Palmira

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Stop bad orthography.svg
Bu səhifədə iş davam etməkdədir.

Müdaxilə etməyə tələsməyin!
  • Əgər məqalə yarımçıq qalmışsa, məqaləni başlayan istifadəçi ilə əlaqə yaradıb məqalənin vəziyyətini onunla müzakirə edə bilərsiniz.
  • Səhifənin tarixçəsində məqalə üzərində işləmiş istifadəçilərin siyahısını görə bilərsiniz.
Bu şablon 7 gündən çox redaktə edilməyən məqalələrdən silinə bilər.

Ən son dəyişiklik Sefer azeri (töhfələr| qeydlər) tərəfindən edilmişdir.
Palmira
ܬܕܡܘܪܬܐ (arami)
تدمر (ərəb)
Palmyra, Syria - 2.jpg
Palmira xarabalıqlarının ümumi görünüşü
Ölkə Flag of Syria.svg Suriya
Yerləşir Tadmur, Hims mühafazası
Aidiyyatı Palmira imperiyası
Əsas tarixlər 1932-ci ildə tərk edilib
Tikilmə tarixi e.ə. II minillik
Sahəsi 36 ha
Vəziyyəti İŞİD-in nəzarəti altındadır, qismən dağıdılıb, ətraflı məlumat yoxdur.
Rəsmi adı: Site of Palmyra
Tipi Mədəni
Kriteriya i,ii,iv
Təyin edilib 1980
İstinad nöm. 23
Dövlət Suriya
Region Ərəb ölkələri
Palmira Suriya xəritəsində
Palmira
Palmira
Commons-logo.svg Palmira Wikimedia Commonsdа

Palmira (arami. ܬܕܡܘܪܬܐ Tedmurtā ; ərəb. تدمر‎‎ Tadmor; yun. Παλμύρα) — Suriyanın Hims mühafazası ərazisində yerləşən qədim semit şəhəridir. İlkin yaşayış izlərinin hələ Neolit dövrünə aid edildiyi Palmira şəhəri tarixi mənbələrdə ilk dəfə bizim eranın II minilliyində Suriya səhrasından keçən karvanların dayanacağı kimi qeyd edilir. Şəhərin adı Assur hökmdarlarının annallarında və ehtimal ki, Yəhudi Bibliyasında xatırlanır. Selevkilər imperiyasının tərkibində olmuş şəhər, sonradan Roma imperiyasının tərkibində inkişaf etmişdir.

Palmiranın zənginliyi şəhərin qısa zamanda böyüməsinə imkan vermiş, burada bir çox dəyərli tarixi-memarlıq abidələri ucaldılmışdır. III əsrdə artıq çiçəklənən bir şəhər olan Palmira həm də güclü orduya malik idi. Belə ki, b.e. 260-cı ilində Palmira kralı Odenatın rəhbərliyi ilə Palmira ordusu Sasani ordusunu məğlub etmişdi. 267-ci ildə isə Odenat taxtdan salınmış, onun yerinə kiçik oğlu kraliça Zenobiyanın regentliyi altında hakimiyyətə gəlmişdi. 270-ci ildən Zenobiya Roma İmperiyasının şərq əyalətləri hesabına Palmira ərazilərini genişləndirməyə başlayır. 271-ci ildə Palmira kralları imperator titulu qəbul edirlər; 272-ci ildə Roma İmperatoru Avreli Palmiranı məğlub etdi. 273-cü ildə baş vermiş üsyandan sonra isə şəhər tamamilə dağıdılmışdır. Bundan sonra Palmira Bizans, Rəşidi, Əməvi, Abbasi Xilafətləri, Məmlük dövlətinin tərkibində kiçik vassal şəhər olmuşdur. 1400-cü ildə Teymurilər tərəfindən dağıdıldıqdan sonra kiçik bir kəndə çevrilən Palmira Osmanlıların (1918-ci ilə kimi), Suriya krallığının daha sonra isə Suriya və Livanda Fransa Mandatının tərkibində olmuşdur. 1929-cu ildə Fransızlar Palmira kəndinin əhalisini yeni inşa edilmiş Tadmur kəndinə köçürməyə başlamışlar, köçürmə işləri 1932-ci ildə tamamlanmış və tamamilə boşalmış ərazi arxeoloji tədqiqatlar üçün yararlı hala gətirilmişdir. 21 may 2015-ci ildə Palmira ərazisi İŞİD terrorçu qruplaşması tərəfindən ələ keçirilmişdir.

