Xürrəm Sultan

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Hürrəm Sultan
خرم سلطان
Aleksandra Lisowska
Khourrem.jpg
Doğum tarixi: 1500-1506
Doğum yeri: Çemerov, Qərbi Ukrayna
Vəfatı: 15 aprel 1558(1558-04-15)
Vəfat yeri: İstanbul, Osmanlı İmperiyası
Həyat yoldaşı: Sultan Süleyman Qanuni
Uşaqları: II Səlim, Mehrimah Sultan, Cahangir, Bəyazid vә Mәhmәd

Xürrəm Sultan (əsl adı Aleksandra Anastasiya Lisovska, Avropada tanınan adı Roksolana, ərəb ölkələrində Kərimə, d. 1500-150618 aprel 1558) — Osmanlı dövlətinin 10-cu padşahı Sultan Süleyman Qanuninin həyat yoldaşı və sultan II Səlimin anasıdır. Xürrəm Sultanın iki oğlu Şahzadə Abdullah uşaq, Mәhmәd isə gənc ikən vəfat etmişdilər. Osmanlı sultanı ilə nigahla evlənmiş ilk Avropalı qadındır.

Adı[redaktə | əsas redaktə]

XVI əsr mənbələrində onun qızlıq adı haqqında etibarlı məlumat yoxdur, lakin sonrakı dövrlərdə, yəni XIX əsr Ukrayna mənbələrində adı "Anastasiya" (Nastya), polyak mənbələrində isə "Aleksandra Lisovska" olaraq verilir. Əsasən Xürrəm Sultan və ya Xürrəm "balsaq" Sultan olaraq bilinir. Avropa dillərində Roksolana, Rokselane, Rozza, Ruziak, türk dilində Xürrəm (fars. خرم – "şən insan"), ərəb dilində isə Karima (ərəb. كريمة‎ – "kübar insan") olaraq istifadə edilib. "Roksolana" onun Ukraynadan gəlmə (dövrümüzdə – Ruslana) ləqəbidir.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

XVI-XVII əsr mənbələrinə görə Xürrəm ukraynalı pravoslav keşişinin qızıdır. O, keçmiş Polşa Krallığının bir hissəsi olan indiki Qərbi Ukraynanın Lvov şəhərindən 68 km cənub-şərqdə yerləşən Roqatin şəhərində dünyaya gəlib. 1520-ci illərdə o, Krım tatarları tərəfindən qaçırılaraq əvvəlcə qul ticarəti mərkəzi olan Krım şəhəri Kaffaya gətirilmiş, buradan isə İstanbula aparılmış və Sultan I Süleymanın hərəminə daxil edilmişdir.

Ukraynada Roksolananın heykəli

Vəfatı[redaktə | əsas redaktə]

Xürrəm Sultan 18 aprel 1558-ci ildə vəfat etmişdir. O, Süleymaniyyə məscidindəki, Cənnət bağı rəsmini əks etdirən, incə İznik kirəmitindən tikilmiş türbədə dəfn olunmuşdur. Onun türbəsi Süleymanın türbəsiylə bitişikdir.

Xürrəm Sultanın yəhudiliyi[redaktə | əsas redaktə]

Tarixçilərə görə Xürrəm Sultan (Roksolana) Ukrayna sərhədləri içərisində olan Rohatyn şəhərində doğulmuş Lehistanlı yəhudi bir ailənin qızıdır. Tarixçilərin bu kimi düşüncələrinin olmasının səbəbi bəzi məlumatlara baxılaraq göstәrilә bilәr:

1) Osmanlı hәrәmxanadakı qadınlar hәrәmdәn çölə çıxa bilmədikləri üçün xarici dünya ilə əlaqələrini təmin etmək üçün bir yola girişdilər. Xarici dünyayla qurduğu əlaqələrini Tapşırıq verdiklәri bəzi qadınlar vasitəsilə davam etdirdilər. Bu qadınlara kirayə adı verilərdi. Xürrəm Sultandan başlayaraq imperiyanın sonuna qədər Yəhudi icarə istifadə edildi. Xürrəm Sultanın kirayəsi Yəhudi bir qadın olan Ester Handali və ya digər adıyla Ester Kira (ö. 1590) idi. Ester Kira, Əvvəl Xürrəm Sultanın, sonra II. Səlimin həyat yoldaşı Nurbanu SultanIII. Muradın həyat yoldaşı Safiyә Sultanın sirdaşı və katiblik vəzifəsini etdi. Venesiya elçiliyi vəzifəsində tapıldı. Sarayda böyük bir gücə sahib idi. Ester Kira və ya türklərin çağırdığı şəkli ilə Albalı, İspaniyadan Osmanlıya sığınan bir ailənin qızı idi. Ester, əri Eliya Handali və uşaqlarıyla İstanbulda yaşayan zəngin bir Yəhudi qadın idi. Ester Handali və əri Eliya Handali Osmanalı qadınlara ləl-cəvahirat, kosmetik və bahalı geyəcəklər təmin etmək vəzifəsini üstlenmişlerdi. Ərinin ani ölümündən sonra Ester bu vəzifəni tək başına icra etdi.

