Palmira

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Stop bad orthography.svg
Bu səhifədə iş davam etməkdədir.

Müdaxilə etməyə tələsməyin!
  • Əgər məqalə yarımçıq qalmışsa, məqaləni başlayan istifadəçi ilə əlaqə yaradıb məqalənin vəziyyətini onunla müzakirə edə bilərsiniz.
  • Səhifənin tarixçəsində məqalə üzərində işləmiş istifadəçilərin siyahısını görə bilərsiniz.
Bu şablon 7 gündən çox redaktə edilməyən məqalələrdən silinə bilər.

Ən son dəyişiklik Sefer azeri (töhfələr| qeydlər) tərəfindən edilmişdir.
Palmira
ܬܕܡܘܪܬܐ (arami)
تدمر (ərəb)
Palmyra, Syria - 2.jpg
Palmira xarabalıqlarının ümumi görünüşü
Ölkə Flag of Syria.svg Suriya
Yerləşir Tadmur, Hims mühafazası
Aidiyyatı Palmira imperiyası
Əsas tarixlər 1932-ci ildə tərk edilib
Tikilmə tarixi e.ə. II minillik
Sahəsi 36 ha
Vəziyyəti İŞİD-in nəzarəti altındadır, qismən dağıdılıb, ətraflı məlumat yoxdur.
Rəsmi adı: Site of Palmyra
Tipi Mədəni
Kriteriya i,ii,iv
Təyin edilib 1980
İstinad nöm. 23
Dövlət Suriya
Region Ərəb ölkələri
Palmira Suriya xəritəsində
Palmira
Palmira
Commons-logo.svg Palmira Wikimedia Commonsdа

Palmira (arami. ܬܕܡܘܪܬܐ Tedmurtā ; ərəb. تدمر‎‎ Tadmor; yun. Παλμύρα) — Suriyanın Hims mühafazası ərazisində yerləşən qədim semit şəhəridir. İlkin yaşayış izlərinin hələ Neolit dövrünə aid edildiyi Palmira şəhəri tarixi mənbələrdə ilk dəfə bizim eranın II minilliyində Suriya səhrasından keçən karvanların dayanacağı kimi qeyd edilir. Şəhərin adı Assur hökmdarlarının annallarında və ehtimal ki, Yəhudi Bibliyasında xatırlanır. Selevkilər imperiyasının tərkibində olmuş şəhər, sonradan Roma imperiyasının tərkibində inkişaf etmişdir.

Palmiranın zənginliyi şəhərin qısa zamanda böyüməsinə imkan vermiş, burada bir çox dəyərli tarixi-memarlıq abidələri ucaldılmışdır. III əsrdə artıq çiçəklənən bir şəhər olan Palmira həm də güclü orduya malik idi. Belə ki, b.e. 260-cı ilində Palmira kralı Odenatın rəhbərliyi ilə Palmira ordusu Sasani ordusunu məğlub etmişdi. 267-ci ildə isə Odenat taxtdan salınmış, onun yerinə kiçik oğlu kraliça Zenobiyanın regentliyi altında hakimiyyətə gəlmişdi. 270-ci ildən Zenobiya Roma İmperiyasının şərq əyalətləri hesabına Palmira ərazilərini genişləndirməyə başlayır. 271-ci ildə Palmira kralları imperator titulu qəbul edirlər; 272-ci ildə Roma İmperatoru Avreli Palmiranı məğlub etdi. 273-cü ildə baş vermiş üsyandan sonra isə şəhər tamamilə dağıdılmışdır. Bundan sonra Palmira Bizans, Rəşidi, Əməvi, Abbasi Xilafətləri, Məmlük dövlətinin tərkibində kiçik vassal şəhər olmuşdur. 1400-cü ildə Teymurilər tərəfindən dağıdıldıqdan sonra kiçik bir kəndə çevrilən Palmira Osmanlıların (1918-ci ilə kimi), Suriya krallığının daha sonra isə Suriya və Livanda Fransa Mandatının tərkibində olmuşdur. 1929-cu ildə Fransızlar Palmira kəndinin əhalisini yeni inşa edilmiş Tadmur kəndinə köçürməyə başlamışlar, köçürmə işləri 1932-ci ildə tamamlanmış və tamamilə boşalmış ərazi arxeoloji tədqiqatlar üçün yararlı hala gətirilmişdir. 21 may 2015-ci ildə Palmira ərazisi İŞİD terrorçu qruplaşması tərəfindən ələ keçirilmişdir.

Palmira sakinləri əsasən aramilər, amorilər, ərəblər və kiçik bir yəhudi topluluğundan ibarət idi. Şəhər sakinləri əsasən arami dilinin yerli ləhcəsində və əlavə olaraq həm də yunan dilində danışmışdır. 634-cü ildə şəhərin ərəblər tərəfindən ələ keçirilməsindən sonra hər iki dil ərəb dili ilə əvəzlənmişdir. Palmiranın Yunan-Roma və Fars mədəniyyətindən təsirlənmiş yerli mədəniyyəti dünya mədəniyyəti xəzinəsinə dəyərli incəsənət və memarlıq nümunələri bəxş etmişdir. Şəhər sakinləri yerli tanrılarla yanaşı, Mesopotamiya və Ərəb tanrılarına da inanırdılar. IV əsrdə Xristianlığın yayıldığı şəhərdə, I minilliyin ikinci yarısından İslam yayılmağa başlamışdır.