Palmira sakinləri əsasən aramilər, amorilər, ərəblər və kiçik bir yəhudi topluluğundan ibarət idi. Şəhər sakinləri əsasən arami dilinin yerli ləhcəsində və əlavə olaraq həm də yunan dilində danışmışdır. 634-cü ildə şəhərin ərəblər tərəfindən ələ keçirilməsindən sonra hər iki dil ərəb dili ilə əvəzlənmişdir. Palmiranın Yunan-Roma və Fars mədəniyyətindən təsirlənmiş yerli mədəniyyəti dünya mədəniyyəti xəzinəsinə dəyərli incəsənət və memarlıq nümunələri bəxş etmişdir. Şəhər sakinləri yerli tanrılarla yanaşı, Mesopotamiya və Ərəb tanrılarına da inanırdılar. IV əsrdə Xristianlığın yayıldığı şəhərdə, I minilliyin ikinci yarısından İslam yayılmağa başlamışdır.

Palmiranın siyasi quruluşu Yunan şəhər dövlətləri modelinə əsaslanırdı. Dövlət həm ictimai, həm də hərbi işlərə nəzarət edən senat tərəfindən idarə olunurdu. III əsrdə koloniya statusu aldıqdan sonra Palmiranın dövlət quruluşu Roma dövlət institutlarına uyğunlaşdırılmış, 260-cı ildən isə Palmirada tipik monarxiya quruluşu formalaşdırılmışdır. Palmiranın əsas gəliri karvan ticarətindən idi. Palmiralılar bütün İpək Yolu boyunca koloniyalar yaradan və Roma imperiyasının geniş ərazisində ticarətlə məşğul olan zəngin tacirlər idilər.

Yerləşmə və etimologiya

Şimali Palmira dağları silsiləsi

Palmira Suriyanın paytaxtı Dəməşq şəhərindən 215 km (134 mil) şimal-şərqdə[1], iyirmi növdən çox palmanın yetişdiyi bağlarla əhatə olunmuş oazisdə yerləşir.[2][3] Palmiradan qərbdə yerləşən təpələrdən başlayan Əl-Qubur adlı kiçik vadi şəhəri kəsərək keçir[4][5] və şəhərdən şərqdə yerləşən bağlarda yoxa çıxır.[6] Vadinin cənubunda Efqa adlı bulaq yerləşir.[7] Böyük Plini b.e. 70-ci ilində şəhəri təsvir edərkən onun zəngin duz yataqlarından[8] və şəhər ətrafındakı bulaqlardan bəhs edərək, bütün bunların şəhər ətrafında kənd təsərrüfatının inkişafı üçün imkan yaratdığını bildirir.[qeyd 1][8]

E.ə. II minilliyin birinci yarısında mənbələrdə şəhərin semit mənşəli ilk yerli adı kimi “Tadmor” qeyd edilir.[10] “Tadmor” sözünün etimologiyası mübahisəlidir; Albert Şultens ehtimal edir ki, “Tadmor” sözü semit dillərində xurma ağacı anlamını ifadə edən “tamar[qeyd 2][12] sözündən əmələ gəlməklə, şəhər ətrafındakı xurma bağlarına işarə edir.[qeyd 3][3]

“Palmira” adı ilk dəfə b.e. I əsrində Böyük Plini tərəfindən qeyd edilir[10][13] və sonradan Yunan-Roma mədəniyyətinin təsiri yayılmış bütün ərazilərdə istifadə olunur.[12] Şultensə görə “Palmira” sözü “Tadmor” sözünün bir variantıdır[qeyd 4][12], Jan Starskiyə görə isə Palmira sözü "Tadmor"“sözünün yunan dilinə tərcüməsi olmaqla yunanca xurma palması anlamını ifadə edən “palame” sözündən qaynaqlanmışdır.[3][10]