2) Xürrəm Sultanın kürəkəni olan Rüstəm Paşanın qardaşı Admiral Sinan Paşanın Yəhudi əsilli olduğunu, Türkiyə Yəhudi Cemaatının qəzeti Şalom'da belə izah edilməkdədir: "Qanuninin amiralәrindәn olan Sinan Paşa, orta əsrlər qaynaqlarına "The Great Jew" (Ulu-Böyük Yəhudi) olaraq adlandırılar. Açıq dənizlərə yelkən açdığında Osmanlılar tərəfindən Süleymanın Möhürü adı verilən Davud ulduzu olan bayrağı gəmisinin ünvanına çəkərdi. " (Şalom Qəzeti-Mәlih namərdə, Tarixdә İz Bıraxan Yəhudi Piratlar, 16 Dekabr 2009)

Bundan başqa, Sinan Paşa İspan arxivlərində də İzmirdә doğulan bir Yəhudi olaraq keçməkdədir. Az qala bütün İspan arxivində Sinan Paşa (Judio Sinan) Yəhudi Sinan adıyla keçir. Sinan Paşa, Memar Sinan tərəfindən inşa edilmiş olan Üsküdardakı Mihrimah Sultan Məscidinə basdırıldığı bildirilən bu Sinan Paşa, yenə Yəhudi qaynaqlarında isə öldükdən sonra Albaniyada bir Yəhudi qəbiristanlığına basdırıldığı vurğulayır.

Bütün bunlara baxılacaq olsa; Sinan Paşa kürәkәn Rüstəm Paşa ilə qardaş və Sinan Paşa yəhudi olduğu üçün, Rüstəm Paşa da yəhudidir deyilə bilər. Xürrəm Sultan, qızı Mihrimah Sultanı kürәkәn Rüstəm Paşa ilə evləndirərək bir Yəhudi evliliyi reallaşdırmağı məqsəd qoymuşdur.

Qeyd: Nə əcaibdir ki Sinan Paşa öldüyündə özünün 2 qızı və 1 oğlu olmasına baxmayaraq; qəribə bir qərarla sərvətini qardaşı Rüstəmi arvadına, yəni baldızı Mihrimah Sultana buraxmışdır.

3) Xürrəm Sultan, oğlu II. Səlimin Nurbanu Sultan ilə evləndirmişdir. Nurbanu Sultan (Geneviève Rachel və ya Olivia Venier-Baffo), İspaniyadan sürgün göndərilən bir Yəhudi ailənin qızıdır. Kimi qaynaqlar onun Venedikli olduğunu bildirməkdə isə də bu doğru deyil. İkinci və üçüncü maddələrdən də aydın olacağı üzrə, Xürrəmin iki uşağı (Mihrimah Sultan və II. Səlim) da evliliklərində həmişə Toranın əmrlərinə tabe Yəhudi qanunlarına görə evlilik etmişlər.

Qeyd: Tora inancına görə; Yəhudi bir anadan doğan uşaq hər nə olursa olsun Yəhudi sayılır. Əgər ana Yəhudi deyil isə uşaq "xarab" deyə adlandırılar və əsla Yəhudi olaraq qəbul görməz.

Qalereya[redaktə | əsas redaktə]

Haqqında yaradılmış əsərlər[redaktə | əsas redaktə]

  • "Moskof Cariye Hürrem" — Demet Altınyeleklioğlunun Xürrəm Sultan haqqındakı romanı.
  • 63-cü simfoniya (Yozef Haydn).
  • Xürrəm Sultan — 2003-cü ildə Türkiyənin Star TV telekanalında yayımlanmış teleserial.
  • Möhtəşəm əsr — 2011-ci ildə Türkiyənin Show TV telekanalında yayımlanan və I Süleymanın hakimiyyətindən bəhs edən teleserial.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]