Palmiranın siyasi quruluşu Yunan şəhər dövlətləri modelinə əsaslanırdı. Dövlət həm ictimai, həm də hərbi işlərə nəzarət edən senat tərəfindən idarə olunurdu. III əsrdə koloniya statusu aldıqdan sonra Palmiranın dövlət quruluşu Roma dövlət institutlarına uyğunlaşdırılmış, 260-cı ildən isə Palmirada tipik monarxiya quruluşu formalaşdırılmışdır. Palmiranın əsas gəliri karvan ticarətindən idi. Palmiralılar bütün İpək Yolu boyunca koloniyalar yaradan və Roma imperiyasının geniş ərazisində ticarətlə məşğul olan zəngin tacirlər idilər.

Yerləşmə və etimologiya

Şimali Palmira dağları silsiləsi

Palmira Suriyanın paytaxtı Dəməşq şəhərindən 215 km (134 mil) şimal-şərqdə[1], iyirmi növdən çox palmanın yetişdiyi bağlarla əhatə olunmuş oazisdə yerləşir.[2][3] Palmiradan qərbdə yerləşən təpələrdən başlayan Əl-Qubur adlı kiçik vadi şəhəri kəsərək keçir[4][5] və şəhərdən şərqdə yerləşən bağlarda yoxa çıxır.[6] Vadinin cənubunda Efqa adlı bulaq yerləşir.[7] Böyük Plini b.e. 70-ci ilində şəhəri təsvir edərkən onun zəngin duz yataqlarından[8] və şəhər ətrafındakı bulaqlardan bəhs edərək, bütün bunların şəhər ətrafında kənd təsərrüfatının inkişafı üçün imkan yaratdığını bildirir.[qeyd 1][8]

E.ə. II minilliyin birinci yarısında mənbələrdə şəhərin semit mənşəli ilk yerli adı kimi “Tadmor” qeyd edilir.[10] “Tadmor” sözünün etimologiyası mübahisəlidir; Albert Şultens ehtimal edir ki, “Tadmor” sözü semit dillərində xurma ağacı anlamını ifadə edən “tamar[qeyd 2][12] sözündən əmələ gəlməklə, şəhər ətrafındakı xurma bağlarına işarə edir.[qeyd 3][3]

“Palmira” adı ilk dəfə b.e. I əsrində Böyük Plini tərəfindən qeyd edilir[10][13] və sonradan Yunan-Roma mədəniyyətinin təsiri yayılmış bütün ərazilərdə istifadə olunur.[12] Şultensə görə “Palmira” sözü “Tadmor” sözünün bir variantıdır[qeyd 4][12], Jan Starskiyə görə isə Palmira sözü "Tadmor"“sözünün yunan dilinə tərcüməsi olmaqla yunanca xurma palması anlamını ifadə edən “palame” sözündən qaynaqlanmışdır.[3][10]

Maykl Patrik O’Konnor hər iki adın hurri mənşəli olduğunu qeyd edir.[10] Bu nəzəriyyəyə görə “Tadmor” sözü hurri dilində “sevmək” anlamını verən “tad” sözündən və mVr formantı “mar”-ın birləşməsindən əmələ gəlmişdir və tipik hurri orta sait səs düzülüşünə əsaslanır.[15] “Palmira” sözü isə isə hurri dilində “bilmək” anlamı ifadə edən “pal” sözündən və birinci adda olduğu kimi mVr formantı “mar”-ın birləşməsindən əmələ gəlmişdir.[15] XIII əsr Suriya coğrafiyaçısı Yaqut Həməvi qeyd edir ki, Tadmor Nuhun uzaq nəticəsinin qızının adıdır və həmin xanım şəhər ərazisində dəfn edildiyinə görə şəhər onun adı ilə adlandırılmışdır.[16]

Tarixi

Former spring, with steps
1994-cü ildə qurumuş Efqa bulağının yerində qazıntılar[17]

Efqa bulağı yaxınlığında Palmirada hələ Neolit dövründə yaşayışın olmasına dair sübutlar[18], e.ə. 7500-cü illərə aid edilən daş əmək alətləri aşkarlanmışdır.[19] Bel məbədinin altında yerləşən telldə aparılmış arxeoakustik tədqiqatlar nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, bu ərazidə hələ e.ə. 2300-cü illərdə dini ibadətlər həyata keçirilmişdir.[20][21][22]

Erkən dövr

Palmira şəhərinin adı ilk dəfə təxminən e.ə. 2000-ci illərdə “Puzur-İştar Tadmorean” şəklində Assuriya ticarət koloniyası Kültəpə ilə əlaqələrinə görə xatırlanır. Daha sonra Palmiranın adı Mari kitabələrində ticarət karvanlarının və suteanlar kimi köçəri xalqların dayanacaq yeri kimi çəkilir. E.ə. XVIII əsrdə Assur hökmdarı I Şamşiadad Aralıq dənizi sahillərinə yürüşü zamanı məhz bu ərazilərdən keçmişdi. Həmin vaxt Palmira Qatna krallığının ən şərq sərhəddini təşkil edirdi. Şəhər həm də Emar şəhərində arxeoloji tədqiqatlar zamanı aşkarlanmış e.ə. XIII əsrə aid kitabədə xatırlanır və iki “Tadmor” şahidinin adı vurğulanır. E.ə. XI əsrdə Assur kralı I Tiqlatpalasar öz annallarında Tadmar aramilərinin vurduğu zərbənin dəf edilməsindən danışır.