Maykl Patrik O’Konnor hər iki adın hurri mənşəli olduğunu qeyd edir.[10] Bu nəzəriyyəyə görə “Tadmor” sözü hurri dilində “sevmək” anlamını verən “tad” sözündən və mVr formantı “mar”-ın birləşməsindən əmələ gəlmişdir və tipik hurri orta sait səs düzülüşünə əsaslanır.[15] “Palmira” sözü isə isə hurri dilində “bilmək” anlamı ifadə edən “pal” sözündən və birinci adda olduğu kimi mVr formantı “mar”-ın birləşməsindən əmələ gəlmişdir.[15] XIII əsr Suriya coğrafiyaçısı Yaqut Həməvi qeyd edir ki, Tadmor Nuhun uzaq nəticəsinin qızının adıdır və həmin xanım şəhər ərazisində dəfn edildiyinə görə şəhər onun adı ilə adlandırılmışdır.[16]

Tarixi

Former spring, with steps
1994-cü ildə qurumuş Efqa bulağının yerində qazıntılar[17]

Efqa bulağı yaxınlığında Palmirada hələ Neolit dövründə yaşayışın olmasına dair sübutlar[18], e.ə. 7500-cü illərə aid edilən daş əmək alətləri aşkarlanmışdır.[19] Bel məbədinin altında yerləşən telldə aparılmış arxeoakustik tədqiqatlar nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, bu ərazidə hələ e.ə. 2300-cü illərdə dini ibadətlər həyata keçirilmişdir.[20][21][22]

Erkən dövr

Palmira şəhərinin adı ilk dəfə təxminən e.ə. 2000-ci illərdə “Puzur-İştar Tadmorean” şəklində Assuriya ticarət koloniyası Kültəpə ilə əlaqələrinə görə xatırlanır. Daha sonra Palmiranın adı Mari kitabələrində ticarət karvanlarının və suteanlar kimi köçəri xalqların dayanacaq yeri kimi çəkilir. E.ə. XVIII əsrdə Assur hökmdarı I Şamşiadad Aralıq dənizi sahillərinə yürüşü zamanı məhz bu ərazilərdən keçmişdi. Həmin vaxt Palmira Qatna krallığının ən şərq sərhəddini təşkil edirdi. Şəhər həm də Emar şəhərində arxeoloji tədqiqatlar zamanı aşkarlanmış e.ə. XIII əsrə aid kitabədə xatırlanır və iki “Tadmor” şahidinin adı vurğulanır. E.ə. XI əsrdə Assur kralı I Tiqlatpalasar öz annallarında Tadmar aramilərinin vurduğu zərbənin dəf edilməsindən danışır.

Yəhudi Bibliyasında (İkinci Xronikalar Kitabl 8:4) Tadmor İsrael kralı Solomon tərəfindən səhrada inşa etdirilmiş və ya qala divarları ilə əhatə olunmuş şəhər kimi xatırlanır, eyni şəkildə şəhərin adı Talmudda da (Yebamot 17 a-b) çəkilir.[23] İosif Flavi özünün “Yəhudilərin qədim tarixi” (VIII kitab) əsərində şəhərin yunan adı “Palmira” sözündən də istifadə edir və “Tadmor”un əsasının Solomon tərəfindən qoyulduğunu bildirir.[24] Sonrakı dövrlərdə İslam mənbələrində şəhərin əsasının Solomonun cini tərəfindən qoyulması haqqında məlumat verilir.[25] Bəzi müəlliflərə görə Palmiranın (Tadmor) Solomonla əlaqələndirilməsi, onun İudeya torpağında inşa etdirdiyi və “Krallar kitabı”nda (9:18) xatırlanan “Tamar” şəhəri ilə qarışdırılması ilə əlaqəli ola bilər.[26] E.ə. X əsrdə, Solomonun dövründə kiçik yaşayış məntəqəsi olmuş Palmirada arxeoloji tədqiqatlar zamanı, “Tadmor” və onun binalarının Bibliyada təsvir olunmuş təsvirinə uyğun olan tikililər aşkarlanmamışdır.[26]

Ellinizm və Roma dövrləri

Selevkilərin hakimiyyəti dövrünə təsadüf edən Ellinizm dövründə Palmira monarx ailəsinə sadiqlik nəticəsində iqtisadi baxımdan inkişaf etmiş yaşayış məntəqəsinə çevrilmişdi.[26][27] E.ə. 217-ci ildə Rafii döyüşü zamanı Zabdibel adlı şeyxin rəhbərliyi altında Palmira ordusu III Antioxun rəhbərlik etdiyi Selevki ordusuna qoşulmuşdu.[qeyd 5][29] Ellinizm dövrünün ortalarına yaxın əvvəl cənubdan əl-Qubur vadisi ilə əhatə olunmuş Palmira şimal sahili boyunca genişlənərək inkişaf etmişdir.[30] E.ə. II əsrin sonlarından etibarən qüllə türbələri, Palmira vadisi türbələri, həmçinin şəhərdə yerləşən Baalşamin, Allat, Ellinist məbədləri inşa edilmişdir. [26][29][31]

