsaslarını və strukturunu qəbul edərkən onun məzmunu ilə razılaşmaya biləcəyini müdafiə etdi.

Kvant Fizikası[redaktə | mənbəni redaktə et]

Borun fikirləri və kvant mexanikası fəlsəfəsi haqqında sonradan çoxlu müzakirələr və müzakirələr aparılıb. Kvant dünyasının ontoloji şərhinə gəlincə, Bor antirealist, instrumentalist, fenomenoloji realist və ya başqa bir realist kimi görünür. Bundan əlavə, bəziləri Boru subyektivist və ya pozitivist kimi görsələr də, əksər filosoflar bunun Bohr haqqında səhv başa düşülməsi ilə razılaşırlar, çünki o, heç vaxt doğrulama və ya mövzunun ölçmənin nəticələrinə birbaşa təsir göstərməsi fikrini müdafiə etməmişdir.

Bordan tez-tez sitat gətirilir ki, "kvant dünyası yoxdur", ancaq "mücərrəd kvant fiziki təsviri" var. Bunu Bor deyildi, Aage Petersen Borun ölümündən sonra Bohrun fəlsəfəsini bir xatirə şəklində ümumiləşdirməyə çalışdı. N. David Mermin Victor Weisskopf -un Borun belə bir şey deməyəcəyini bəyan etdiyini xatırladıb və "Bu gülünc sözləri Borun ağzına qoyduğuna görə Aage Petersen ayıb olsun!"

Çoxsaylı alimlər İmmanuel Kantın fəlsəfəsinin Bora güclü təsir göstərdiyini iddia edirlər. Kant kimi Bor da subyektin təcrübəsi ilə obyekti ayırmağı biliyə nail olmaq üçün vacib şərt hesab edirdi. Bu, yalnız subyektin təcrübəsini təsvir etmək üçün səbəb-nəticə və məkan-zaman anlayışlarından istifadə etməklə həyata keçirilə bilər. Beləliklə, Jan Faye görə, Bor düşünürdü ki, "məkan", "mövqe", "zaman", "səbəb əlaqəsi" və "momentum" kimi "klassik" anlayışlar sayəsində cisimlər və onların haqqında danışmaq olar. obyektiv mövcudluq. Bor hesab edirdi ki, "zaman" kimi əsas anlayışlar bizim adi dilimizdə qurulub və klassik fizikanın anlayışları sadəcə onların təkmilləşməsidir.Buna görə də, Bor üçün kvant dünyası ilə əlaqəli təcrübələri təsvir etmək üçün klassik anlayışlardan istifadə etməliyik. Bohr yazır:

Qəbul etmək qətiyyətlidir ki, hadisələr klassik fiziki izahatın əhatə dairəsini nə qədər aşsa da, bütün sübutların izahı klassik terminlərlə ifadə edilməlidir. Arqument sadəcə ondan ibarətdir ki, "təcrübə" sözü ilə biz başqalarına nə etdiyimizi və nə öyrəndiyimizi söyləyə biləcəyimiz bir vəziyyətə istinad edirik və buna görə də eksperimental tənzimləmə və müşahidələrin nəticələrinin hesablanması lazımdır. klassik fizikanın terminologiyasının uyğun tətbiqi ilə birmənalı dildə ifadə edilməlidir (APHK , s. 39).

Faye görə, Borun kvant hadisələrini təsvir etmək üçün klassik anlayışların zəruri olduğuna inanmasının müxtəlif izahları var. Fey izahatları beş çərçivədə qruplaşdırır: empirizm (yəni məntiqi pozitivizm); Kantianizm (yaxud klassik ideyaların ağlın hiss təəssüratlarına tətbiq etdiyi apriori anlayışlar olduğu epistemologiyanın neokantçı modelləri); Praqmatizm (insanların öz ehtiyac və maraqlarına uyğun olaraq atom sistemləri ilə təcrübə yolu ilə necə qarşılıqlı əlaqədə olduğuna diqqət yetirir); Darvinizm (yəni biz Léon Rosenfeldin klassik tipli anlayışlardan istifadə etməyə uyğunlaşdırılmışıqistifadə etmək üçün inkişaf etdiyimizi söylədi); və Eksperimentalizm (bu, klassik şəkildə təsvir edilməli olan eksperimentlərin funksiyası və nəticələrinə ciddi şəkildə diqqət yetirir). Bu izahatlar bir-birini istisna etmir və bəzən Bohr bu aspektlərin bəzilərini vurğulayır, digər vaxtlarda isə digər elementlərə diqqət yetirir. Faye görə "Bohr atomu real hesab edirdi. Atomlar nə evristik, nə də məntiqi konstruksiyalardır." Bununla belə, Faye görə, o, "kvant mexaniki formalizminin bizə kvant dünyasının simvolik təsvirindən çox, hərfi ("şəkilli") verdiyi mənada doğru olduğuna" inanmırdı. Buna görə də Borun tamamlayıcılıq nəzəriyyəsi"ilk növbədə müəyyən ontoloji təsirləri daşıyan kvant mexanikasının semantik və epistemoloji oxunuşudur." Fayenin izah etdiyi kimi, Borun qeyri- müəyyənlik tezisi belədir

Atom obyektinə müəyyən kinematik və ya dinamik dəyər verən cümlələrin həqiqət şərtləri cəlb edilən aparatdan elə asılıdır ki, bu həqiqət şərtləri eksperimental qurğuya istinadla yanaşı, eksperimentin faktiki nəticəsini də əhatə etməlidir.