Yəhudi Bibliyasında (İkinci Xronikalar Kitabl 8:4) Tadmor İsrael kralı Solomon tərəfindən səhrada inşa etdirilmiş və ya qala divarları ilə əhatə olunmuş şəhər kimi xatırlanır, eyni şəkildə şəhərin adı Talmudda da (Yebamot 17 a-b) çəkilir.[23] İosif Flavi özünün “Yəhudilərin qədim tarixi” (VIII kitab) əsərində şəhərin yunan adı “Palmira” sözündən də istifadə edir və “Tadmor”un əsasının Solomon tərəfindən qoyulduğunu bildirir.[24] Sonrakı dövrlərdə İslam mənbələrində şəhərin əsasının Solomonun cini tərəfindən qoyulması haqqında məlumat verilir.[25] Bəzi müəlliflərə görə Palmiranın (Tadmor) Solomonla əlaqələndirilməsi, onun İudeya torpağında inşa etdirdiyi və “Krallar kitabı”nda (9:18) xatırlanan “Tamar” şəhəri ilə qarışdırılması ilə əlaqəli ola bilər.[26] E.ə. X əsrdə, Solomonun dövründə kiçik yaşayış məntəqəsi olmuş Palmirada arxeoloji tədqiqatlar zamanı, “Tadmor” və onun binalarının Bibliyada təsvir olunmuş təsvirinə uyğun olan tikililər aşkarlanmamışdır.[26]

Ellinizm və Roma dövrləri

Selevkilərin hakimiyyəti dövrünə təsadüf edən Ellinizm dövründə Palmira monarx ailəsinə sadiqlik nəticəsində iqtisadi baxımdan inkişaf etmiş yaşayış məntəqəsinə çevrilmişdi.[26][27] E.ə. 217-ci ildə Rafii döyüşü zamanı Zabdibel adlı şeyxin rəhbərliyi altında Palmira ordusu III Antioxun rəhbərlik etdiyi Selevki ordusuna qoşulmuşdu.[qeyd 5][29] Ellinizm dövrünün ortalarına yaxın əvvəl cənubdan əl-Qubur vadisi ilə əhatə olunmuş Palmira şimal sahili boyunca genişlənərək inkişaf etmişdir.[30] E.ə. II əsrin sonlarından etibarən qüllə türbələri, Palmira vadisi türbələri, həmçinin şəhərdə yerləşən Baalşamin, Allat, Ellinist məbədləri inşa edilmişdir. [26][29][31]

E.ə. 64-cü ildə Roma Respublikası Selevkilər imperiyasının varlığına son qoyur, Roma generalı Pompey isə Suriya əyalətini yaradır[29], lakin, Palmira mütəqillik əldə edə bilir[29], həm Parfiya, həm də Roma ilə ciddi ticari əlaqələri olmasına baxmayaraq şəhər bu iki nəhəng imperiyanın heç birindən asılı vəziyyətə düşmür.[32] Ən erkən Palmira kitabəsi e.ə. 44-cü ilə aid edilir[33], həmin dövrdə Palmira yerləşdiyi səhradan keçən karvanlara su satan kiçik şeyxlik idi.[34] Lakin, Appian qeyd edir ki, e.ə. 41-ci ildə Mark Antoni silahlı birləşmələr göndərərək şəhəri məğlub edənə kimi şəhər zəngin idi.[32] Həmin dövrdə Fərat çayının şərq sahilinə keçən palmiralılar müdafiəyə hazırlaşırlar.[32]

Yarımüstəqil Palmira ərazisi

Palmira amfiteatrı
Palmira kollonadasının şərqində yerləşən monumental arka

B.e. 14-cü ilində Tiberinin hakimiyyətinin ilk dövrlərindən etibarən Roma imperiyasına xərac verməyə başlayan[qeyd 6][29][35] Palmira nəhəng imperiyanın bir hissəsinə çevrilir.[35] Roma imperiyasının tərkibində olduğu dövrə çiçəklənən[qeyd 7][36] Palmira ölkənin ən inkişaf etmiş əraziləri ilə ticarət əlaqələri saxlasa da, daxili müstəqilliyini adətən saxlayırdı.[37] Romalılar Palmira regionunun sərhədlərini müəyyənləşdirmişdilər; sərhəd damğavuranı kimi Roma qubernatoru Silanus təyin edilmişdi ki, o da, şəhərdən 75 kilometr məsafədə yerləşən Xirbət əl-Bilaas ərazisində məskunlaşmışdı.[38] Digər damğavuran isə Palmiranın cənub-qərbində yerləşən Qəsr əl-heyr əl-Qərbi ərazisində aşkarlanmış[39], şərq sərhədləri isə Fərat vadisinə kimi genişləndirilmişdi.[40][41][42]

Palmiranın Roma imperiyasının tərkibində olmasını sübut edən ilk kitabə b.e. 18-ci ilinə aid edilir ki, bu vaxt da, Germanik adlı Roma generalı Parfiya ilə dostluq əlaqələri qurmaq məqsədi ilə Aleksandr adlı palmiralını danışıqlar aparmaq üçün Parfiyanın vassalı olan Xarakena ərazisinə göndərmişdi.[qeyd 8][44] Bunun ardınca b.e. 19-cu ilində Legio X Fretensis əraziyə yürüş etmişdi.[qeyd 9][46] I əsrdə şəhərə Roma təsiri minimum idi[47], belə ki, Palmirada yalnız Roma vergiyığanları var idi və b.e. 75-ci ilində romalılar Palmiranı Sura ilə birləşdirən yol inşa edirdilər.[qeyd 10][48] Romalılar da Palmira əsgərlərindən istifadə etmişlər[49], lakin digər tipik Roma şəhərlərində olduğu kimi, Palmirada heç bir yerli magistr və ya perfektlərin olması haqqında məlumat yoxdur.[48] I əsrdə şəhərdə intensiv quruculuq işlərinin aparılmasını şəhər qala divarlarının inşası və b.e. 32-ci ilində tamamlanmış Bel məbədi sübut edir.[46][50] B.e. I əsrində Palmira səhrada yerləşən karvanlar üçün kiçik dayanacaq məntəqəsindən nəhəng ticarət mərkəzinə çevrilir[qeyd 11][34], palmiralılar bir çox koloniyalar yaradır, mühüm ticarət mərkəzlərində üstünlük əldə edirlər.[44]