E.ə. 64-cü ildə Roma Respublikası Selevkilər imperiyasının varlığına son qoyur, Roma generalı Pompey isə Suriya əyalətini yaradır[29], lakin, Palmira mütəqillik əldə edə bilir[29], həm Parfiya, həm də Roma ilə ciddi ticari əlaqələri olmasına baxmayaraq şəhər bu iki nəhəng imperiyanın heç birindən asılı vəziyyətə düşmür.[32] Ən erkən Palmira kitabəsi e.ə. 44-cü ilə aid edilir[33], həmin dövrdə Palmira yerləşdiyi səhradan keçən karvanlara su satan kiçik şeyxlik idi.[34] Lakin, Appian qeyd edir ki, e.ə. 41-ci ildə Mark Antoni silahlı birləşmələr göndərərək şəhəri məğlub edənə kimi şəhər zəngin idi.[32] Həmin dövrdə Fərat çayının şərq sahilinə keçən palmiralılar müdafiəyə hazırlaşırlar.[32]

Yarımüstəqil Palmira ərazisi

Palmira krallığı və Fars müharibələri

Palmira imperiyası

Son Roma və Bizans dövrləri

Ərəb xilafəti

Əməvilər və Abbasilər dövrü

Desentralizasiya

Məmlüklər dövrü

Əl-Fəzl knyazlığı

Osmanlı və sonrakı dövr

Palmira krallığı və Fars müharibələri

Suriya Vətəndaş Müharibəsi

Əhali, dil və cəmiyyət

Mədəniyyət

Sənət və memarlıq

Hökümət

Ordu

Roma ilə hərbi əlaqələr

Hökmdarlar

Din

İqtisadiyyat

Palmira karvan ticarəti

Arxeoloji tədqiqat sahəsi

Mühüm binalar

İctimai binalar

Məbədlər

Digər binalar

Qazıntılar

Qeydlər

  1. Plini qeyd edir ki, Palmira müstəqil idi,lakin, 70-ci ildə Roma imperiyasının tərkibinə qatılmışdır. Plinin Palmiranın siyasi vəziyyəti ilə bağlı qeydləri müasir tədqiqatçılar tərəfindən qəbul edilmmir, çünki o, Oktavian dövrünə aid daha qədim mənbələrin verdiyi məlumatlarla üst-üstə düşmür.[9]
  2. Semit sözü olan T.M.R əsasən ərəb, ivrit, geez və başqa semit dillərində palma ağaclarını ifadə etmək üçün işlədilirdi.[11]
  3. The Yəhudi Bibliyasında qeyd edilir ki, "Tadmor" Süleyman peyğəmbər tərəfindən tikdirilmiş şəhərdir, Şulten isə izah edir ki, bu məlumatda "Tamor" adı qeyd edilib.[12] Şultens "Tamor" adının Tamar adından yarandığını güman edir,[12] lakin, sözdə -d- hissəsinin peyda olmasını izah edə bilmir.[3]
  4. Şultensə görə, Romalılar "Tadmor" sözünü "Talmura" kimi tələffüz edirdilər və sonradan bu söz "Palmura" formasında tələffüz olunmağa başlamış[10] və palma ağaclarına istinad etmişdir. Sonradan söz yekun forması olan "Palmira" şəklini almışdır.[14]
  5. Zabdibelin Palmiralı olması qeyd edilməsə də, bu ada yalnız Palmira əhalisi arasında rast gəlinir.[28]