Faye qeyd edir ki, Borun təfsiri "ölçmələr zamanı dalğa funksiyasının çökməsinə" heç bir istinad etmir (və həqiqətən də o, bu fikri heç vaxt qeyd etməyib). Bunun əvəzinə, Bor "Born statistik şərhini qəbul etdi, çünki o, ψ -funksiyasının yalnız simvolik məna daşıdığına və real heç nəyi təmsil etmədiyinə inanırdı". Bor üçün ψ -funksiya reallığın hərfi şəkilli təsviri olmadığı üçün dalğa funksiyasının real çöküşü ola bilməz.

Son ədəbiyyatda çox müzakirə olunan bir məqam, Borun atomlar və onların reallığı və onların göründüklərindən başqa bir şey olub-olmaması haqqında nəyə inandığıdır. Henry Folse kimi bəziləri Bohrun müşahidə edilən hadisələrlə transsendental reallıq arasında fərq gördüyünü iddia edirlər . Jan Faye bu mövqe ilə razılaşmır və hesab edir ki, Bor üçün kvant formalizmi və tamamlayıcılığı kvant dünyası haqqında deyə biləcəyimiz yeganə şey idi və "Bohrun yazılarında Borun daxili və ölçüdən asılı olmayan vəziyyətə aid edəcəyini göstərən əlavə dəlil yoxdur" Klassik xüsusiyyətlərə əlavə olaraq, ölçüdə təzahür edən atom cisimlərinin xüsusiyyətləri (bizim üçün olduqca anlaşılmaz və əlçatmaz olsa da).

Nəaliyyətlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

Bohr çoxsaylı mükafatlar və mükafatlar aldı. Nobel mükafatına əlavə olaraq, 1921-ci ildə Hughes medalı , 1923-cü ildə Matteucci medalı , 1926-cı ildə Franklin medalı , 1938-ci ildə Kopley medalı, 1947-ci ildə Fil ordeni, 1947-ci ildə Atom Sülh Mükafatı almışdır. 1957 və 1961-ci ildə Sonning Mükafatı. O, 1923-cü ildə Hollandiya Kral İncəsənət və Elmlər Akademiyasının və 1926-cı ildə Kral Cəmiyyətinin xarici üzvü oldu. Bor modelinin yarım yüz illik yubileyi 21 noyabr 196-cı ildə Danimarkada qeyd olundu. Poçt markası ilə Boru, hidrogen atomunu və hər hansı iki hidrogen enerji səviyyəsinin fərqinin düsturunu təsvir edən bir sıra başqa ölkələr də Boru təsvir edən poçt markaları buraxdılar. 1997-ci ildə Danimarka Milli Bankı Borun tütək çəkən portreti olan 500 kronluq əskinasları dövriyyəyə buraxmağa başladı. 7 oktyabr 2012-ci ildə Niels Borun 127-ci doğum gününü qeyd etmək üçün Google-un ana səhifəsində hidrogen atomunun Bor modelini təsvir edən Google Doodle çıxdı. 3948 Bohr adlı asteroid onun şərəfinə adlandırılmışdır.

Sitat[redaktə | mənbəni redaktə et]

  • "Əgər kvant mexanikası səni dərindən sarsıtmamışsa, deməli sən onu hələ başa düşməmisən"
  • "Ölçülməyənə qədər heç nə mövcud deyil"
  • "Bayağılıq əksi yanlışlıq olan ifadədir. Böyük həqiqət isə əksi digər böyük həqiqət ola biləcək ifadədir".
  • "Sənin nəzəriyyən ağlasığmazdır, amma doğru olacaq dərəcədə yox."
  • "Nə xoşbəxtdik ki, paradoksla üzləşdik. Bax indi uğura ümid edə bilərik"
  • "Eynşteyn bəsdir Alllah nə etməyini diktə etdin." Bəzən isə "zəriylə nə etməyini".

Həmçinin bax[redaktə | mənbəni redaktə et]

Vikianbarda Nils Bor ilə əlaqəli mediafayllar var.

Vikisitatda Nils Bor ilə əlaqəli sitatlar var.

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

Xarici keçidlər[redaktə | mənbəni redaktə et]