II əsrdə Palmiranın ticarət əlaqələri ən geniş vəziyyətə çatır.[52] Bu statusa çatmaqda Palmiraya iki faktor kömək edir: birincisi palmiralılar ticarət marşrutunu yaratmışdılar[8], mühüm məntəqələrdə yerləşdirdikləri qarnizonlar vasitəsiylə bu marşrutu müdafiə edirdilər ki, belə məntəqələrdən biri də 117-ci ildə ilk dəfə qeyd edilən Dura-Yevroposdur.[53] İkinci faktor isə paytaxtı Petra şəhəri olan Nəbatilər dövlətinin 106-cı ildə Roma tərəfindən anneksiya edilməsi[29] və beləliklə də, əvvəllər Nəbatilərin nəzarət etdiyi cənubi Ərəbistan ticarət yollarının Palmiranın nəzarətinə keçməsidir.[qeyd 12][29]

129-cu ildə “Adrian Palmira” adlandırılan Roma imperatoru Adrian şəhəri ziyarət etmiş və ona müstəqil şəhər titulu vermişdi.[55][56] Bütün imperiya ərazisində ellinizm mədəniyyətini təbliğ edən[57] Adrianın dövründə Palmiranın şəhər urbanizasiyası qədim yunan şəhərləri stilində qurulmuş[57], bu dövrdə Palmirada teatr, kollonada və Nabu məbədi də daxil olmaqla bir neçə mühüm memarlıq abidəsi inşa edilmişdi.[57] 167-ci ildə Ala I Thracum Herculiana qarnizonunun şəhərə köçürülməsindən sonra Palmirada Roma təsiri daha da güclənmişdir.[qeyd 13][60]

III əsrdən etibarən Palmirada yunan şəhər-dövlət modeli monarxial sistemlə əvəzlənir[61] və bina layihələri apogeya səviyyəsinə çatmış şəhərin urbanistika baxımından inkişafı zəifləyir.[62] Romada Severan sülaləsinin imperiya taxtına keçməsi ilk dövrdə Palmiraya az təsir edir.[63] Palmira yeni sülalənin sevimli şəhərlərindən biri olur[64]206-cı ildə Cohors I Flavia Chalcidenorum qarnizonu şəhərdə yerləşdirilir.[65] Palmira ordusu imperiyanın şərqi Suriya sərhədlərinin qorunmasında mühüm rol oynayır, imperator Karakalla 213-216-cı illərdə Palmiranı koloniyalar sırasına daxil etməsi ilə şəhərdə yaranan yeni konstitusional institutlar yunan idarəçilik institutlarını əvəzləyir.[64][66] Severanların hakimiyyəti dövründə baş verən Roma-Parfiya müharibəsi 194-217-ci illəri əhatə edir və bölgənin təhlükəsizliyinə, həmçinin ticarətin inkişafına təsir edir.[64][67] 199-cu ildən başlayaraq quldur dəstələri ticarət karvanlarına hücumlar təşkil edir, bu isə Palmiranın hərbi gücünü artırmasını tələb edir.[64] Palmira ordusu ölkənin şərq sərhədlərinin qorunmasında daha ciddi rol oynamağa başlayır, tacirləri qoruyur 235-ci ildə vəfat etməzdən əvvəl imperator Aleksandr Severusun ziyarət etdiyi Palmira şəhərində təhlükəsizliyi təmin edir.[68]

Palmira krallığı və Fars müharibələri

Odenatın təsvir edildiyi ehtimal edilən büst, Palmira Arxeologiya Muzeyi

Sasanilər sülaləsinin hakimiyyətə gəlməsi Palmiranın ticarət imkanlarına böyük zərbə vurdu.[69] Roma imperiyası ilə müharibəyə başlayan[70] Sasanilər, onların ərazisində yerləşən Palmira koloniyalarını dağıdılar.[69] Təxminən 251-ci ildə oğlu Hairanla ekzarx və senator titullarını bölüşən Odenatın adı sənədlərdə çəkilməyə başlayır.[71][72] Sasani şahı I Şapurla yaxınlaşan[73] Odenat Sasani imperiyası ərazisində Palmiranın maraqlarının qorunmasını xahiş etsə də, onun bu istəyi rədd olunur[74], 260-cı ildə baş vermiş Edessa döyüşündə isə Odenat Sasanilərə qarşı döyüşür.[74] Sasanilərin qələbəsi ilə nəticələnən döyüşdə Roma imperatoru Valerian əsir alınır, bundan sonra Böyük Markian oğlanları Kviet, Kiçik Markian və Balista ilə birlikdə Valerianın oğlu Qallieni taxtdan saldılar.[75]