İstinadlar

  1. "Syria uncovers 'largest church'". BBC News. 2008. http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7729718.stm. İstifadə tarixi: 31 avqust 2015.
  2. Richard Stoneman (1994). Palmyra and Its Empire: Zenobia's Revolt Against Rome, 56.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Yoël L. Arbeitman (1988). A Linguistic Happening in Memory of Ben Schwartz: Studies in Anatolian, Italic, and Other Indo-European Languages, 235.
  4. Shiruku Rōdo-gaku Kenkyū Sentā (1995). Space archaeology, 19.
  5. Direction générale des antiquités et des musées, République arabe syrienne (1996). Annales archéologiques Arabes Syriennes, Volume 42 (ar), 246.
  6. Hartmut Kühne, Rainer Maria Czichon, Florian Janoscha Kreppner (2008). Proceedings of the 4th International Congress of the Archaeology of the Ancient Near East, 29 March - 3 April 2004, Freie Universität Berlin: The reconstruction of environment : natural resources and human interrelations through time ; art history : visual communication, 229.
  7. Lucinda Dirven (1999). The Palmyrenes of Dura-Europos: A Study of Religious Interaction in Roman Syria, 17.
  8. 8,0 8,1 Gary K. Young (2003). Rome's Eastern Trade: International Commerce and Imperial Policy 31 BC - AD 305, 124.
  9. Peter Edwell (2007). Between Rome and Persia: The Middle Euphrates, Mesopotamia and Palmyra under Roman control, 73.
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 Yoël L. Arbeitman (1988). A Linguistic Happening in Memory of Ben Schwartz: Studies in Anatolian, Italic, and Other Indo-European Languages, 238.
  11. A. Murtonen (1989). Hebrew in Its West Semitic Setting: A Comparative Survey of Non-Masoretic Hebrew Dialects and Traditions, Deel 1, 445.
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 Richard Stephen Charnock (1859). Local Etymology: A Derivative Dictionary of Geographical Names, 200.
  13. Yoël L. Arbeitman (1988). A Linguistic Happening in Memory of Ben Schwartz: Studies in Anatolian, Italic, and Other Indo-European Languages, 248.
  14. Richard Stephen Charnock (1859). Local Etymology: A Derivative Dictionary of Geographical Names, 201.
  15. 15,0 15,1 Yoël L. Arbeitman (1988). A Linguistic Happening in Memory of Ben Schwartz: Studies in Anatolian, Italic, and Other Indo-European Languages, 236.
  16. Guy Le Strange (1890). Palestine Under the Moslems: A Description of Syria and the Holy Land from A.D. 650 to 1500. Translated from the Works of the Medieval Arab Geographers, 541.
  17. Pat Southern (2008). Empress Zenobia: Palmyra s Rebel Queen, 18.
  18. Trudy Ring,Robert M. Salkin,Sharon La Boda (1996). International Dictionary of Historic Places: Middle East and Africa, Volume 4, 565.
  19. Simon Hornblower, Antony Spawforth, Esther Eidinow (2014). The Oxford Companion to Classical Civilization, 566.
  20. Shiruku Rōdo-gaku Kenkyū Sentā (1995). Space archaeology, 19.
  21. Malcolm A. R. Colledge (1976). The Art of Palmyra, 11.
  22. Michael Dumper,Bruce E. Stanley (2007). Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia, 293.
  23. Charles Knight (1840). The Penny Cyclopaedia of the Society for the Difussion of Useful Knowledge, Volume 17, 175.
  24. Fergus Millar (1993). The Roman Near East, 31 B.C.-A.D. 337, 320.
  25. Phillip K. Hitti (2004). History of Syria, Including Lebanon and Palestine, 389.
  26. 26,0 26,1 26,2 26,3 Trevor Bryce (2014). Ancient Syria: A Three Thousand Year History, 276.
  27. Richard Stoneman (1994). Palmyra and Its Empire: Zenobia's Revolt Against Rome, 52.
  28. Trevor Bryce (2014). Ancient Syria: A Three Thousand Year History, 359.
  29. 29,0 29,1 29,2 29,3 Trevor Bryce (2014). Ancient Syria: A Three Thousand Year History, 278.
  30. Hartmut Kühne, Rainer Maria Czichon, Florian Janoscha Kreppner (2008). Proceedings of the 4th International Congress of the Archaeology of the Ancient Near East, 29 March - 3 April 2004, Freie Universität Berlin: The reconstruction of environment : natural resources and human interrelations through time ; art history : visual communication, 231.
  31. Andrew M. Smith II (2013). Roman Palmyra: Identity, Community, and State Formation, 63.
  32. 32,0 32,1 32,2 Hugh Elton (2013). Frontiers of the Roman Empire, 90.
  33. Lucinda Dirven (1999). The Palmyrenes of Dura-Europos: A Study of Religious Interaction in Roman Syria, 19.
  34. Warwick Ball (2002). Rome in the East: The Transformation of an Empire, 74.

Ədəbiyyat

Xarici keçidlər