Odenat Qallienə sadiq qalsa da, özünü kral elan edərək, Şapura qarşı mübarizə apara bilmək üçün kəndilər və ərazidə qalmış roma əsgərlərindən Palmira ordusu formalaşdırdı.[74] Avqust tarixinə görə Odenat döyüşdən qabaq özünü kral edir. [76] 260-cı ildə Fərat çayı sahilində baş vermiş döyüşdə Palmira ordusu Sasani ordusu üzərində həlledici qələbə qazandı, geri çəkilərkən Sasanilər Nehardea adlı yəhudi şəhərini talan etdilər.[75] 261-ci ildə Suriyada taxta çıxmış uzurpatorlara qarşı mübarizəyə başlayaraq Kviet və Balistanı öldürdü.[75] Mükafat olaraq Suriya, Mesopotomiya və Arabiyanı idarə edən[77][78] Qallien ona “Imperator Totius Orientis” (Şərqin Qubernatoru) titulu verdi.[79] 262-ci ildə Odenat I Şapura qarşı yeni yürüşə başlayaraq[80] Mesopotomiyanın iki ən mühüm şəhəri olan Nusaybin və Harran şəhərlərini ələ keçirdi[qeyd 14][81][82], Sasanilərin paytaxtı Ktesifonu mühasirəyə aldı.[83] Bu qələbələrdən sonra Palmira monarxı Krallar kralı titulunu götürdü.[qeyd 15][86]

263-264-cü illərdə Sasani ordusunun məğlub edilməsindən sonra Odenat oğlu Hairanı Antiox yaxınlığında krallar kralı titulu ilə taxta çıxardı[87], 264-cü ildə isə Palmira ordusu ikinci dəfə Ktesifonu mühasirəyə aldı.[83][88] Sasanilərin paytaxtını tutmağa nail olmasa da, Odenat 252-ci ildən başlayan Şapur müharibələri nəticəsində Sasanilərin ələ keçirdiyi bütün Roma torpaqlarını geri qaytara bildi.[88] Sasanilər Palmiraya qarşı yürüşə başlasalar[89] da 266-cı ildə Ktesifon yaxınlığında yenidən Odenat tərəfindən məğlub edildilər.[75] Daha sonra Palmira hökmdarı şimaldan Kiçik Asiyaya hücum edən qotların yürüşünə qarşı çıxmaq üçün şimala gedir[75], lakin burada oğlu Hairanla birlikdə öldürülür.[75] “Avqustun tarixi” və “İohann Zonaras”da verilən məlumata görə Odenat, “Avqustun tarixi”ndə adı Meonius kimi qeyd edilən öz kuzeni (Zonarasa görə qardaşı oğlu) tərəfindən öldürülmüşdür.[90] “Avqustun tarixi”ndə verilən məlumata görə Odenatın dul arvadı Zenobia tərəfindən edam etdirilməmişdən qısa müddət əvvəl Meonius qısa müddətlik də olsa özünü hökmdar elan etmişdi.[90][91][92] Lakin, onun hakimiyyət sürməsi haqqında heç bir kitabə və ya digər tarixi sübut yoxdur və ehtimal ki, Odenatın ölümündən sonra o da öldürülmüşdür.[93][94]

Odenatdan sonra hakimiyyətə onun oğlanları gəldi; on yaşlı Vaballat və atasının ölümündən qısa müddət sonra ölmüş azyaşlı Herod.[95][96] Yeni kralların anası olan Zenobiya ölkənin əsl hökmdarı kimi hakimiyyət sürmüş, Vaballat isə onun güc mənbəyi olmuşdur.[95] Qallien prefekti Pretorio Heraklianı farslara qarşı əməliyyatlara rəhbərlik etməsi üçün şərqə göndərsə də, Zenobia tərəfindən qəbul edilmədiyi üçün qərbə qayıtmağa məcbur olmuşdur.[88] Lakin, kraliça Zenobia həyat toldaşından miras qalmış siyasəti izləməyə davam edərək Roma ilə münasibətləri gərginləşdirməməyə çalışır, Sasanilərlə sərhədlərdə təhlükəsizliyi təmin edir, Hauranda məskunlaşmış təhlükəli Tanuhid tayfasının sakitləşdiriləsi ilə məşğul olur.[95] Sərhədlərin müdafiəsi üçün, Zenobia Fərat sahilində yerləşən bir neçə qalasnı, o cümlədən Halabiyə və Zalabiyə qalalarını möhkəmlədir.[97] Təxminən 269-cu ildə Vaballat Persicus Maximus ("Persiyanın böyük qalibi") titulunu götürür. [98][99]

Palmira imperiyası

Son Roma və Bizans dövrləri

Ərəb xilafəti

Əməvilər və Abbasilər dövrü

Desentralizasiya

Məmlüklər dövrü

Əl-Fəzl knyazlığı

Osmanlı və sonrakı dövr

Palmira krallığı və Fars müharibələri

Suriya Vətəndaş Müharibəsi

Əhali, dil və cəmiyyət

Mədəniyyət

Sənət və memarlıq

Hökümət

Ordu

Roma ilə hərbi əlaqələr

Hökmdarlar

Din

İqtisadiyyat

Palmira karvan ticarəti

Arxeoloji tədqiqat sahəsi

Mühüm binalar

İctimai binalar

Məbədlər

Digər binalar

Qazıntılar

Qeydlər

  1. Plini qeyd edir ki, Palmira müstəqil idi,lakin, 70-ci ildə Roma imperiyasının tərkibinə qatılmışdır. Plinin Palmiranın siyasi vəziyyəti ilə bağlı qeydləri müasir tədqiqatçılar tərəfindən qəbul edilmmir, çünki o, Oktavian dövrünə aid daha qədim mənbələrin verdiyi məlumatlarla üst-üstə düşmür.[9]
  2. Semit sözü olan T.M.R əsasən ərəb, ivrit, geez və başqa semit dillərində palma ağaclarını ifadə etmək üçün işlədilirdi.[11]
  3. The Yəhudi Bibliyasında qeyd edilir ki, "Tadmor" Süleyman peyğəmbər tərəfindən tikdirilmiş şəhərdir, Şulten isə izah edir ki, bu məlumatda "Tamor" adı qeyd edilib.[12] Şultens "Tamor" adının Tamar adından yarandığını güman edir,[12] lakin, sözdə -d- hissəsinin peyda olmasını izah edə bilmir.[3]
  4. Şultensə görə, Romalılar "Tadmor" sözünü "Talmura" kimi tələffüz edirdilər və sonradan bu söz "Palmura" formasında tələffüz olunmağa başlamış[10] və palma ağaclarına istinad etmişdir. Sonradan söz yekun forması olan "Palmira" şəklini almışdır.[14]
  5. Zabdibelin Palmiralı olması qeyd edilməsə də, bu ada yalnız Palmira əhalisi arasında rast gəlinir.[28]
  6. Bu tarix Seyriq tərəfindən dəstəklənmiş və akademik ədəbiyyatda ən çox yayılan versiya olmuşdur. Lakin, Palmiranın Roma imperiyasından asılı vəziyyətə düşməsini Pompey və Vespasianın hakimiyyəti dövrlərinə aid edən tədqiqatçılar da vardır.[35]
  7. Palmiranın yunan siyasi institutlarından istifadə etməyə başlama tarixi dəqiq bilinmir bununla bağlı ən erkən mənbə b.e.-nın 51-ci ilinə aid Palmiradan aşkarlanmış və yunan dilində "Palmira şəhəri" ifadəsi işlədilən kitabədir.[36]
  8. Lakin, Germanikin Palmiraya səfər etməsi haqqında heç bir məlumat yoxdur.[43]
  9. Legion Germanikin şərq kompaniyasının tərkibinə daxil idi və qarnizon kimi şəhərdə yerləşdirilməmişdi.[45]
  10. Markus Ulpius Trayan tərəfindən maliyyələşdirilmişdi.[48]
  11. Bu istiqamətdə inkişaf artıq e.ə. I əsrdən başlamışdı.[51]
  12. Baxmayaraq ki, əsas tədqiqatçılar Petranın anneksiya edilməsinin Palmira ticarətinə mühüm faydası olduğunu qeyd edirlər, bəzi tədqiqatçılar xüsusi olaraq vurğulayırlar ki, Palmiranın ticarəti əsasən şərqlə, Petranın ticarəti isə əsasən cənubla idi. Bu faktor nəzərə alındıqda ehtimal etmək olar ki, Palmira ticarətinin inkişafının əsas səbəbi Petranın anneksiyası olmamışdır.[54]
  13. Ala I Thracum Herculiana milliaria idi.[58] Milliariaəsasən min atlıdan ibarət olurdu.[59]
  14. Mesapotamiyanın yəhudi əhalisi Palmiralılar tərəfindən Sasanilərə sadiq kütlə kimi qəbul edilmişdi. [81]
  15. Odenatın bu tituldan istifadə etməsinə dair ilk yazılı mənbə 271-ci ilə aid kitabədir, lakin ölümündən sonra da o, bu titulla xatırlanırdı.[74][84] Odenatın öz hakimiyyət dövrünə aid kitabədə o sadəcə kral adlandırılır. LAkin Odenatın oğlu Hairan artıq hakimiyyəti dövründə Krallar kralı titulu daşıyırdı. [85]

İstinadlar

  1. "Syria uncovers 'largest church'". BBC News. 2008. http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7729718.stm. İstifadə tarixi: 31 avqust 2015.
  2. Richard Stoneman (1994). Palmyra and Its Empire: Zenobia's Revolt Against Rome, 56.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Yoël L. Arbeitman (1988). A Linguistic Happening in Memory of Ben Schwartz: Studies in Anatolian, Italic, and Other Indo-European Languages, 235.
  4. Shiruku Rōdo-gaku Kenkyū Sentā (1995). Space archaeology, 19.
  5. Direction générale des antiquités et des musées, République arabe syrienne (1996). Annales archéologiques Arabes Syriennes, Volume 42 (ar), 246.
  6. Hartmut Kühne, Rainer Maria Czichon, Florian Janoscha Kreppner (2008). Proceedings of the 4th International Congress of the Archaeology of the Ancient Near East, 29 March - 3 April 2004, Freie Universität Berlin: The reconstruction of environment : natural resources and human interrelations through time ; art history : visual communication, 229.
  7. Lucinda Dirven (1999). The Palmyrenes of Dura-Europos: A Study of Religious Interaction in Roman Syria, 17.
  8. 8,0 8,1 8,2 Gary K. Young (2003). Rome's Eastern Trade: International Commerce and Imperial Policy 31 BC - AD 305, 124.
  9. Peter Edwell (2007). Between Rome and Persia: The Middle Euphrates, Mesopotamia and Palmyra under Roman control, 73.
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 Yoël L. Arbeitman (1988). A Linguistic Happening in Memory of Ben Schwartz: Studies in Anatolian, Italic, and Other Indo-European Languages, 238.
  11. A. Murtonen (1989). Hebrew in Its West Semitic Setting: A Comparative Survey of Non-Masoretic Hebrew Dialects and Traditions, Deel 1, 445.
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 Richard Stephen Charnock (1859). Local Etymology: A Derivative Dictionary of Geographical Names, 200.
  13. Yoël L. Arbeitman (1988). A Linguistic Happening in Memory of Ben Schwartz: Studies in Anatolian, Italic, and Other Indo-European Languages, 248.
  14. Richard Stephen Charnock (1859). Local Etymology: A Derivative Dictionary of Geographical Names, 201.
  15. 15,0 15,1 Yoël L. Arbeitman (1988). A Linguistic Happening in Memory of Ben Schwartz: Studies in Anatolian, Italic, and Other Indo-European Languages, 236.
  16. Guy Le Strange (1890). Palestine Under the Moslems: A Description of Syria and the Holy Land from A.D. 650 to 1500. Translated from the Works of the Medieval Arab Geographers, 541.
  17. Pat Southern (2008). Empress Zenobia: Palmyra s Rebel Queen, 18.
  18. Trudy Ring,Robert M. Salkin,Sharon La Boda (1996). International Dictionary of Historic Places: Middle East and Africa, Volume 4, 565.
  19. Simon Hornblower, Antony Spawforth, Esther Eidinow (2014). The Oxford Companion to Classical Civilization, 566.
  20. Shiruku Rōdo-gaku Kenkyū Sentā (1995). Space archaeology, 19.
  21. Malcolm A. R. Colledge (1976). The Art of Palmyra, 11.
  22. Michael Dumper,Bruce E. Stanley (2007). Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia, 293.
  23. Charles Knight (1840). The Penny Cyclopaedia of the Society for the Difussion of Useful Knowledge, Volume 17, 175.
  24. Fergus Millar (1993). The Roman Near East, 31 B.C.-A.D. 337, 320.
  25. Phillip K. Hitti (2004). History of Syria, Including Lebanon and Palestine, 389.
  26. 26,0 26,1 26,2 26,3 Trevor Bryce (2014). Ancient Syria: A Three Thousand Year History, 276.
  27. Richard Stoneman (1994). Palmyra and Its Empire: Zenobia's Revolt Against Rome, 52.
  28. Trevor Bryce (2014). Ancient Syria: A Three Thousand Year History, 359.
  29. 29,0 29,1 29,2 29,3 29,4 29,5 29,6 Trevor Bryce (2014). Ancient Syria: A Three Thousand Year History, 278.
  30. Hartmut Kühne, Rainer Maria Czichon, Florian Janoscha Kreppner (2008). Proceedings of the 4th International Congress of the Archaeology of the Ancient Near East, 29 March - 3 April 2004, Freie Universität Berlin: The reconstruction of environment : natural resources and human interrelations through time ; art history : visual communication, 231.
  31. Andrew M. Smith II (2013). Roman Palmyra: Identity, Community, and State Formation, 63.
  32. 32,0 32,1 32,2 Hugh Elton (2013). Frontiers of the Roman Empire, 90.
  33. Lucinda Dirven (1999). The Palmyrenes of Dura-Europos: A Study of Religious Interaction in Roman Syria, 19.
  34. 34,0 34,1 Warwick Ball (2002). Rome in the East: The Transformation of an Empire, 74.
  35. 35,0 35,1 35,2 Peter Edwell (2007). Between Rome and Persia: The Middle Euphrates, Mesopotamia and Palmyra Under Roman Control, 34.
  36. 36,0 36,1 Andrew M. Smith II (2013). Roman Palmyra: Identity, Community, and State Formation, 122.
  37. Andrew M. Smith II (2013). Roman Palmyra: Identity, Community, and State Formation, 127.
  38. Peter Edwell (2007). Between Rome and Persia: The Middle Euphrates, Mesopotamia and Palmyra under Roman control, 70.
  39. Trevor Bryce (2014). Ancient Syria: A Three Thousand Year History, 284.
  40. Andrew M. Smith II (2013). Roman Palmyra: Identity, Community, and State Formation, 124.
  41. H. T. Bakker (1987). Iconography of Religions, 4.
  42. "Mystery of Lost Roman City Solved: Ancients Greened the Desert?". National Geographic News. 2012. http://news.nationalgeographic.com/news/2012/07/120717-palmyra-roman-city-syria-science-farming-world-ancient/. İstifadə tarixi: 1 sentyabr 2015.
  43. Andrew M. Smith II (2013). Roman Palmyra: Identity, Community, and State Formation, 24.
  44. 44,0 44,1 Lucinda Dirven (1999). The Palmyrenes of Dura-Europos: A Study of Religious Interaction in Roman Syria, 20.
  45. Edward Dąbrowa (1993). Legio X Fretensis, 12.
  46. 46,0 46,1 Hildegard Temporini (1978). Politische Geschichte: (Provinzien und Randvölker: Mesopotamien, Armenien, Iran, Südarabien, Rom und der Ferne Osten), Deel 2,Volume 9, 769.
  47. Hugh Elton (2013). Frontiers of the Roman Empire, 91.
  48. 48,0 48,1 48,2 Hugh Elton (2013). Frontiers of the Roman Empire, 92.
  49. Pat Southern (2008). Empress Zenobia: Palmyra's Rebel Queen, 25.
  50. Fergus Millar (1993). The Roman Near East, 31 B.C.-A.D. 337, 323.
  51. Peter Edwell (2007). Between Rome and Persia: The Middle Euphrates, Mesopotamia and Palmyra under Roman control, 64.
  52. Lucinda Dirven (1999). The Palmyrenes of Dura-Europos: A Study of Religious Interaction in Roman Syria, 22.
  53. Andrew M. Smith II (2013). Roman Palmyra: Identity, Community, and State Formation, 145.
  54. Gary K. Young (2003). Rome's Eastern Trade: International Commerce and Imperial Policy 31 BC - AD 305, 125.
  55. Trevor Bryce (2014). Ancient Syria: A Three Thousand Year History, 279.
  56. Lucinda Dirven (1999). The Palmyrenes of Dura-Europos: A Study of Religious Interaction in Roman Syria, 21.
  57. 57,0 57,1 57,2 Andrew M. Smith II (2013). Roman Palmyra: Identity, Community, and State Formation, 25.
  58. Presses Univ. Franche-Comté (1979). Dialogues d'histoire ancienne, Volume 239 (fr), 235.
  59. Steven E. Sidebotham,Martin Hense,Hendrikje M. Nouwens (2008). The Red Land: The Illustrated Archaeology of Egypt's Eastern Desert, 354.
  60. Hildegard Temporini (1978). Politische Geschichte: (Provinzien und Randvölker: Mesopotamien, Armenien, Iran, Südarabien, Rom und der Ferne Osten), Part 2,Volume 9, 881.
  61. Alan Bowman,Peter Garnsey,Averil Cameron (2005). The Cambridge Ancient History: Volume 12, The Crisis of Empire, AD 193-337, 512.
  62. Andrew M. Smith II (2013). Roman Palmyra: Identity, Community, and State Formation, 26.
  63. Peter Edwell (2007). Between Rome and Persia: The Middle Euphrates, Mesopotamia and Palmyra Under Roman Control, 27.
  64. 64,0 64,1 64,2 64,3 Andrew M. Smith II (2013). Roman Palmyra: Identity, Community, and State Formation, 28.
  65. Peter Edwell (2007). Between Rome and Persia: The Middle Euphrates, Mesopotamia and Palmyra Under Roman Control, 60.
  66. Javier Teixidor (1979). The Pantheon of Palmyra, 33.
  67. Peter Edwell (2007). Between Rome and Persia: The Middle Euphrates, Mesopotamia and Palmyra Under Roman Control, 61.
  68. Peter Edwell (2007). Between Rome and Persia: The Middle Euphrates, Mesopotamia and Palmyra Under Roman Control, 62.
  69. 69,0 69,1 Andrew M. Smith II (2013). Roman Palmyra: Identity, Community, and State Formation, 176.
  70. Andrew M. Smith II (2013). Roman Palmyra: Identity, Community, and State Formation, 29.
  71. Pat Southern (2008). Empress Zenobia: Palmyra's Rebel Queen, 44.
  72. Nathanael John Andrade (2009). "Imitation Greeks": Being Syrian in the Greco-Roman World (175 BCE--275 CE)., 403.
  73. Warwick Ball (2002). Rome in the East: The Transformation of an Empire, 77.
  74. 74,0 74,1 74,2 74,3 Andrew M. Smith II (2013). Roman Palmyra: Identity, Community, and State Formation, 177.
  75. 75,0 75,1 75,2 75,3 75,4 75,5 David L. Vagi (2000). Coinage and History of the Roman Empire, C. 82 B.C.--A.D. 480: History, 398.
  76. Beate Dignas,Engelbert Winter (2007). Rome and Persia in Late Antiquity: Neighbours and Rivals, 159.
  77. Lukas De Blois (1976). The Policy of the Emperor Gallienus, 35.
  78. Nathanael J. Andrade (2013). Syrian Identity in the Greco-Roman World, 333.
  79. Pat Southern (2008). Empress Zenobia: Palmyra's Rebel Queen, 67.
  80. Clifford Ando (2012). Imperial Rome AD 193 to 284: The Critical Century, 237.
  81. 81,0 81,1 Simon Dubnov (1968). HISTORY OF THE JEWS From the Roman Empire to the Early Medieval Period, 151.
  82. Nathanael John Andrade (2009). "Imitation Greeks": Being Syrian in the Greco-Roman World (175 BCE--275 CE)., 402.
  83. 83,0 83,1 Beate Dignas,Engelbert Winter (2007). Rome and Persia in Late Antiquity: Neighbours and Rivals, 160.
  84. Richard Stoneman (1994). Palmyra and Its Empire: Zenobia's Revolt Against Rome, 78.
  85. Pat Southern (2008). Empress Zenobia: Palmyra's Rebel Queen, 72.
  86. Alaric Watson (2004). Aurelian and the Third Century, 32.
  87. Nathanael John Andrade (2009). "Imitation Greeks": Being Syrian in the Greco-Roman World (175 BCE--275 CE)., 404.
  88. 88,0 88,1 88,2 Lukas De Blois (1976). The Policy of the Emperor Gallienus, 3.
  89. Kaveh Farrokh,Angus McBride (2012). Sassanian Elite Cavalry AD 224-642, 46.
  90. 90,0 90,1 Pat Southern (2008). Empress Zenobia: Palmyra s Rebel Queen, 78.
  91. Trevor Bryce (2014). Ancient Syria: A Three Thousand Year History, 292.
  92. Richard Stoneman (1994). Palmyra and Its Empire: Zenobia's Revolt Against Rome, 108.
  93. Edward Gibbon, Thomas Bowdler (1826). History of the decline and fall of the Roman empire for the use of families and young persons: reprinted from the original text, with the careful omission of all passagers of an irreligious tendency, Volume 1, 321.
  94. George C. Brauer (1975). The Age of the Soldier Emperors: Imperial Rome, A.D. 244-284, 163.
  95. 95,0 95,1 95,2 Trevor Bryce (2014). Ancient Syria: A Three Thousand Year History, 299.
  96. Richard Stoneman (1994). Palmyra and Its Empire: Zenobia's Revolt Against Rome, 114.
  97. Pat Southern (2008). Empress Zenobia: Palmyra's Rebel Queen, 91.
  98. Pat Southern (2008). Empress Zenobia: Palmyra's Rebel Queen, 92.
  99. Udo Hartmann (2001). Das palmyrenische Teilreich (de), 267.

Ədəbiyyat

Xarici keçidlər